Συνοπτικοί Πίνακες 🗂️
Φτάσαμε στο τέλος του πρώτου κεφαλαίου! Εδώ θα βρεις μια γρήγορη, οργανωμένη ανακεφαλαίωση όλων όσων έμαθες για τη φωνητική και τη φωνολογία. Η σελίδα χωρίζεται σε τέσσερα μεγάλα κομμάτια: τα πάθη των φωνημάτων, τα υπερτμηματικά στοιχεία, τη συλλαβή και τα σημεία στίξης. Για κάθε όρο θα βρεις έναν σύντομο ορισμό και ένα παράδειγμα, ώστε να μπορείς να τα θυμηθείς όλα με μια ματιά.
1. Πάθη φωνημάτων 🔄
Τα πάθη φωνημάτων είναι οι μεταβολές που υφίστανται οι φθόγγοι μιας λέξης, κυρίως στον προφορικό λόγο, όταν βρίσκονται δίπλα σε άλλους φθόγγους. Χωρίζονται σε πάθη φωνηέντων και πάθη συμφώνων.
Πάθη φωνηέντων
| Πάθος | Τι συμβαίνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Συνίζηση | Δύο φωνήεντα προφέρονται σε μία συλλαβή, χωρίς όμως να γράφονται μαζί | ποιός (προφέρεται σε μία συλλαβή: πχός) |
| Συναίρεση | Δύο φωνήεντα ενώνονται σε ένα, και το ένα από τα δύο χάνεται εντελώς από την προφορά και τη γραφή | αγαπάω → αγαπώ |
| Έκθλιψη | Χάνεται το τελικό άτονο φωνήεν μιας λέξης, επειδή η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν, και η θέση του δηλώνεται με απόστροφο | από αυτό → απ' αυτό |
| Αφαίρεση | Χάνεται το αρχικό άτονο φωνήεν μιας λέξης, επειδή η προηγούμενη λέξη τελειώνει σε φωνήεν | να 'ρθεις (αντί για να έρθεις) |
| Συγκοπή | Χάνεται ένα άτονο φωνήεν από το εσωτερικό της λέξης | γίνομαι → γίνμαι (στην προφορά) |
| Αποκοπή | Χάνεται το τελικό φωνήεν μιας λέξης πριν από σύμφωνο της επόμενης, κυρίως σε επιρρήματα και προθέσεις | μέσα στο σπίτι → μεσ' στο σπίτι |
| Διαφοροποίηση αρχικών φωνηέντων | Το αρχικό φωνήεν μιας λέξης αλλάζει (π.χ. γίνεται πιο κλειστό) όταν προστίθεται πρόθημα ή σε παράγωγες λέξεις | ελπίδα → ανελπισία |
Τα πάθη φωνηέντων δεν είναι λάθη ούτε τυχαία φαινόμενα: υπάρχουν επειδή το στόμα μας «οικονομεί» προσπάθεια όταν μιλάει γρήγορα. Είναι πολύ πιο εύκολο να πεις αγαπώ παρά αγαπάω, γι' αυτό η γλώσσα «κόβει» τους ήχους που δεν είναι απαραίτητοι.
Πάθη συμφώνων
| Πάθος | Τι συμβαίνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Αποβολή | Χάνεται ένα σύμφωνο, συνήθως όταν βρίσκεται ανάμεσα σε δύο άλλα σύμφωνα ή στο τέλος της λέξης | παντρεύομαι (από το πατέρας + κατάληξη, με αποβολή) |
| Αφομοίωση ως προς το σημείο άρθρωσης | Ένα σύμφωνο επηρεάζεται από το επόμενο και προφέρεται στο ίδιο σημείο του στόματος με αυτό | εμπρός (το ν του εν- προφέρεται σαν μ πριν από το π) |
| Αφομοίωση ως προς την ηχηρότητα | Ένα άηχο σύμφωνο γίνεται ηχηρό (ή αντίστροφα) για να ταιριάξει με το διπλανό του σύμφωνο | ασθενής (το σ προφέρεται σαν ζ μπροστά από το ηχηρό θ) |
Το κριτήριο είναι απλό: κοίταξε ποιος φθόγγος αλλάζει ή χάνεται. Αν είναι φωνήεν (α, ε, η, ι, ο, υ, ω ή δίψηφο φωνήεν), έχουμε πάθος φωνηέντων. Αν είναι σύμφωνο, έχουμε πάθος συμφώνων. Πολλά ονόματα παθών (π.χ. «αποβολή») χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για τα σύμφωνα, ενώ άλλα (π.χ. «έκθλιψη», «αφαίρεση») αφορούν μόνο τα φωνήεντα.
