Φωνητική 🗣️
1.1 Η Φωνητική και η προφορά
Η Φωνητική εξετάζει τους φθόγγους που χρησιμοποιούν οι ομιλητές των διαφόρων γλωσσών. Σε αυτό το κεφάλαιο θα ασχοληθούμε ιδιαίτερα με τους φθόγγους της νέας ελληνικής.
Η νέα ελληνική, όπως και κάθε ζωντανή γλώσσα, παραδίδεται προφορικά και έχει διαμορφώσει μια κοινά αποδεκτή προφορά, η οποία όμως δεν είναι ίδια σε όλους τους ομιλητές. Η ποικιλία μάλιστα της προφοράς είναι πολύ μεγάλη, γιατί την επηρεάζουν παράγοντες που έχουν σχέση με:
- τα γεωγραφικά και τα κοινωνικά ιδιώματα
- τις διαλέκτους
- τις ατομικές διαφορές στην κατασκευή των φωνητικών οργάνων
- τη διάθεση του ομιλητή
- το ύφος της ομιλίας
- και άλλους παράγοντες
Πώς παράγεται η προφορά
Τα όργανα που παράγουν την προφορά είναι:
- οι πνεύμονες, από τους οποίους ξεκινά ο αέρας
- ο λάρυγγας, όπου βρίσκονται οι φωνητικές χορδές, οι οποίες καθορίζουν με τις παλμικές κινήσεις τους ποιοι φθόγγοι θα είναι ηχηροί και ποιοι άηχοι
- πολλά σημεία της στοματικής κοιλότητας (υπερώα, ουρανίσκος, φατνία, δόντια, χείλη), καθώς και η ρινική κοιλότητα, που συμμετέχουν μαζί με τη γλώσσα και τις κινήσεις της στην ποιότητα της προφοράς
Η προφορά είναι, επομένως, αποτέλεσμα μιας σωρείας συνδυαστικών κινήσεων των οργάνων του φωνητικού μηχανισμού του ανθρώπου.
Ο ήχος της ομιλίας μας δεν παράγεται μόνο στο στόμα — ξεκινά από τους πνεύμονες! Ο αέρας που εκπνέουμε περνά από τον λάρυγγα, κάνει τις φωνητικές χορδές να παλμίζουν, και μετά διαμορφώνεται από τη γλώσσα, τα δόντια και τα χείλη μέχρι να γίνει η λέξη που ακούμε.
Πόσοι ήχοι υπάρχουν στην πραγματικότητα
Οι γλωσσικοί ήχοι που παράγει το σύνολο των ομιλητών μιας γλώσσας φαίνεται να είναι άπειροι σε αριθμό. Στην πραγματικότητα, όμως, οι ήχοι αυτοί συγκροτούν έναν πεπερασμένο αριθμό διακριτών μεταξύ τους ήχων, οι οποίοι επιτρέπουν στους ακροατές να αναγνωρίζουν τις λέξεις και τα νοήματά τους.
Έτσι, όταν μιλάμε για προφορά της νέας ελληνικής, εννοούμε τα χαρακτηριστικά των γλωσσικών ήχων που αντιλαμβάνονται όλοι οι ομιλητές της ελληνικής γλώσσας ως αντιπροσωπευτικούς. Όλες οι άλλες παραλλαγές τονίζουν την ποικιλία μιας ζωντανής γλώσσας και παράλληλα δίνουν στοιχεία για τη δημιουργία υφολογικών παραλλαγών και επικοινωνιακών αποτελεσμάτων.
Η προφορά που θεωρούμε «κοινή» ή «πρότυπη» δεν σημαίνει ότι είναι η μόνη σωστή — είναι απλώς αυτή που όλοι οι ομιλητές αναγνωρίζουν ως αντιπροσωπευτική. Οι τοπικές και ατομικές παραλλαγές στην προφορά δεν είναι λάθη, αλλά φυσικό χαρακτηριστικό κάθε ζωντανής γλώσσας.
