Η μάθηση ως προϋπόθεση αποτελεσματικότητας και προόδου 📖
Ο άνθρωπος δεν γεννιέται, αλλά γίνεται μέσα από το μαθησιακό ταξίδι της ζωής του. Όλες οι αρετές του ανθρώπου, ο χαρακτήρας του, οι δεξιότητες και οι συμπεριφορές του μαθαίνονται μέσω της γνώσης και των εμπειριών της ζωής του από τη στιγμή που γεννιέται. Αν θέλει κάποιος να προοδεύει συνεχώς και να επιτυγχάνει τα επιθυμητά αποτελέσματα στην προσωπική και επαγγελματική του ζωή, οφείλει να κάνει αυτό το μαθησιακό ταξίδι, και αυτό είναι δική του ευθύνη και επιλογή. Ο M. Proust έχει πολύ δίκιο όταν υποστηρίζει ότι «Δεν παίρνουμε σοφία. Πρέπει την ανακαλύψουμε μόνοι μας μέσα από ένα ταξίδι που κανένας άλλος δεν μπορεί να κάνει για εμάς».
Ιδιαίτερα σήμερα, που η γνώση απαξιώνεται με ταχύτατο ρυθμό, ενώσω ο πλανήτης αλλάζει ραγδαία, το «Γηράσκω αεί πολλά διδασκόμενος» και η ρήση του Πλάτωνα «Η γνώση δημιουργεί ευημερία» έχουν πολύ πιο εξέχουσα σημασία από ό,τι στην αρχαιότητα. Αλλά αυτό δεν έχει να κάνει μόνο με τη συνεχή βελτίωση των γνώσεων και την ανάπτυξη των ικανοτήτων των ανθρώπων, κάτι που αποτελεί προϋπόθεση για την επαγγελματική τους καριέρα αλλά και την αποτελεσματικότητά τους στην προσωπική τους ζωή. Έχει να κάνει με την πρόδραση και τη συνεχή προσαρμογή στις αλλαγές του περιβάλλοντός μας. Ας μην ξεχνάμε ότι τα είδη που επιβίωσαν στη φύση δεν είναι τα πιο ισχυρά, αλλά τα πιο προσαρμοστικά. Επιπλέον, έχει να κάνει με το να μαθαίνει κάποιος πώς μαθαίνει.
Μόνο μέσω της συνεχούς μάθησης μπορεί κανείς να αναπτύξει όλες τις αρετές, τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς μας, τις ικανότητες και τις συμπεριφορές που χρειάζονται για να επιτυγχάνει τα επιθυμητά αποτελέσματα.
Η φράση «Η γνώση δημιουργεί ευημερία» διατυπώθηκε στην αρχαιότητα, όμως σήμερα, σε έναν κόσμο όπου η γνώση απαξιώνεται ταχύτατα και ο πλανήτης αλλάζει ραγδαία, έχει —όπως σημειώνεται στη θεωρία— ακόμη πιο εξέχουσα σημασία από ό,τι τότε.
Τι σημαίνει μάθηση
Καταρχάς μάθηση δεν σημαίνει την απλή απόκτηση γνώσης. Τέτοια γνώση είναι συνήθως άχρηστη. Πολλοί γνωρίζουν τα πάντα για τις καταστροφικές συνέπειες του καπνίσματος, αλλά η γνώση αυτή αποδεικνύεται άχρηστη, αφού εξακολουθούν να καπνίζουν. Αυτό τονίζει με σαφήνεια ο R.W. Emerson: «Η γνώση από μόνη της δεν έχει αξία, εκτός και αν τη χρησιμοποιήσουμε».
Μάθηση σημαίνει κυρίως μετανοώ. Μετανοώ σημαίνει «αναθεωρώ το πώς σκέφτομαι και το τι κάνω» ή, διαφορετικά, «συνειδητοποιώ τι κάνω, γιατί το κάνω, πώς το κάνω και αποφασίζω να το αλλάξω». Αυτά ακριβώς είναι η ουσία της μάθησης.