2. Υπερτμηματικά στοιχεία 🎵
Τα υπερτμηματικά στοιχεία δεν αφορούν έναν μεμονωμένο φθόγγο, αλλά «ντύνουν» με τον ήχο τους ολόκληρες συλλαβές, λέξεις ή φράσεις. Στο κεφάλαιο αυτό μελετήσαμε δύο είδη: τον τόνο της λέξης και τον τόνο της φράσης.
Τόνος λέξης
Ο τόνος της λέξης στη νέα ελληνική είναι δυναμικός (τονίζουμε μια συλλαβή δυναμώνοντας την ένταση της φωνής μας, όχι αλλάζοντας το ύψος της) και κινητός (μπορεί να αλλάζει θέση ανάλογα με τη μορφή της λέξης, π.χ. ζητώ → ζήτησα). Ισχύει πάντα ο νόμος της τρισυλλαβίας: κάθε λέξη τονίζεται σε μία από τις τρεις τελευταίες συλλαβές της.
Ανάλογα με τη θέση του τόνου, οι λέξεις παίρνουν τις εξής ονομασίες:
| Ονομασία | Πού τονίζεται η λέξη | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Οξύτονη | στη λήγουσα (την τελευταία συλλαβή) | μιλώ |
| Παροξύτονη | στην παραλήγουσα (την προτελευταία συλλαβή) | δρόμος |
| Προπαροξύτονη | στην προπαραλήγουσα (την τρίτη συλλαβή από το τέλος) | άνετα |
Τόνος φράσης (επιτονισμός)
Ο επιτονισμός είναι ο τονισμός όχι μιας λέξης, αλλά ολόκληρης της φράσης, μέσω της μελωδικής καμπύλης (ανεβάσματα και κατεβάσματα) της φωνής μας. Η ίδια ακριβώς ακολουθία λέξεων μπορεί, ανάλογα με τον επιτονισμό, να σημαίνει άλλοτε ερώτηση και άλλοτε βεβαίωση: π.χ. «Ήρθες;» (η φωνή ανεβαίνει στο τέλος) και «Ήρθες.» (η φωνή κατεβαίνει).
Ο τόνος της λέξης μπορεί να έχει διαφοροποιητικό ρόλο: ζευγάρια λέξεων με τα ίδια ακριβώς γράμματα σημαίνουν εντελώς διαφορετικά πράγματα ανάλογα με το πού πέφτει ο τόνος, όπως το νόμος (ο κανόνας) και το νομός (η διοικητική περιφέρεια).
Ο τόνος της λέξης αφορά μία συλλαβή και σημειώνεται στη γραφή με τονικό σημάδι. Ο επιτονισμός αφορά ολόκληρη τη φράση, ακούγεται μόνο στον προφορικό λόγο και δεν έχει δικό του σύμβολο — υποδηλώνεται έμμεσα μόνο με τα σημεία στίξης, όπως το ερωτηματικό.
3. Συλλαβή 🔤
Η συλλαβή είναι το κομμάτι ήχου που προφέρουμε με ένα «χτύπο» της φωνής μας. Στη συλλαβή στηρίζεται τόσο ο τονισμός των λέξεων όσο και ο χωρισμός τους στο τέλος της γραμμής όταν γράφουμε.
