Η Θεωρία Υγιεινής και Παρακίνησης του F. Herzberg 🧪
Η έρευνα του F. Herzberg έδειξε ότι οι παράγοντες που ήταν συνδεδεμένοι με ευχάριστα γεγονότα ή αισθήματα στους εργαζόμενους ήταν διαφορετικοί από αυτούς που ήταν συνδεδεμένοι με δυσάρεστα. Υπήρξαν, δηλαδή, δύο ξεχωριστές κατηγορίες παραγόντων.
Ο Herzberg δεν ξεκίνησε από μια θεωρία και ύστερα έψαξε στοιχεία να τη στηρίξουν· ρώτησε εργαζόμενους να θυμηθούν συγκεκριμένες στιγμές που ένιωσαν ιδιαίτερα ικανοποιημένοι ή ιδιαίτερα δυσαρεστημένοι στη δουλειά τους. Το εντυπωσιακό εύρημα ήταν ότι οι λόγοι που ανέφεραν για την ικανοποίηση και οι λόγοι που ανέφεραν για τη δυσαρέσκεια δεν ήταν απλώς αντίθετοι· ανήκαν σε εντελώς διαφορετικές κατηγορίες παραγόντων.
Η πρώτη κατηγορία: παράγοντες υγιεινής ή διατήρησης
Οι παράγοντες της πρώτης κατηγορίας που είχαν προκαλέσει δυσαρέσκεια στους ερωτηθέντες, αφορούσαν στο περιβάλλον της δουλειάς και συγκεκριμένα, την πολιτική της επιχείρησης, τις διαπροσωπικές σχέσεις, τις συνθήκες εργασίας, την κοινωνική θέση (status), την ασφάλεια της απασχόλησης και τον μισθό.
Την πρώτη κατηγορία ο Herzberg την ονόμασε παράγοντες υγιεινής (hygiene factors) ή διατήρησης. Αυτή η ονομασία δόθηκε όχι τυχαία, αλλά για να δηλώσει κατά κάποιο τρόπο τον ρόλο των εν λόγω παραγόντων στην παρακίνηση.
Οι παράγοντες υγιεινής ή διατήρησης κατά τον Herzberg δεν παρακινούν τους εργαζομένους για αύξηση της απόδοσής τους. Απλά εμποδίζουν να υπάρξει σε αυτούς το συναίσθημα της δυσαρέσκειας και συνεπώς διατηρούν έτσι την απόδοσή τους σε αποδεκτό επίπεδο. Γι' αυτό ονομάζονται και παράγοντες διατήρησης (maintenance), με την έννοια ότι ο εργαζόμενος διατηρεί την προσπάθεια και την απόδοση του στο ελάχιστο ανεκτό επίπεδο.
Το πιο σημαντικό σημείο της θεωρίας —και αυτό που συχνά μπερδεύει— είναι ότι οι παράγοντες υγιεινής δεν αυξάνουν την παρακίνηση, ακόμα κι όταν βελτιώνονται. Ο ρόλος τους είναι αμιγώς προληπτικός: όταν λείπουν ή είναι ανεπαρκείς, προκαλούν δυσαρέσκεια· όταν υπάρχουν σε ικανοποιητικό βαθμό, απλώς εμποδίζουν τη δυσαρέσκεια να εμφανιστεί, χωρίς να ωθούν τον εργαζόμενο να αποδώσει περισσότερο.
Η δεύτερη κατηγορία: παράγοντες παρακίνησης
Οι παράγοντες της δεύτερης κατηγορίας που είχαν προκαλέσει ικανοποίηση ή ευχαρίστηση στους ερωτηθέντες, και κατά συνέπεια διάθεση για αύξηση της απόδοσης, αφορούσαν στην ίδια τη δουλειά (καθαυτή) και το ίδιο το άτομο. Αυτοί οι παράγοντες αναφέρονται κύρια στα επιτεύγματα των ερωτηθέντων, την αναγνώρισή τους, την ευθύνη, την προαγωγή, τις δυνατότητες ανάπτυξής τους, τα ίδια τα καθήκοντα (ενδιαφέρον, σημαντικότητα, δυσκολία κ.λπ.).
Οι παράγοντες της δεύτερης κατηγορίας ονομάσθηκαν παράγοντες παρακίνησης (ή κίνητρα). Αυτοί είναι οι μόνοι που μπορούν να «παράγουν» παρακίνηση. Η ύπαρξή τους, δηλαδή, κάνει τους εργαζόμενους να έχουν τη διάθεση και θέληση να αποδώσουν όλα και περισσότερο.
Η παρακινητική δύναμη αυτών των παραγόντων δεν μπορεί να υπάρξει στην περίπτωση που δεν υφίστανται οι παράγοντες της πρώτης κατηγορίας (υγιεινής), που είναι απαραίτητοι για τη μη ύπαρξη δυσαρέσκειας στους εργαζόμενους. Διότι δεν είναι ποτέ δυνατόν να υπάρχει δυσαρέσκεια και συγχρόνως παρακίνηση.
Γίνεται, λοιπόν, σαφές ότι οι παράγοντες υγιεινής, αν και δεν «παράγουν» παρακίνηση, είναι απαραίτητοι, διότι δημιουργούν τις αναγκαίες εκείνες συνθήκες που επιτρέπουν στους παράγοντες παρακίνησης να παίζουν τον ρόλο τους.
Συγκεντρωτικός πίνακας της θεωρίας του Herzberg
Ο παρακάτω πίνακας συνοψίζει τις δύο κατηγορίες παραγόντων και τι προκαλεί η καθεμιά:
| Παράγοντες Υγιεινής ή Διατήρησης (αφορούν στο περιβάλλον της εργασίας) | Παράγοντες Παρακίνησης (αφορούν στην ίδια την εργασία) |
|---|---|
| Πολιτική της επιχείρησης και διοίκησης | Επιτεύγματα – αίσθημα επιτυχίας |
| Τρόπος εποπτείας | Αναγνώριση |
| Διαπροσωπικές σχέσεις (με προϊσταμένους, ομοιόβαθμους, υφισταμένους) | Δυνατότητες ανάπτυξης |
| Ασφάλεια – σιγουριά | Δυνατότητες προαγωγών – εξέλιξης |
| Συνθήκες εργασίας | Ενδιαφέρον της δουλειάς |
| Μισθός | Ευθύνη – ελευθερία πρωτοβουλιών |
| Θέση | |
| Οι παράγοντες αυτοί προκαλούν ΔΥΣΑΡΕΣΚΕΙΑ ή ΜΗ ΔΥΣΑΡΕΣΚΕΙΑ | Οι παράγοντες αυτοί προκαλούν ΜΗ ΠΑΡΑΚΙΝΗΣΗ ή ΠΑΡΑΚΙΝΗΣΗ |
Η θεωρία του Herzberg σπάει τη διαισθητική εικόνα μιας μοναδικής κλίμακας από «δυσαρέσκεια» ως «ικανοποίηση». Αντ' αυτού, προτείνει δύο ξεχωριστούς άξονες: έναν που πηγαίνει από τη δυσαρέσκεια στη μη δυσαρέσκεια (τον ελέγχουν οι παράγοντες υγιεινής) και έναν που πηγαίνει από τη μη παρακίνηση στην παρακίνηση (τον ελέγχουν οι παράγοντες παρακίνησης). Ένας εργαζόμενος μπορεί, θεωρητικά, να μην είναι δυσαρεστημένος και ταυτόχρονα να μην είναι παρακινημένος.