Λόγου χάρη, ακόμα και τον χειρισμό του κινητού του αν βελτιώσει κανείς, σημαίνει πως έχει μάθει κάτι. Συνεπώς, αν η γνώση δεν οδηγεί στη μάθηση, δηλαδή στη βελτιωτική αλλαγή, τότε είναι άχρηστη. Αν λοιπόν, ως άτομα αλλά και ως ομάδα ή κοινωνία, θέλουν την πρόοδο, πρέπει να μαθαίνουν, δηλαδή να αλλάζουν. Βεβαίως, η οποιαδήποτε αλλαγή δεν είναι πρόοδος. Πρόοδος, όμως, χωρίς αλλαγή δεν υπάρχει. Άρα, είναι σημαντικό να κατανοήσει κανείς το πώς μαθαίνει ή βελτιώνεται σε οτιδήποτε επιθυμεί.
Η απλή απόκτηση γνώσης δεν ισοδυναμεί με μάθηση. Ένα κλασικό παράδειγμα είναι όσοι γνωρίζουν πλήρως τις καταστροφικές συνέπειες του καπνίσματος αλλά συνεχίζουν να καπνίζουν: η γνώση τους παραμένει άχρηστη, γιατί δεν οδήγησε σε καμία βελτιωτική αλλαγή συμπεριφοράς.
Δεν αρκεί η επιθυμία. Σχεδόν όλοι οι καπνιστές επιθυμούν να κόψουν το κάπνισμα. Αλλά μόνο όσοι έχουν την απαιτούμενη ισχυρή θέληση το κόβουν. Θέληση σημαίνει πως αυτό που επιθυμεί κάποιος να επιτύχει ή να μάθει το κάνει συγκεκριμένο στόχο, διαμορφώνει ένα σχέδιο δράσης για την επίτευξή του, δεσμεύεται, εστιάζει και πειθαρχεί στην υλοποίηση του σχεδίου του. Επίσης, προϋπόθεση της μάθησης είναι η αυτογνωσία που σημαίνει ότι «γνωρίζω τι γνωρίζω και τι δεν γνωρίζω» καθώς κατανοώ τις αδυναμίες ή τις περιοχές του εαυτού μου που θέλω να βελτιώσω.
Μάθηση είναι η σταθερή βελτιωτική αλλαγή του τρόπου σκέψης και συμπεριφοράς μας που προκύπτει από τις γνώσεις και από τις εμπειρίες.
Η θεμελιώδης προϋπόθεση της μάθησης και της προσωπικής ανάπτυξης είναι η ισχυρή θέληση και η αυτογνωσία.
Τα στάδια της μάθησης
Η διαδικασία της μάθησης περιλαμβάνει τέσσερα διαδοχικά στάδια.
Το πρώτο στάδιο της μάθησης είναι η κατανόηση μιας νέας γνώσης, μιας έννοιας, μιας αρχής ή μιας θεωρίας, όπως, λόγου χάρη, η αυτοπεποίθηση, η ορθολογική λήψη αποφάσεων, η μη λεκτική επικοινωνία ή η γλώσσα του σώματος. Θεωρείται εξαιρετικά σημαντικό για τη μάθηση το να έχουμε στο μυαλό μας ξεκάθαρες έννοιες. Ο Πλάτων υποστήριζε ότι πίσω από κάθε πράγμα ή πράξη υπάρχει μια έννοια.
Το δεύτερο στάδιο της μάθησης είναι η αποδοχή, δηλαδή το να πιστέψουμε ότι είναι χρήσιμο να εφαρμόζουμε και να χρησιμοποιούμε τις γνώσεις, τις έννοιες, τις αρχές, τις θεωρίες, τις μεθόδους και οτιδήποτε άλλο έχουμε κατανοήσει.
Το τρίτο στάδιο της μάθησης είναι η προσωπική δέσμευση για τη χρήση ή εφαρμογή της νέας γνώσης.
Το τέταρτο στάδιο της μάθησης είναι η εφαρμογή - πράξη της νέας γνώσης ή η άσκηση μιας νέας ικανότητας, ενός νέου τρόπου σκέψης ή μιας νέας συμπεριφοράς. Σε αυτό το στάδιο είναι που η γνώση μετατρέπεται σε μάθηση και, έτσι, σε αναπόσπαστο στοιχείο του εαυτού μας.