1.2 Οι Φθόγγοι
Οι φθόγγοι είναι οι γλωσσικές μονάδες του προφορικού λόγου που χρησιμοποιούν οι ομιλητές μιας γλώσσας. Διαθέτουν:
- αρθρωτικά χαρακτηριστικά, ανάλογα με το σημείο του φωνητικού μηχανισμού στο οποίο σχηματίζονται
- ακουστικά χαρακτηριστικά (ένταση, ύψος, διάρκεια και χροιά)
Το Διεθνές Φωνητικό Αλφάβητο
Οι φθόγγοι στον συμβολισμό τους δεν αντιστοιχούν πάντα με τα γράμματα της κάθε γλώσσας. Γι' αυτό, για τη γραφική αναπαράσταση των φθόγγων έχει καθιερωθεί εδώ και πολλά χρόνια το Διεθνές Φωνητικό Αλφάβητο (Δ.Φ.Α.) — διεθνής συντομογραφία ΙΡΑ. Με αυτό παριστάνεται γραπτώς κάθε φθόγγος με σύμβολα που προέρχονται είτε από τη λατινική γραφή είτε από την ελληνική είτε από άλλες. Τα σύμβολα των φθόγγων εγκλείονται πάντα σε ορθογώνιες αγκύλες, π.χ. [k].
Το ελληνικό αλφάβητο δεν αρκεί για να καταγράψει με ακρίβεια κάθε ήχο που προφέρουμε: το ίδιο γράμμα μπορεί να ακούγεται διαφορετικά ανάλογα με τα γράμματα γύρω του (σκέψου το «γ» στο «γάτα» και στο «γη»). Το Διεθνές Φωνητικό Αλφάβητο λύνει αυτό το πρόβλημα, δίνοντας ένα ξεχωριστό σύμβολο για κάθε ξεχωριστό ήχο, σε οποιαδήποτε γλώσσα του κόσμου.
Φωνήεντα και σύμφωνα
Οι φθόγγοι διακρίνονται σε φωνήεντα και σύμφωνα.
Τα φωνήεντα παράγονται από την αντήχηση της φωνής στις κοιλότητες του ανώτερου τμήματος του φωνητικού μηχανισμού, χωρίς την παρεμβολή κάποιου εμποδίου.
Οι παράγοντες που διαφοροποιούν τα φωνήεντα στη νέα ελληνική είναι:
| Παράγοντας | Διάκριση |
|---|---|
| Ο βαθμός ανοίγματος του στόματος | ανοιχτά, μέσα, κλειστά φωνήεντα |
| Το μάζεμα της γλώσσας μπροστά ή πίσω | πρόσθια, μεσαία, οπίσθια φωνήεντα |
| Το στρογγύλεμα των χειλιών | στρογγυλά, μη στρογγυλά φωνήεντα |
Τα σύμφωνα είναι οι φθόγγοι που σχηματίζονται από το στένεμα ή το στιγμιαίο κλείσιμο του φωνητικού μηχανισμού σε κάποιο σημείο του. Ένα σύμφωνο δεν μπορεί να αποτελεί συλλαβή μόνο του, χωρίς να συνοδεύεται από φωνήεν, ενώ ένα φωνήεν μπορεί.
Τα σύμφωνα διακρίνονται κατά τον τρόπο και τον τόπο άρθρωσής τους.
Το κριτήριο δεν είναι το γράμμα αλλά το πώς προφέρεται ο ήχος: το φωνήεν βγαίνει ελεύθερα, χωρίς κανένα εμπόδιο στο στόμα· το σύμφωνο παράγεται με στένεμα ή κλείσιμο κάπου στον φωνητικό μηχανισμό. Γι' αυτό μόνο το φωνήεν μπορεί να σταθεί μόνο του ως συλλαβή (π.χ. στη λέξη «α-ε-ρο-πλά-νο»), ενώ ένα σύμφωνο ποτέ δεν μπορεί να αποτελέσει συλλαβή χωρίς φωνήεν.
