Συνοπτικοί Πίνακες 🗂️
Φτάσαμε στο τέλος του κεφαλαίου της Πραγματολογίας και της Κειμενογλωσσολογίας. Σε αυτή τη σελίδα συγκεντρώνονται, σε τρεις μεγάλες ενότητες, όλα όσα μάθαμε: οι λεκτικές πράξεις, τα κειμενικά είδη και τα κυριότερα σχήματα λόγου. Κάθε όρος συνοδεύεται από τον ορισμό του και ένα παράδειγμα, ώστε η σελίδα να λειτουργεί ως πλήρης επανάληψη πριν από ένα διαγώνισμα.
1. Λεκτικές πράξεις 🗣️
Κάθε φορά που μιλάμε ή γράφουμε κάτι μέσα σε μια επικοινωνία, δεν εκφέρουμε απλώς λέξεις· κάνουμε ταυτόχρονα και μια πράξη: ζητάμε, υποσχόμαστε, απειλούμε, ρωτάμε. Αυτό ονομάζεται λεκτική πράξη. Κάθε λεκτική πράξη αναλύεται σε τρεις επιμέρους πράξεις, ενώ ταξινομείται και σε μία από πέντε κατηγορίες, ανάλογα με το τι πετυχαίνει.
Οι τρεις πράξεις
Κάθε φορά που εκφωνούμε μια φράση συμβαίνουν, ουσιαστικά ταυτόχρονα, τρία διαφορετικά πράγματα:
| Πράξη | Τι είναι | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Πράξη εκφώνησης | Η απλή εκφορά λέξεων και προτάσεων, δηλαδή ο συνδυασμός ήχων ή γραμμάτων που σχηματίζουν μια φράση. | Η φυσική προφορά της φράσης «Δώσε μου το βιβλίο». |
| Προσλεκτική πράξη | Αυτό που θέλει να πετύχει ο ομιλητής με τη φράση του — μια παράκληση, μια ερώτηση, μια απειλή κ.λπ. Καθορίζει πώς πρέπει να καταλάβει ο ακροατής την πρόθεσή του. | Λέγοντας «Δώσε μου το βιβλίο» ο ομιλητής διατυπώνει μια προσταγή. |
| Πράξη επιτέλεσης | Το αποτέλεσμα που τελικά προκαλεί η φράση στον αποδέκτη — αν δηλαδή πείστηκε, φοβήθηκε, υπάκουσε. | Ο συνομιλητής δίνει πράγματι το βιβλίο. |
Οι φράσεις «Αν δε μου δώσεις το βιβλίο, δε θα σου ξαναμιλήσω», «Μου δίνεις, σε παρακαλώ, το βιβλίο;», «Είπες ότι θα μου δώσεις το βιβλίο», «Θα μου δώσεις το βιβλίο;» και «Δώσε μου αμέσως το βιβλίο» χρησιμοποιούν όλες την ίδια λέξη-κλειδί (βιβλίο) και το ίδιο ρήμα (δίνω), όμως η καθεμιά επιτελεί διαφορετική προσλεκτική πράξη: απειλή, παράκληση, ανακοίνωση, ερώτηση και προσταγή αντίστοιχα. Το νόημα δεν κρύβεται μόνο στις λέξεις, αλλά και στην πρόθεση με την οποία εκφωνούνται.
Οι πέντε κατηγορίες
Ανάλογα με το τι πετυχαίνει η προσλεκτική πράξη, κάθε λεκτική πράξη κατατάσσεται σε μία από τις εξής πέντε κατηγορίες:
| Κατηγορία | Τι κάνει ο ομιλητής | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Δηλωτικές | Δηλώνει ότι κάτι είναι αλήθεια. | «Η κυρία Παπαδοπούλου βρίσκεται στο γραφείο της.» |
| Κατευθυντικές | Προσπαθεί να πείσει ή να κατευθύνει τον ακροατή να κάνει κάτι. | «Άνοιξέ μου, σε παρακαλώ, την πόρτα.» |
| Δεσμευτικές | Δεσμεύεται ο ίδιος να κάνει κάτι στο μέλλον. | «Θα σου δώσω αύριο τα κλειδιά του σπιτιού.» |
| Εκφραστικές | Εκφράζει ένα συναίσθημα ή μια ψυχική κατάσταση. | «Χαίρομαι πολύ για την επιτυχία σου.» |
| Διακηρυκτικές | Πραγματοποιεί άμεσα, με τα ίδια τα λόγια του, μια πράξη. | «Σε αναγορεύω διδάκτορα Φιλοσοφίας.» |
Η ταξινόμηση αυτή δεν είναι πάντα απόλυτη. Η φράση «Χαίρομαι πολύ για την επιτυχία σου» μπορεί να είναι είτε εκφραστική (εκφράζει χαρά) είτε δηλωτική (δηλώνει ένα γεγονός) — εξαρτάται από την περίσταση επικοινωνίας και τα συμφραζόμενα. Μην ψάχνεις λοιπόν πάντα μία «σωστή» απάντηση χωρίς να σκεφτείς το πλαίσιο.
