Το φωνολογικό σύστημα. Τα φωνήματα 🔤

Η Φωνολογία περιγράφει τις μονάδες του προφορικού λόγου από λειτουργική άποψη. Αυτό σημαίνει ότι δεν εξετάζει απλώς πώς παράγεται ένας ήχος από το στόμα μας, αλλά ποιες αφηρημένες μονάδες έχει «αποθηκευμένες» στο μυαλό του ένας ομιλητής της ελληνικής, ώστε να μπορεί να προφέρει σωστά τις λέξεις της γλώσσας του και να καταλαβαίνει τι λένε οι άλλοι.

Αυτές οι μονάδες δεν είναι κάτι που μπορούμε να ακούσουμε ή να καταγράψουμε άμεσα με ένα μηχάνημα· προκύπτουν από αφαίρεση, δηλαδή αν παρατηρήσουμε πολλούς πραγματικούς ήχους (τους φθόγγους) που ακούμε στην ομιλία, μπορούμε να καταλήξουμε στις βασικές, αφηρημένες μονάδες που τους παράγουν. Αυτές οι αφηρημένες μονάδες ονομάζονται φωνήματα.

Κάθε γλώσσα έχει έναν συγκεκριμένο αριθμό φωνημάτων. Όταν γράφουμε ένα φώνημα, το κλείνουμε πάντα ανάμεσα σε πλάγιες γραμμές, π.χ. /π/, για να ξεχωρίζει από το γράμμα «π» που βλέπουμε στη γραφή. Η νέα ελληνική έχει 23 φωνήματα, ενώ σύμφωνα με ορισμένες περιγραφές είναι 25.

Τα φωνήματα της νέας ελληνικής χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες: τα φωνήεντα και τα σύμφωνα. Ο τρόπος με τον οποίο ταξινομούνται δεν είναι τυχαίος — βασίζεται στο πώς κινούνται τα όργανα της φώνησής μας (γλώσσα, χείλη, φωνητικές χορδές) όταν τα προφέρουμε.

Ι. Τα φωνήεντα 🗣️

Τα φωνήεντα της νέας ελληνικής είναι πέντε: α, ε, ι, ο, ου. Για να τα ταξινομήσουμε, εξετάζουμε δύο βασικά κριτήρια:

• Ποιο σημείο της γλώσσας υψώνεται όταν τα προφέρουμε (μπροστά, στη μέση ή πίσω στο στόμα) και πόσο ανοίγει το στόμα (κλειστά, μέσα ή ανοιχτά φωνήεντα).
• Αν στρογγυλεύουν τα χείλη μας ή όχι όταν τα προφέρουμε.

Αν προσέξεις πώς κινείται το στόμα σου προφέροντας το ι και μετά το ου, θα καταλάβεις αμέσως τη διαφορά: στο ι η γλώσσα πάει μπροστά και τα χείλη μένουν απλωμένα, ενώ στο ου η γλώσσα πάει πίσω και τα χείλη στρογγυλεύουν, σαν να ετοιμάζεσαι να σφυρίξεις.

Πιο αναλυτικά, ο πίνακας δείχνει ότι:

• Το ι είναι πρόσθιο (η γλώσσα υψώνεται μπροστά στο στόμα) και κλειστό (το στόμα ανοίγει ελάχιστα).
• Το ε είναι πρόσθιο και μέσο (το στόμα ανοίγει μέτρια).
• Το α είναι το μόνο ανοιχτό φωνήεν (το στόμα ανοίγει περισσότερο) και βρίσκεται στη μεσαία θέση.
• Το ο είναι οπίσθιο (η γλώσσα υψώνεται πίσω) και μέσο.
• Το ου είναι οπίσθιο και κλειστό.

Ως προς τα χείλη, το ι και το ε (μαζί με το α) είναι μη στρογγυλά, ενώ το ο και το ου είναι στρογγυλά.

ΙΙ. Τα σύμφωνα 🦷

Η ταξινόμηση των συμφώνων είναι λίγο πιο σύνθετη, γιατί εξετάζουμε τρία κριτήρια ταυτόχρονα:

1. Τον τόπο άρθρωσης, δηλαδή πού μέσα στο στόμα εμποδίζεται ο αέρας: στα χείλη, στα δόντια, στα φατνία (το σημείο πίσω από τα πάνω δόντια) ή πιο πίσω, στον υπερώα.
2. Τον τρόπο άρθρωσης, δηλαδή πώς εμποδίζεται ο αέρας (αν κλείνει εντελώς η δίοδος, αν απλώς στενεύει, αν περνάει από τη μύτη κ.ο.κ.).
3. Την ηχηρότητα, δηλαδή αν οι φωνητικές χορδές δονούνται (ηχηρά) ή όχι (άηχα) την ώρα που προφέρουμε το σύμφωνο.

Ο πίνακας διαβάζεται ως εξής: κάθε γραμμή είναι ένας τρόπος άρθρωσης, κάθε στήλη ένας τόπος άρθρωσης, και μέσα σε κάθε κελί βλέπουμε πρώτα το άηχο και μετά το ηχηρό σύμφωνο (όπου υπάρχουν και τα δύο).

• Κλειστά ονομάζονται τα σύμφωνα στα οποία ο αέρας εμποδίζεται εντελώς για μια στιγμή και μετά «σκάει»: π, μπ, τ, ντ, κ, γκ.
• Τριβόμενα ονομάζονται όσα παράγονται όταν ο αέρας περνάει από ένα στενό άνοιγμα προκαλώντας τριβή: φ, β, θ, δ, χ, γ.
• Ρινικά ονομάζονται τα σύμφωνα στην προφορά των οποίων ο αέρας περνάει από τη μύτη: μ, ν.
• Συριστικά ονομάζονται όσα παράγουν έναν χαρακτηριστικό «σφυριχτό» ήχο: σ, ζ.
• Πλευρικό ονομάζεται το σύμφωνο στο οποίο ο αέρας περνάει από τα πλαϊνά της γλώσσας: λ.
• Παλλόμενο ονομάζεται το σύμφωνο στο οποίο η άκρη της γλώσσας πάλλεται γρήγορα: ρ.

Ως προς τον τόπο άρθρωσης:

• Διχειλικά: παράγονται με τα δύο χείλη (π, μπ, μ).
• Χειλοδοντικά: παράγονται με τα κάτω δόντια να ακουμπούν το πάνω χείλος (φ, β).
• Οδοντικά: παράγονται με τη γλώσσα κοντά στα δόντια (θ, δ).
• Φατνιακά: παράγονται με τη γλώσσα στα φατνία (τ, ντ, ν, σ, ζ, λ, ρ).
• Ραχιαία: παράγονται με τη ράχη της γλώσσας πιο πίσω, προς την υπερώα (κ, γκ, χ, γ).