Χαρακτήρας του ατόμου και παρακίνηση 🎭

Είναι αναμφισβήτητο ότι οι ανάγκες των ανθρώπων διαφέρουν συνήθως ως προς την ιεράρχησή τους, καθώς και ως προς την ένταση του κινήτρου για δράση που αυτές μπορούν να δημιουργήσουν. Εκτός από τις προηγούμενες θεωρίες που υποστηρίζουν αυτή τη διαπίστωση, αρκετά ενδιαφέρουσα και πρακτικά πολύ χρήσιμη είναι η θεωρία του ψυχολόγου Karl Jung, η οποία αναπτύχθηκε πολλές δεκαετίες πριν.

Η βασική ιδέα της θεωρίας

Το περιεχόμενο της θεωρίας αυτής συνίσταται στην τυπολογία των χαρακτήρων των ανθρώπων. Το πιο ενδιαφέρον, όμως, για την παρακίνηση είναι ότι η θεωρία έχει ως βάση της τις ανάγκες.

Σύμφωνα με την κεντρική της ιδέα, ο χαρακτήρας του ατόμου εκφράζεται μέσω της συμπεριφοράς. Κεντρικό στοιχείο του χαρακτήρα και κατά συνέπεια βασικό αίτιο της συμπεριφοράς του ανθρώπου είναι οι ανάγκες του. Έτσι, οι άνθρωποι έχουν διαφορετικό χαρακτήρα, διότι διαφέρουν οι ανάγκες που για τον καθένα είναι κυρίαρχες, ενώ όλες υπάρχουν σε όλους τους ανθρώπους.

Οι δύο βασικές διαστάσεις του χαρακτήρα

Ο Jung στηρίζει την τυπολογία των χαρακτήρων σε δύο βασικές συνεχείς (contininuum) διαστάσεις:

Πρώτη διάσταση: εκφραστικότητα

Η πρώτη διάσταση αφορά την «εκφραστικότητα» ή τον βαθμό στον οποίο το άτομο είναι εκδηλωτικό ή έχει ανοικτή, εκδηλωτική, εκφραστική συμπεριφορά. Σύμφωνα με αυτή τη διάσταση, υπάρχουν άτομα περισσότερο ή λιγότερο «ανοικτά ή κλειστά», «εκφραστικά ή ανέκφραστα».

Δεύτερη διάσταση: κυριαρχία

Η δεύτερη διάσταση (συνεχές) εκφράζει τον βαθμό στον οποίο τα άτομα εκδηλώνουν κυριαρχική (επιβλητική) συμπεριφορά ή μη κυριαρχική (συγκαταβατική) συμπεριφορά πάνω στους άλλους. Έτσι, υπάρχουν άτομα με περισσότερο ή λιγότερο κυριαρχική συμπεριφορά.

Συνδυάζοντας αυτές τις δύο διαστάσεις, διαμορφώνεται το πλαίσιο - χώρος που ορίζει τους χαρακτήρες.

Οι τέσσερις μεγάλες ομάδες χαρακτήρων

Σύμφωνα με αυτή την τυπολογία, υπάρχουν ασφαλώς άπειροι χαρακτήρες, αφού άπειρα είναι τα σημεία του πλαισίου, οι οποίοι όμως ομαδοποιούνται σε τέσσερις μεγάλες ομάδες.

Ο «προωθητικός» χαρακτήρας

Πρώτον, υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι χαρακτηρίζονται από ανοικτή και ταυτόχρονα από κυριαρχική συμπεριφορά. Ο χαρακτήρας αυτός θα μπορούσε να ονομαστεί «προωθητικός» (promoting). Το βασικό διακριτικό στοιχείο αυτού του χαρακτήρα ή της εκδηλωμένης συμπεριφοράς του ατόμου είναι η υψηλή ένταση της ανάγκης για αναγνώριση. Το άτομο αυτό, ενώ έχει όλες τις ανάγκες όπως όλα τα άτομα, διακρίνεται - χαρακτηρίζεται από τα υπόλοιπα για την ένταση της ανάγκης αυτής. Λόγω αυτής της ανάγκης, ένα άτομο που επιζητά την προβολή, την εκτίμηση των άλλων, είναι άτομο εγκάρδιο, ενθουσιώδες, παρορμητικό, διαισθητικό, με φαντασία, με οράματα, ομιλητικό, κυριαρχικό πάνω στους άλλους.