2. Κειμενικά είδη 📄
Τα κείμενα που συναντάμε καθημερινά —μια συνταγή, μια είδηση, μια διαφήμιση, ένα παραμύθι— δεν είναι όλα ίδια. Ανήκουν σε κειμενικά είδη, δηλαδή σε μεγάλες κατηγορίες κειμένων με κοινά χαρακτηριστικά. Μία βασική ταξινόμηση διακρίνει τρία μεγάλα είδη:
| Είδος | Τι κάνει | Χαρακτηριστικά | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|
| Περιγραφικά | Παρουσιάζουν γλωσσικά πρόσωπα, χώρους, αντικείμενα και καταστάσεις. | Επίθετα, επιρρήματα, ενεστώτας· σαφήνεια και παραστατικότητα. | Η περιγραφή ενός τοπίου σε ένα ταξιδιωτικό κείμενο. |
| Αφηγηματικά | Εξιστορούν γεγονότα, πράξεις και ενέργειες με ορισμένη σειρά. | Κυριαρχεί ο αόριστος και τα χρονικά επιρρήματα, με λέξεις που δείχνουν τη σειρά των γεγονότων. | Η διήγηση μιας ιστορίας σε ένα παραμύθι. |
| Επιχειρηματολογικά | Προσπαθούν να πείσουν τον αποδέκτη και να αλλάξουν την άποψή του. | Ρητορικές ερωτήσεις, σύνδεσμοι όπως αλλά, λοιπόν, φυσικά, εκφράσεις πιθανότητας (μπορεί, υποθέτω) και αναγκαιότητας (πρέπει, χρειάζεται). | Ένα άρθρο γνώμης που προσπαθεί να πείσει τους αναγνώστες για κάτι. |
Τα περιγραφικά και τα αφηγηματικά κείμενα ανήκουν και τα δύο στον λεγόμενο αναφορικό λόγο, γιατί κύριος στόχος τους είναι να μας ενημερώσουν για κάτι (πρόσωπα, χώρους, γεγονότα). Τα επιχειρηματολογικά κείμενα, αντίθετα, ανήκουν στον κατευθυντικό λόγο, γιατί ο στόχος τους δεν είναι απλώς να ενημερώσουν, αλλά να κατευθύνουν τη σκέψη ή τη στάση του αποδέκτη.
3. Τα κυριότερα σχήματα λόγου 🎭
Τα σχήματα λόγου χρησιμοποιούνται κυρίως στον λογοτεχνικό λόγο, αλλά και στην καθημερινή ομιλία, για να δώσουν στον λόγο μεγαλύτερη ζωντάνια, έμφαση ή πρωτοτυπία. Παρακάτω συνοψίζονται τα δώδεκα βασικότερα, με τον ορισμό και ένα παράδειγμα για το καθένα.
