Ρόλοι των μελών της ομάδας 🎭
Η αποτελεσματικότητα κάθε ομάδας, εκτός από τα άλλα στοιχεία που την καθορίζουν, εξαρτάται σημαντικά και από τον συνδυασμό των ρόλων που αναλαμβάνουν και αναπτύσσουν τα μέλη της στο πλαίσιό της. Αυτοί οι ρόλοι θα μπορούσαν να ταξινομηθούν σε τρεις βασικές κατηγορίες.
Ο ρόλος ενός μέλους μέσα στην ομάδα δεν ταυτίζεται απαραίτητα με την επίσημη θέση ή ιδιότητά του (π.χ. προϊστάμενος, υπάλληλος). Ένα μέλος μπορεί να αναλαμβάνει διαφορετικούς ρόλους ανάλογα με τις ανάγκες της ομάδας κάθε φορά.
Πρώτη κατηγορία: ρόλοι εκτέλεσης του έργου
Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν οι ρόλοι των μελών που είναι απαραίτητοι και συνδέονται άμεσα με την εκτέλεση των καθηκόντων και την επίτευξη των στόχων της ομάδας. Βασικοί τέτοιοι ρόλοι είναι:
- Ανάπτυξη πρωτοβουλιών. Πρόκειται για σύνολο πρωτοβουλιακών ενεργειών που αφορούν στη δράση και την επίτευξη των στόχων της ομάδας. Παίζοντας αυτόν τον ρόλο, τα μέλη αναπτύσσουν δράση, δίνουν ιδέες, προτείνουν λύσεις, διαδικασίες και μεθόδους επίτευξης των στόχων, καταβάλλουν προσπάθεια για την υλοποίηση του έργου της ομάδας.
- Αναζήτηση πληροφοριών. Ο ρόλος αυτός αναφέρεται στις ενέργειες των μελών που αποσκοπούν ή βοηθούν στην αναζήτηση πληροφοριών σχετικών με το έργο της ομάδας.
- Παροχή πληροφοριών. Ο ρόλος αυτός αφορά την παροχή πληροφοριών προς την ομάδα που αφορούν το έργο της και είναι αναγκαίες ή χρήσιμες για αυτό.
- Έλεγχος. Τα μέλη της ομάδας παρακολουθούν και ελέγχουν την πρόοδο των εργασιών και τα αποτελέσματα της ομάδας.
Η αναζήτηση πληροφοριών και η παροχή πληροφοριών είναι δύο ξεχωριστοί ρόλοι. Στην πρώτη περίπτωση το μέλος ψάχνει να βρει ό,τι λείπει· στη δεύτερη, το μέλος δίνει στην ομάδα κάτι που ήδη γνωρίζει ή κατέχει. Το ίδιο μέλος μπορεί φυσικά να παίζει και τους δύο ρόλους σε διαφορετικές στιγμές.
Δεύτερη κατηγορία: ρόλοι στήριξης της ομάδας
Στη δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνονται οι ρόλοι που συνδέονται άμεσα και συμβάλλουν στη συνοχή, στην αποτελεσματική λειτουργία και την ανάπτυξη της ομάδας. Αποσκοπούν, δηλαδή, στο να εξασφαλίσουν τη συνοχή της ομάδας, τις καλές σχέσεις μεταξύ των μελών, την ικανοποίηση των αναγκών τους, την εμπιστοσύνη μεταξύ των μελών και τη δημιουργία ενός ευνοϊκού κλίματος και ήθους, που είναι απαραίτητα για την αποτελεσματική λειτουργία και ανάπτυξη της ομάδας. Τέτοιοι ρόλοι είναι:
- Εναρμόνιση. Είναι οι προσπάθειες για τη μείωση της έντασης, την επίλυση των συγκρούσεων και των τριβών μεταξύ των μελών, ώστε να διατηρείται η συνοχή και το καλό κλίμα της ομάδας.