Πάρτε για παράδειγμα την οδήγηση. Αν δεν την εξασκήσει κανείς, δεν θα μάθει ποτέ να οδηγεί. Αν, όμως, την επαναλάβει πολλές φορές, τότε η ικανότητα οδήγησης γίνεται μέρος του εαυτού του και οδηγεί από συνήθεια, χωρίς να χρειάζεται να φέρνει στο μυαλό του τις γνώσεις που είχε αποκτήσει όταν έκανε τα μαθήματα οδήγησης.
Το παράδειγμα της οδήγησης δείχνει καθαρά το τέταρτο στάδιο της μάθησης: όσο κάποιος επαναλαμβάνει μια δεξιότητα, τόσο αυτή μετατρέπεται από συνειδητή γνώση σε αυτόματη συνήθεια, χωρίς πια να χρειάζεται να «σκέφτεται» τους κανόνες που έμαθε αρχικά.
Τα στάδια της μάθησης —κατανόηση, αποδοχή, δέσμευση, εφαρμογή— δεν είναι εναλλάξιμα ούτε προαιρετικά: αν λείπει η δέσμευση ή δεν φτάσει κανείς μέχρι την πράξη, η γνώση παραμένει θεωρητική και δεν μετατρέπεται ποτέ σε μάθηση.
Πώς μαθαίνει κανείς: η άποψη του Σωκράτη και του Confucius
Μια άλλη ιδέα για το πώς μαθαίνει κανείς έρχεται από πολύ παλιά, κυρίως από τον Σωκράτη και τον Confucius. Ο Confucius υποστήριζε το «ακούω και ξεχνώ, βλέπω και θυμάμαι, κάνω και μαθαίνω». Πράγματι, είχε δίκιο. Όσο μεταδοτικός και αν είναι ένας δάσκαλος, έπειτα από λίγες ώρες πολύ λίγα θυμάται κανείς από όσα έχει ακούσει. Πρέπει ο ίδιος να αρχίσει να προσπαθεί. Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει πως η αρετή είναι έξη, δηλαδή, συνήθεια. Αυτό σημαίνει ότι, για να αναπτύξει κανείς μια αρετή ή δεξιότητα, πρέπει να την ασκεί στην πράξη πολλές φορές ώστε να γίνει συνήθεια, δηλαδή, μέρος του εαυτού του.
Μάθηση από λάθη, επιτυχίες και παραδείγματα
Πρέπει να μαθαίνει κανείς από τα λάθη του, από τις αποτυχίες και τις επιτυχίες του. Αυτό απαιτεί μελέτη, στοχασμό και ερωτήματα σχετικά με το ποιοι ήταν οι λόγοι εξαιτίας των οποίων έγινε το λάθος ή οδηγήθηκε σε αποτυχία ή επιτυχία. Τι πήγε καλά και τι όχι; Τι πρέπει να κάνει καλύτερα την επόμενη φορά; Ποιο είναι το μάθημα που παίρνει;
Ένας άλλος τρόπος μάθησης είναι τα παραδείγματα, οι επιτυχίες, τα λάθη, οι αποτυχίες, οι αποφάσεις, οι πράξεις και οι συμπεριφορές άλλων ανθρώπων, αφού, ασφαλώς, τα έχουμε αξιολογήσει. Από τα παραδείγματα μαθαίνει κανείς τι πρέπει να κάνει και τι πρέπει να μην κάνει.
Η μάθηση δεν είναι μόνο μια ατομική διεργασία, αλλά και μια κοινωνική διεργασία. Συνεπώς, το να επιδιώκει κανείς να παίρνει γνώσεις, ιδέες, γνώμες και εμπειρίες από άλλους ανθρώπους, μπορεί να συμβάλει σε μεγάλο βαθμό στην προσωπική του ανάπτυξη.
Η μάθηση δεν περιορίζεται στην προσωπική εμπειρία του καθενός. Παρατηρώντας συστηματικά τα παραδείγματα, τις επιτυχίες και τα λάθη άλλων ανθρώπων —και αξιολογώντας τα κριτικά— μπορεί κανείς να μάθει τι πρέπει και τι δεν πρέπει να κάνει, χωρίς να χρειαστεί να περάσει ο ίδιος από κάθε εμπειρία.
Η συνεχής και ουσιαστική μας ανάπτυξη πραγματοποιείται βιώνοντας μαθησιακά τις εμπειρίες —κυρίως τις δικές μας, αλλά και αυτές των άλλων.