Τα υπερτμηματικά στοιχεία 🎵
Όταν μιλάμε, δεν προφέρουμε απλώς τα φωνήματα το ένα μετά το άλλο σαν άψυχα τουβλάκια. Η φωνή μας ανεβοκατεβαίνει, δυναμώνει σε κάποια σημεία, κάνει παύσεις, αλλάζει ρυθμό. Όλα αυτά τα στοιχεία που «ντύνουν» τις λέξεις και τις φράσεις με ήχο ονομάζονται υπερτμηματικά στοιχεία, επειδή δεν ανήκουν σε ένα μόνο φώνημα (τμήμα) αλλά «απλώνονται» πάνω από ολόκληρες συλλαβές, λέξεις ή φράσεις.
Πιο συγκεκριμένα, υπερτμηματικά ή υπερτεμαχιακά ή προσωδιακά ονομάζονται τα στοιχεία που χρησιμοποιεί ο ομιλητής μιας γλώσσας για να συνοδεύει με κάποια ποσότητα ήχου, και με τις εναλλαγές της, τις λέξεις και τις φράσεις. Σε αυτά περιλαμβάνονται ο τόνος της λέξης, ο τόνος της φράσης (ο επιτονισμός), η παύση, ο ρυθμός και άλλα. Σε αυτή την ενότητα θα εξετάσουμε μόνο τον τόνο της λέξης και τον τόνο της φράσης.
Το πρόθεμα «υπερ-» δηλώνει ότι αυτά τα στοιχεία βρίσκονται «πάνω από» τα επιμέρους φωνήματα-τμήματα της λέξης. Ο τόνος, για παράδειγμα, δεν είναι ιδιότητα ενός φωνήματος μόνου του, αλλά αφορά ολόκληρη τη συλλαβή ή και τη φράση.
α. Ο τόνος της λέξης 🔊
Ο τόνος της λέξης στη νέα ελληνική είναι δυναμικός: αυτό σημαίνει ότι ο ομιλητής τονίζει μία συλλαβή περισσότερο από τις άλλες της ίδιας λέξης, δυναμώνοντας την ένταση της φωνής του. Δεν αλλάζει δηλαδή το ύψος της φωνής (όπως θα συνέβαινε σε μια γλώσσα με μουσικό τόνο), αλλά η δύναμη με την οποία προφέρεται η συλλαβή.
Ακριβώς επειδή ο τόνος είναι ζήτημα έντασης, οι μονοσύλλαβες λέξεις δεν τονίζονται στη γραφή, με ελάχιστες εξαιρέσεις — δεν χρειάζεται τονικό σημάδι, αφού δεν υπάρχει άλλη συλλαβή για να συγκριθεί η ένταση.
Στον γραπτό λόγο, πάνω από το φωνήεν της συλλαβής που τονίζεται (αν πρόκειται για δίψηφο φωνήεν, πάνω από το δεύτερο γράμμα) βάζουμε ένα τονικό σημάδι, π.χ. σύνορα, χαίρετε.
Ο νόμος της τρισυλλαβίας
Στη νέα ελληνική ισχύει ο νόμος της τρισυλλαβίας: όλες οι λέξεις τονίζονται σε μία από τις τρεις τελευταίες συλλαβές τους, π.χ. πουκάμισο (τονίζεται στην τρίτη συλλαβή από το τέλος). Καμία ελληνική λέξη δεν τονίζεται πιο μακριά από την τρίτη συλλαβή πριν από το τέλος της.
Μην ξεχνάς τον νόμο της τρισυλλαβίας όταν γράφεις: μια λέξη τεσσάρων ή περισσότερων συλλαβών δεν μπορεί ποτέ να τονίζεται στην τέταρτη συλλαβή από το τέλος. Αν σου φαίνεται ότι μια λέξη «θέλει» τόνο πιο πίσω, κάτι έχεις κάνει λάθος στην ανάλυσή της σε συλλαβές.
Κινητός και διαφοροποιητικός τόνος
Ο τόνος στη νέα ελληνική είναι επιπλέον κινητός: μπορεί δηλαδή να αλλάζει θέση μέσα στην ίδια λέξη, ανάλογα με τη μορφή που παίρνει αυτή, π.χ. ζητώ (τονίζεται στη λήγουσα) → ζήτησα (τονίζεται στην προπαραλήγουσα).
Μπορεί ακόμη να έχει διαφοροποιητικό ρόλο, να διαφοροποιεί δηλαδή τη σημασία λέξεων που είναι κατά τα άλλα ίδιες, π.χ. γέρος (ο ηλικιωμένος άνθρωπος) και γερός (αυτός που έχει δύναμη, υγεία).