- Ενθάρρυνση. Συχνά μέλη της ομάδας διστάζουν για ψυχολογικούς λόγους ή δεν καταφέρνουν να συμμετέχουν ενεργά σε αυτή. Έτσι, άλλα μέλη αναλαμβάνουν να τους ενθαρρύνουν να εκφράσουν τις ιδέες, σκέψεις, προτάσεις τους κ.λπ., να αναλάβουν πρωτοβουλίες και να αναπτύξουν ουσιαστική συμμετοχή στην ομάδα.
- Επίτευξη συναίνεσης. Αυτός ο ρόλος αφορά στις ενέργειες που γίνονται για τη μείωση των διαφορών, την ανάπτυξη επιχειρηματολογίας, τη σύγκλιση των απόψεων και τον διάλογο, έτσι ώστε να επιτευχθεί συμφωνία και συναίνεση μεταξύ των μελών της ομάδας.
- Καθορισμός διαδικασιών και κανόνων. Αυτός ο ρόλος συνίσταται στον καθορισμό των διαδικασιών και κανόνων, με βάση τους οποίους λειτουργεί η ομάδα καθώς και στον καθορισμό προτύπων (standards) με βάση τα οποία θα αξιολογηθεί το έργο της ομάδας.
- Δημιουργία κλίματος. Ορισμένα μέλη, ιδιαίτερα κοινωνικά συνήθως, αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες για τη διευκόλυνση της επικοινωνίας και το χτίσιμο της εμπιστοσύνης, την ανάπτυξη καλών κοινωνικών και φιλικών σχέσεων μεταξύ των μελών, για την εμψύχωση και την ανύψωση του ηθικού τους και γενικά για τη δημιουργία του κατάλληλου κλίματος για την αποτελεσματική λειτουργία της ομάδας.
Οι ρόλοι της πρώτης κατηγορίας κρατούν την ομάδα προσηλωμένη στο «τι» πρέπει να γίνει (το έργο), ενώ οι ρόλοι της δεύτερης κατηγορίας φροντίζουν το «πώς» συνεργάζονται τα μέλη μεταξύ τους (τις σχέσεις). Και οι δύο κατηγορίες είναι εξίσου απαραίτητες για μια αποτελεσματική ομάδα.
Τρίτη κατηγορία: αρνητικοί ή προσωπικοί ρόλοι
Η τρίτη κατηγορία περιλαμβάνει τους αρνητικούς ρόλους ή τις αρνητικές συμπεριφορές που δεν εξυπηρετούν το άτομο και καταστρέφουν την ομάδα, για αυτό αποκαλούνται και προσωπικοί ρόλοι. Παραδείγματα τέτοιων ρόλων είναι:
- «Παίζει». Όταν ένα μέλος δεν παίρνει στα σοβαρά το έργο της ομάδας ή ενοχλεί τα άλλα μέλη και γενικά «παίζει» στο πλαίσιο της ομάδας.
- Θέτει εμπόδια. Είναι οι ενέργειες που αποσκοπούν στο να θέσουν εμπόδια στην αποτελεσματική λειτουργία της ομάδας.
- Επιθετικότητα. Το μέλος προσπαθεί να ικανοποιήσει τον εαυτό του σε βάρος της ομάδας και ανταγωνιζόμενο τα υπόλοιπα μέλη.
- Κυριαρχία. Είναι το σύνολο των ενεργειών που κάνει ένα μέλος για να κυριαρχήσει ή να επιβληθεί πάνω στα υπόλοιπα μέλη της ομάδας του.
Οι ρόλοι της τρίτης κατηγορίας δεν είναι απλώς «κακή διάθεση» ενός μέλους· υπονομεύουν ταυτόχρονα και το έργο και τη συνοχή της ομάδας, γι' αυτό διαφέρουν ποιοτικά από τις δύο πρώτες κατηγορίες. Μια αποτελεσματική ομάδα πρέπει να τους αναγνωρίζει έγκαιρα, ώστε να μην υπονομεύσουν ούτε την επίτευξη των στόχων ούτε τις σχέσεις μεταξύ των μελών.