Είδη λέξεων ως προς τον αριθμό των συλλαβών
| Είδος λέξης | Πόσες συλλαβές | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Μονοσύλλαβη | μία (1) συλλαβή | και |
| Δισύλλαβη | δύο (2) συλλαβές | γρά-φω |
| Τρισύλλαβη | τρεις (3) συλλαβές | μα-θη-τής |
| Πολυσύλλαβη | περισσότερες από τρεις (4+) συλλαβές | πο-λι-τι-σμός |
Είδη συλλαβών ως προς τη θέση τους
| Ονομασία | Πού βρίσκεται | Παράδειγμα (στη λέξη αποθήκη) |
|---|---|---|
| Αρχική | η πρώτη συλλαβή της λέξης | α-πο-θή-κη |
| Λήγουσα | η τελευταία συλλαβή | α-πο-θή-κη |
| Παραλήγουσα | η προτελευταία συλλαβή | α-πο-θή-κη |
| Προπαραλήγουσα | η τρίτη συλλαβή από το τέλος | α-πο-θή-κη |
Η παραλήγουσα είναι δίπλα (παρά-) στη λήγουσα, ενώ η προπαραλήγουσα είναι ένα βήμα πριν (προ-) από την παραλήγουσα. Θυμήσου τη σειρά μετρώντας πάντα από το τέλος της λέξης προς την αρχή: λήγουσα → παραλήγουσα → προπαραλήγουσα.
Τις χρησιμοποιείς κάθε φορά που εξηγείς πού τονίζεται μια λέξη: μια οξύτονη λέξη τονίζεται στη λήγουσα, μια παροξύτονη στην παραλήγουσα, μια προπαροξύτονη στην προπαραλήγουσα. Οι δύο ενότητες — «είδη λέξεων ως προς τις συλλαβές» και «τόνος λέξης» — συνδέονται στενά.
4. Σημεία στίξης ✍️
Τα σημεία στίξης είναι τα σύμβολα με τα οποία αποδίδουμε στον γραπτό λόγο ό,τι στον προφορικό εκφράζουμε με παύσεις, επιτονισμό και ρυθμό.
| Σημείο στίξης | Σύμβολο | Πότε το χρησιμοποιούμε |
|---|---|---|
| Τελεία | . | στο τέλος μιας ολοκληρωμένης πρότασης ή περιόδου |
| Άνω τελεία | · | εκεί όπου χρειάζεται παύση μεγαλύτερη από το κόμμα αλλά μικρότερη από την τελεία |
| Κόμμα | , | για μικρή παύση, π.χ. ανάμεσα σε όρους μιας απαρίθμησης |
| Ερωτηματικό | ; | στο τέλος ερωτηματικής πρότασης |
| Θαυμαστικό | ! | για να δηλώσουμε συναίσθημα, έκπληξη ή επιφώνημα |
| Διπλή τελεία | : | πριν από επεξήγηση, παράθεση λόγων ή απαρίθμηση |
| Παρένθεση | ( ) | για πρόσθετη πληροφορία ή επεξήγηση μέσα στον λόγο |
| Αποσιωπητικά | ... | για ημιτελή φράση ή δισταγμό |
| Παύλα | – | για να ξεχωρίσει ο λόγος ενός προσώπου ή μια παρένθετη έκφραση |
| Διπλή παύλα | – – | για να περικλείσει μια παρένθετη έκφραση μέσα στην πρόταση |
| Εισαγωγικά | « » | για τον ακριβή (κατά λέξη) λόγο κάποιου ή για τίτλους |
| Ενωτικό | - | για να ενώσει δύο λέξεις σε μία σύνθετη ή σε χωρισμό λέξης στο τέλος της γραμμής |
Τα σημεία στίξης αλλάζουν το νόημα μιας πρότασης εξίσου σημαντικά όσο και οι λέξεις της. Δες τη διαφορά ανάμεσα στο «Φάε, παιδί μου!» (προτροπή σε κάποιον να φάει) και στο «Φάε παιδί μου!» (χωρίς κόμμα, θα σήμαινε κάτι εντελώς διαφορετικό και τρομακτικό!). Γι' αυτό πρέπει πάντα να προσέχεις πού βάζεις κόμμα.
Με αυτόν τον συνοπτικό πίνακα κλείνει το πρώτο κεφάλαιο: πλέον ξέρεις πώς αλλάζουν οι φθόγγοι στην προφορά (πάθη φωνημάτων), πώς λειτουργεί ο τόνος σε λέξη και φράση (υπερτμηματικά στοιχεία), πώς αναλύεται μια λέξη σε συλλαβές, και ποια σημεία χρησιμοποιούμε για να οργανώσουμε το γραπτό μας λόγο (σημεία στίξης).