Ο «διευκολυντής» χαρακτήρας

Δεύτερον, υπάρχουν άνθρωποι που χαρακτηρίζονται από ανοικτή συμπεριφορά, όπως οι προηγούμενοι, αλλά ταυτόχρονα από μη κυριαρχική συμπεριφορά. Αυτός ο χαρακτήρας θα μπορούσε να ονομαστεί «διευκολυντής» (facilitator). Το βασικό διακριτικό στοιχείο αυτού του χαρακτήρα είναι η έντονη ανάγκη για ανθρώπινες σχέσεις και αποδοχή. Ενώ έχει όλες τις άλλες ανάγκες, διακρίνεται από τα υπόλοιπα άτομα για την ένταση της ανάγκης για ανθρώπινες σχέσεις. Για τον λόγο αυτό, έχει εκδηλωτική και μη κυριαρχική συμπεριφορά, είναι άτομο φιλικό, ζεστό, δεκτικό, εύκολα συνεργάσιμο, υπομονετικό και «εξυπηρετικό» προς τους άλλους.

Ο «κυριαρχικός» χαρακτήρας

Τρίτον, υπάρχουν άνθρωποι που χαρακτηρίζονται από κλειστή συμπεριφορά και ταυτόχρονα κυριαρχική. Ο χαρακτήρας αυτός αποκαλείται συνήθως «κυριαρχικός» (dominant). Τα άτομα αυτά ξεχωρίζουν από τα υπόλοιπα, διότι ενώ έχουν όλες τις ανάγκες, η ένταση της ανάγκης για επιτεύγματα - αποτελέσματα είναι ιδιαίτερα υψηλή. Για αυτό είναι άτομα συνήθως απαιτητικά από τον εαυτό τους και τους άλλους. Έχουν αυτοπεποίθηση, είναι δραστήρια, ικανά, ρεαλιστές, με λίγα λόγια έχουν ενδιαφέρον για την ουσία και όχι για τις λεπτομέρειες των πραγμάτων.

Ο «αναλυτικός» χαρακτήρας

Τέλος, υπάρχουν άτομα που χαρακτηρίζονται από κλειστή συμπεριφορά, όπως τα προηγούμενα, αλλά όμως μη κυριαρχική. Ενώ και αυτά έχουν όλες τις ανάγκες, διακρίνονται από τα υπόλοιπα για την ένταση της ανάγκης που έχουν για σιγουριά. Θέλουν πάνω από όλα να αισθάνονται ασφαλείς. Για τον λόγο αυτό είναι κλειστά άτομα, με προτίμηση στην ακρίβεια, στις λεπτομέρειες, στην τάξη, στην ανάλυση, στις αποδείξεις και στις εγγυήσεις. Ο χαρακτήρας αυτός μπορεί να ονομαστεί «αναλυτικός».

Συγκεντρωτική παρουσίαση των τεσσάρων χαρακτήρων

Η χρησιμότητα της τυπολογίας για την παρακίνηση

Η παραπάνω τυπολογία των χαρακτήρων συμπληρώνει αρκετά τις προηγούμενες θεωρίες, αφού επιτρέπει σχετικά εύκολα τη διάγνωση του χαρακτήρα του ατόμου και την προσαρμογή των κινήτρων σε αυτόν.

Για παράδειγμα:

• Ένα άτομο «προωθητικό» παρακινείται περισσότερο μέσω της αναγνώρισης και των συμβόλων κύρους.
• Ένα άτομο «διευκολυντής» παρακινείται περισσότερο μέσω του καλού κλίματος και των ανθρώπινων σχέσεων.
• Ένα άτομο «κυριαρχικό» παρακινείται περισσότερο από τη δυνατότητα επίτευξης αξιόλογων αποτελεσμάτων.
• Ένα άτομο «αναλυτικό» παρακινείται από ενέργειες, πράγματα ή καταστάσεις που το κάνουν να αισθάνεται σιγουριά.

Ασφαλώς, όλοι οι άνθρωποι έχουν όλες τις ανάγκες και συνεπώς στοιχεία από όλους τους προαναφερθέντες τύπους. Όμως, ο κυρίαρχος τύπος που τους χαρακτηρίζει είναι κρίσιμος για την παρακίνησή του, όπως και για τις υπόλοιπες σχέσεις μαζί τους (π.χ. επικοινωνία, συνεργασία κ.λπ.).