Ο τρόπος άρθρωσης των συμφώνων
Κατά τον τρόπο άρθρωσής τους τα σύμφωνα διακρίνονται σε:
| Κατηγορία | Πώς παράγεται | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Κλειστά | Στιγμιαίο κλείσιμο σε κάποιο σημείο του φωνητικού μηχανισμού | κ, π |
| Τριβόμενα | Στένεμα του φωνητικού μηχανισμού με ταυτόχρονη παραγωγή τριβής κατά το πέρασμα του αέρα | β, ζ |
| Ηχηρά | Πάλλονται κατά την εκφορά τους οι φωνητικές χορδές | ντ, γ |
| Άηχα | Δεν πάλλονται κατά την εκφορά τους οι φωνητικές χορδές | τ, φ |
| Πλευρικά | Ο αέρας περνά από τις πλευρές της γλώσσας | λ |
| Ρινικά | Μέρος του εκπνεόμενου αέρα περνά και από τη ρινική κοιλότητα | ν |
| Παλλόμενα | Κάνει παλμική κίνηση η άκρη της γλώσσας | ρ |
Ο τόπος άρθρωσης των συμφώνων
Κατά τον τόπο άρθρωσής τους τα σύμφωνα διακρίνονται, ανάλογα με το σημείο του φωνητικού μηχανισμού όπου παράγονται, σε: διχειλικά, χειλοδοντικά, μεσοδοντικά, οδοντικά, φατνιακά, ουρανικά και υπερωικά (τα δύο τελευταία ονομάζονται και ραχιαία).
Οι φθόγγοι της νέας ελληνικής γλώσσας είναι συνολικά 31, ενώ σύμφωνα με κάποιες γλωσσολογικές αναλύσεις είναι 33.
Παρατηρώ και... καταλαβαίνω... 🔍
1. Παρακάτω δίνονται ορισμένες λέξεις που ακούγονται από ομιλητές της νέας ελληνικής και οι οποίες παρουσιάζουν στην προφορά κάποιες αποκλίσεις. Από την προφορά αυτή μάλιστα πολλές φορές μπορούμε να καταλάβουμε και τον τόπο καταγωγής των ομιλητών, την ηλικία τους, τη διάθεσή τους και άλλα ατομικά χαρακτηριστικά.
| Προφέρεται | Αντί για | Τι δείχνει |
|---|---|---|
| παιδάτσι | παιδάκι | Ο ομιλητής είναι πολύ πιθανό να κατάγεται από την Κρήτη |
| τομάτες | ντομάτες | Ο ομιλητής είναι πολύ πιθανό να είναι ποντιακής καταγωγής |
| πιριγράφει | περιγράφει | Ο ομιλητής είναι πολύ πιθανό να κατάγεται από περιοχή όπου χρησιμοποιείται προφορά βορείων ιδιωμάτων (Θεσσαλία, Μακεδονία κ.ά.) |
| επάαανω | επάνω | Ο ομιλητής δείχνει μια διάθεση χαλαρότητας ή είναι μικρό παιδί |
2. Πολλές φορές η προφορά ενός ή περισσότερων φθόγγων από τους ομιλητές της νέας ελληνικής είναι αλλοιωμένη για λόγους παθολογικούς. Για παράδειγμα:
- η προφορά του ρ ως γ μπορεί να οφείλεται σε αδυναμία του ομιλητή να θέσει σε παλμική κίνηση τη γλώσσα του
- η προφορά ορισμένων φθόγγων με κάποιο συριγμό ή και σφύριγμα μπορεί να οφείλεται σε άνοιγμα των μπροστινών πάνω δοντιών (κοπτήρες)
Χωρίς να το καταλαβαίνουμε, όταν μιλάμε «προδίδουμε» πολλά πράγματα για τον εαυτό μας: από πού καταγόμαστε, πόσο χρονών περίπου είμαστε, ακόμη και τη διάθεσή μας εκείνη τη στιγμή. Οι γλωσσολόγοι μπορούν πολλές φορές να εντοπίσουν την περιοχή καταγωγής κάποιου μόνο ακούγοντας το πώς προφέρει ορισμένους φθόγγους.