Στάδια ανάπτυξης της ομάδας 🧩
Ασφαλώς η ώριμη και αποτελεσματική ομάδα δεν δημιουργείται αυτόματα. Αντίθετα, από τη δημιουργία μέχρι την ωριμότητά της περνά διάφορα στάδια ανάπτυξης. Η γνώση των σταδίων ανάπτυξης μιας ομάδας είναι χρήσιμη για την κατανόηση της συμπεριφοράς της και την αντιμετώπιση προβλημάτων που συνδέονται με αυτή.
Στη βιβλιογραφία, συχνά αναφέρονται τα πέντε παρακάτω στάδια που συνθέτουν μια απλουστευμένη, αλλά χρήσιμη, εικόνα της δυναμικής της ομάδας.
Τα πέντε στάδια δεν περιγράφουν απλώς τι συμβαίνει σε μια ομάδα, αλλά προσφέρουν έναν οδηγό που βοηθά τον ηγέτη και τα μέλη να αναγνωρίζουν σε ποιο σημείο της εξέλιξής της βρίσκεται η ομάδα και τι χρειάζεται για να προχωρήσει παρακάτω.
1ο Στάδιο: Σχηματισμός
Σε αυτό το στάδιο, ένα σύνολο ατόμων σχηματίζεται σε ομάδα, η οποία όμως βρίσκεται σε πολύ χαμηλό επίπεδο ωριμότητας. Οι στόχοι και οι κανόνες δεν είναι ακόμη καθορισμένοι, τα μέλη δεν γνωρίζουν τη συμπεριφορά των άλλων στην ομάδα και τα καθήκοντα είναι αόριστα.
Βασικές ενασχολήσεις της ομάδας σε αυτό το στάδιο είναι η αλληλογνωριμία των μελών, ο προσδιορισμός των λόγων δημιουργίας της ομάδας και η σύνθεσή της. Συνήθως εδώ, τα μέλη κάνουν προσπάθειες για να επιβεβαιώσουν την ύπαρξη και την ταυτότητά τους στην ομάδα ή να δημιουργήσουν εντυπώσεις. Η επικοινωνία είναι επιφανειακή και τα άτομα κυρίως σκέφτονται πώς θα συμπεριφερθούν και θα επενδύσουν τον χρόνο, τις γνώσεις και τις ικανότητές τους στο πλαίσιο της ομάδας. Υπάρχει επιφυλακτικότητα, έλλειψη εμπιστοσύνης και αβεβαιότητα.
2ο Στάδιο: Αντιπαράθεση
Σε αυτό το στάδιο, κύριο χαρακτηριστικό είναι η αντιπαράθεση και οι συγκρούσεις μεταξύ των μελών της ομάδας σε ό,τι αφορά τους στόχους, τους κανόνες, τους ρόλους, την ηγεσία κ.λπ. Στο πλαίσιο αυτής της αντιπαράθεσης, τα περισσότερα μέλη προσπαθούν να διατηρήσουν την ατομικότητά τους έναντι της ομάδας. Αυτό συνήθως συνεπάγεται τη δημιουργία υπο-ομάδων (κλίκες) μεταξύ μελών με κοινά κυρίως χαρακτηριστικά (ηλικιακά, χαρακτήρας, ειδίκευση κ.λπ.). Οι διεργασίες όμως αυτού του σταδίου οδηγούν σε περισσότερο ρεαλιστικό ορισμό των στόχων και των διαδικασιών της ομάδας.
Δυστυχώς, αρκετές ομάδες παραμένουν αρκετό χρόνο σε αυτό το στάδιο ή δεν το ξεπερνούν ποτέ. Η αντιπαράθεση δεν είναι, επομένως, ένα στάδιο που ξεπερνιέται αυτόματα με το πέρασμα του χρόνου — απαιτεί συνειδητή προσπάθεια από τα μέλη και τον ηγέτη.