Χάρη στον κινητό και διαφοροποιητικό τόνο, ζευγάρια λέξεων που γράφονται με τα ίδια ακριβώς γράμματα μπορεί να σημαίνουν εντελώς διαφορετικά πράγματα ανάλογα με το πού πέφτει ο τόνος: σκέψου το νόμος (ο κανόνας) και το νομός (η διοικητική περιφέρεια), ή το πότε (χρονικό ερωτηματικό) και το ποτέ (επίρρημα άρνησης).
Η έγκλιση τόνου
Όταν μια λέξη συνοδεύεται από έναν ή δύο αδύνατους τύπους αντωνυμιών, αναπτύσσεται και ένας δεύτερος τόνος, ο οποίος άλλοτε πέφτει στην ίδια τη λέξη και άλλοτε σε έναν από τους δύο αδύνατους τύπους. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται έγκλιση τόνου και εμφανίζεται στις εξής περιπτώσεις:
- α) Όταν μια λέξη (ουσιαστικό, επίθετο, επίρρημα, ρήμα) που τονίζεται στην προπαραλήγουσα ακολουθείται από αδύνατο τύπο αντωνυμίας, π.χ. ο δάσκαλός μου.
- β) Όταν ένα ρήμα σε προστακτική τονίζεται στην παραλήγουσα και ακολουθείται από δύο αδύνατους τύπους αντωνυμιών, π.χ. γράψε μού το.
- γ) Όταν μια μετοχή ενεστώτα τονίζεται στην προπαραλήγουσα και ακολουθείται από έναν ή δύο αδύνατους τύπους αντωνυμιών, π.χ. φυτεύοντάς τα.
Στην έγκλιση τόνου δεν χάνεται ο αρχικός τόνος της λέξης — προστίθεται ένας δεύτερος. Γι' αυτό στο ο δάσκαλός μου βλέπουμε τόνο και στο δάσκαλος και στο -ός πριν από το μου. Μην μπερδεύεις αυτό το φαινόμενο με απλή μετατόπιση του τόνου.
Οι ονομασίες των λέξεων ανάλογα με τη θέση του τόνου
Κάθε λέξη, ανάλογα με τη θέση της συλλαβής που τονίζεται, παίρνει μία από τις εξής ονομασίες:
| Ονομασία | Πού τονίζεται | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Οξύτονη | στη λήγουσα (την τελευταία συλλαβή) | μιλώ |
| Παροξύτονη | στην παραλήγουσα (την προτελευταία συλλαβή) | δρόμος |
| Προπαροξύτονη | στην προπαραλήγουσα (την τρίτη συλλαβή από το τέλος) | άνετα |
Οι ονομασίες αυτές είναι πολύ χρήσιμες, γιατί με βάση αυτές διατυπώνονται και οι κανόνες τονισμού στον γραπτό λόγο.
β. Ο τόνος της φράσης (επιτονισμός) 📈
Πέρα από τον τόνο της κάθε λέξης χωριστά, όταν μιλάμε τονίζουμε και ολόκληρη τη φράση: αυτό ονομάζεται επιτονισμός. Πρόκειται για τον τονισμό ολόκληρης της φράσης που εκφράζεται με τη μελωδική καμπύλη, η οποία συνοδεύει κάθε εκφώνημα που παράγει ο ομιλητής μιας γλώσσας.
Η καμπύλη αυτή μπορεί να αναπαρασταθεί είτε με γραφήματα είτε με αριθμητικούς δείκτες, με υψηλότερο τον δείκτη 3 και χαμηλότερο τον 1.
Η διαφοροποίηση του τόνου της φράσης διαφοροποιεί και το νόημά της· η ίδια ακριβώς ακολουθία λέξεων μπορεί, ανάλογα με τον επιτονισμό, να εκφράζει ερώτηση, κατάφαση, ειρωνεία, έκπληξη, επιφύλαξη κ.ά.
Πες δυνατά τη φράση «Ήρθες;» και μετά «Ήρθες.» — οι λέξεις είναι ίδιες, όμως στην πρώτη περίπτωση η φωνή σου ανεβαίνει στο τέλος (ερώτηση), ενώ στη δεύτερη κατεβαίνει (βεβαίωση). Αυτή η αλλαγή στη μελωδία της φωνής είναι ο επιτονισμός σε δράση — δεν χρειάζεται καν να αλλάξεις λέξη για να αλλάξεις νόημα.
Ο τόνος της λέξης αφορά μία συλλαβή μέσα σε μία λέξη και σημειώνεται στη γραφή με το τονικό σημάδι. Ο επιτονισμός αφορά ολόκληρη τη φράση ή πρόταση και ακούγεται μόνο στον προφορικό λόγο — δεν έχει δικό του σύμβολο στη γραφή μας, παρά μόνο έμμεσα υποδηλώνεται με τα σημεία στίξης (π.χ. το ερωτηματικό).