| Σχήμα λόγου | Ορισμός | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Αναδίπλωση | Μια λέξη ή φράση επαναλαμβάνεται αμέσως, η μία δίπλα στην άλλη. | «Οι φίλοι μας θα έρθουν σήμερα, σήμερα θα φύγουν.» |
| Ειρωνεία | Χρησιμοποιούνται λέξεις που δηλώνουν στην πραγματικότητα το αντίθετο από αυτό που φαίνεται να λένε. | «Θύμωσε πολύ μαζί του και του τα είπε κομψά» (δηλαδή με πολύ άκομψα, υβριστικά λόγια). |
| Έλλειψη | Παραλείπονται λέξεις ή φράσεις που εννοούνται εύκολα από τα συμφραζόμενα. | «–Ποιος θέλει να μιλήσει; –Η Ιφιγένεια» (εννοείται «θέλει να μιλήσει»). |
| Λιτότητα | Αντί για μια λέξη χρησιμοποιείται η αντίθετή της με άρνηση, για να μετριαστεί ή να τονιστεί έμμεσα το νόημα. | «Το φαγητό που μαγείρεψε η Ελένη δεν ήταν άνοστο» (δηλαδή ήταν πολύ νόστιμο). |
| Μεταφορά | Μια λέξη ή φράση χρησιμοποιείται με σημασία διαφορετική από την κυριολεκτική της, λόγω κάποιας ομοιότητας. | «Η Ρία έγινε καπνός» (δηλαδή εξαφανίστηκε). |
| Μετωνυμία | Χρησιμοποιείται το όνομα του δημιουργού αντί για το δημιούργημά του, ή το περιέχον αντί για το περιεχόμενο. | «Τον τελευταίο καιρό ο Νικόλας ακούει Μπετόβεν» (δηλαδή τη μουσική του Μπετόβεν). |
| Παρομοίωση | Ένα πρόσωπο, πράγμα ή έννοια συσχετίζεται φανερά (συνήθως με τη λέξη σαν) με κάτι πολύ γνωστό, για να τονιστεί μια κοινή ιδιότητα. | «Το σπίτι του Παπαδόπουλου είναι σαν πύργος.» |
| Πλεονασμός | Χρησιμοποιούνται περισσότερες λέξεις από όσες χρειάζονται για να αποδοθεί ένα νόημα. | «Η Σμαρώ πάλι ξαναήρθε.» |
| Προσωποποίηση | Αποδίδονται ανθρώπινες ιδιότητες ή ενέργειες σε πράγματα, ζώα ή αφηρημένες έννοιες. | «Κάθε πρωί ο ήλιος χαμογελάει στους ανθρώπους.» |
| Συνεκδοχή | Χρησιμοποιείται το ένα αντί για τα πολλά όμοιά του, ή το μέρος αντί για το σύνολο (και αντίστροφα). | «Ο Κρητικός είναι πάντα υπερήφανος» (αντί «οι Κρητικοί»). |
| Υπερβατό | Παρεμβάλλεται μία ή περισσότερες λέξεις ανάμεσα σε δύο λέξεις που κανονικά συνδέονται στενά μεταξύ τους. | «Ο διευθυντής εφάρμοσε τους ισχύοντες από τους νόμους κανονισμούς» (αντί «τους ισχύοντες κανονισμούς από τους νόμους»). |
| Υπερβολή | Χρησιμοποιούνται λέξεις ή φράσεις που ξεπερνούν κατά πολύ την πραγματικότητα, για μεγαλύτερη έμφαση. | «Να υψώσουμε όλοι τη φωνή μας, να φτάσει έως τον ουρανό.» |
Κάποια σχήματα λόγου συγχέονται εύκολα, γιατί μοιάζουν στην επιφάνεια:
- Μεταφορά vs. Παρομοίωση: και τα δύο συσχετίζουν δύο έννοιες, αλλά η παρομοίωση το κάνει φανερά (με λέξεις όπως σαν), ενώ η μεταφορά το κάνει χωρίς καμία τέτοια λέξη-σύνδεσμο.
- Λιτότητα vs. Ειρωνεία: η λιτότητα λέει το αντίθετο με άρνηση («δεν ήταν άσχημος» = ήταν όμορφος), ενώ η ειρωνεία λέει ευθέως κάτι που σημαίνει το αντίθετό του, συνήθως με σκωπτική διάθεση («τα είπε κομψά» = τα είπε πολύ άσχημα).
- Μετωνυμία vs. Συνεκδοχή: η μετωνυμία συνδέει δύο διαφορετικά αλλά σχετικά πράγματα (τον δημιουργό με το έργο του), ενώ η συνεκδοχή συνδέει το μέρος με το όλον της ίδιας έννοιας (έναν με όλους τους ομοίους του).