3ο Στάδιο: Διαμόρφωσης Κανόνων
Σε αυτό το στάδιο τα μέλη της ομάδας συνειδητοποιούν την αλληλεξάρτησή τους, τους κοινούς στόχους, την αναγκαιότητα της συνοχής της ομάδας και αποδέχονται τους ρόλους τους, κατανοώντας συγχρόνως τους ρόλους των άλλων. Έτσι, προκύπτει η αναγκαιότητα διαμόρφωσης κανόνων, διαδικασιών και πρακτικών σχετικά με το πώς θα λειτουργεί η ομάδα, πώς θα λαμβάνονται οι αποφάσεις, ποιες είναι οι αποδεκτές συμπεριφορές, πώς αξιολογεί τα αποτελέσματά της, ποιο είναι το επιθυμητό ύφος απόδοσης, πώς θα συνδέονται με το περιβάλλον της κ.λπ.
4ο Στάδιο: Ωριμότητας
Σε αυτό το στάδιο η ομάδα, έχοντας πλέον αποσαφηνίσει τους στόχους και τα καθήκοντά της και έχοντας καθορίσει τις διαδικασίες και τους κανόνες λειτουργίας της, συγκεντρώνεται στην επίτευξη των στόχων της. Τα μέλη αναπτύσσουν πρωτοβουλίες και καταβάλλουν προσπάθειες προς αυτή την κατεύθυνση. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα στάδιο ωριμότητας της ομάδας, με την έννοια ότι έχει αποκρυσταλλωθεί η δομή της και οι διαδικασίες λειτουργίας της, έχουν αναπτυχθεί οι σχέσεις μεταξύ των μελών της και η συνοχή της. Έτσι, το μεγαλύτερο μέρος των προσπαθειών της συγκεντρώνεται στην απόδοση έργου. Βέβαια, σε τακτά χρονικά διαστήματα αξιολογεί την αποτελεσματικότητά της, πράγμα που μπορεί να την οδηγήσει στον επαναπροσδιορισμό των στόχων, των ρόλων, των καθηκόντων, των διαδικασιών και των κανόνων.
Πρέπει να επισημανθεί ιδιαίτερα ότι η διατήρηση της ομάδας στο στάδιο της ωριμότητας χρειάζεται συνεχώς προσπάθεια από όλα τα μέλη της και φυσικά τον ηγέτη. Επίσης, είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι μια ομάδα μπορεί για διάφορους λόγους (π.χ. αλλαγές στο περιβάλλον, νέα μέλη κ.λπ.) να περάσει από το στάδιο της ωριμότητας ξανά στο στάδιο της «αντιπαράθεσης» ή της «διαμόρφωσης κανόνων».
Μια ομάδα που έχει φτάσει στο στάδιο της ωριμότητας δεν παραμένει εκεί αυτόματα για πάντα. Αλλαγές στο περιβάλλον της ή η είσοδος νέων μελών μπορούν να την οδηγήσουν πίσω σε προηγούμενο στάδιο, όπως η αντιπαράθεση ή η διαμόρφωση κανόνων. Η ωριμότητα, δηλαδή, χρειάζεται συνεχή προσπάθεια για να διατηρηθεί.
5ο Στάδιο: Διάλυσης
Το Στάδιο Διάλυσης (ή «Αποσύνθεσης») είναι το τελικό στάδιο στη ζωή μιας ομάδας, σύμφωνα με το μοντέλο εξέλιξης των ομάδων. Εμφανίζεται όταν η ομάδα έχει ολοκληρώσει την αποστολή της ή όταν τα μέλη της αποφασίζουν να διαχωριστούν. Σε αυτό το στάδιο, τα μέλη συχνά βιώνουν συναισθήματα λύπης ή ικανοποίησης για όσα πέτυχαν. Είναι επίσης η φάση στην οποία γίνεται αξιολόγηση του έργου, αναγνώριση προσπαθειών και αποχαιρετισμός.
Η ομαλή διάλυση είναι σημαντική, ώστε τα μέλη να διατηρήσουν θετικές εμπειρίες και να είναι έτοιμα για νέες συνεργασίες στο μέλλον.
Το επίπεδο ωριμότητας μιας ομάδας αυξάνεται σταδιακά όσο περνά από τον σχηματισμό στην αντιπαράθεση, στη διαμόρφωση κανόνων και στην ωριμότητα, ενώ η διάλυση αποτελεί το φυσικό τέλος αυτής της πορείας, ανεξάρτητα από το πόσο υψηλό επίπεδο ωριμότητας είχε επιτύχει η ομάδα.