Τα κίνητρα 🔥
Όπως φαίνεται από τον ορισμό της έννοιας της παρακίνησης και της διαδικασίας της, τα κίνητρα αποτελούν το πιο καθοριστικό της στοιχείο. Η γνώση τους αποτελεί συνεπώς βασική προϋπόθεση κατανόησης και επηρεασμού της ανθρώπινης συμπεριφοράς, χωρίς αυτό να σημαίνει, όπως πολλοί υποστηρίζουν, ότι τα κίνητρα εξηγούν το σύνολό της.
Ο C. Hull υπήρξε ο πρώτος που έθεσε τη βάση για την ανάπτυξη των θεωριών της παρακίνησης, υποστηρίζοντας ότι αυτή είναι συνάρτηση των κινήτρων και των συνηθειών. Οι σύγχρονοι ψυχολόγοι θεωρούν πλέον τις ανάγκες και τα κίνητρα σαν την «καρδιά» της παρακίνησης που εξηγούν ένα σημαντικό μέρος της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
Ο C. Hull ήταν ο πρώτος θεωρητικός που συνέδεσε συστηματικά την παρακίνηση με τα κίνητρα και τις συνήθειες, ανοίγοντας τον δρόμο για όλες τις μεταγενέστερες θεωρίες παρακίνησης που θα μελετηθούν στη συνέχεια του κεφαλαίου.
Αν και δεν υπάρχει συμφωνία μεταξύ των θεωρητικών για την ταξινόμηση των κινήτρων, στη βιβλιογραφία έχουν επικρατήσει τρεις βασικές κατηγορίες:
- Πρωτογενή κίνητρα
- Δευτερογενή κίνητρα
- Γενικά κίνητρα
Πρωτογενή κίνητρα 🧬
Τα πρωτογενή κίνητρα είναι όλα τα φυσιολογικά ή βιολογικά κίνητρα που προέρχονται από τις ανάγκες που είναι συνυφασμένες με την ύπαρξη του ανθρώπου ως βιολογικού οργανισμού. Αυτά συνήθως αποκαλούνται και στοιχειώδη κίνητρα και υπάρχουν στον άνθρωπο από τη φύση του. Δεν είναι δηλαδή επίκτητα, αλλά έμφυτα.
Μεταξύ αυτών τα σπουδαιότερα είναι:
- η πείνα
- η δίψα
- ο ύπνος
- η αποφυγή καταπόνησης
- το οξυγόνο
Δευτερογενή κίνητρα 🤝
Τα δευτερογενή κίνητρα είναι τα κίνητρα που αποκτά ο άνθρωπος, ζώντας μέσα στο περιβάλλον του, και είναι αποτέλεσμα της κοινωνικοποίησής του. Η μορφή τους, η ένταση τους και η εξέλιξή τους προσδιορίζονται από τον χαρακτήρα και την εξέλιξη ιδιαίτερα του κοινωνικού περιβάλλοντος του ανθρώπου.
Αποτελούν τα πιο σημαντικά κίνητρα σε ό,τι αφορά την επεξήγηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς, αφού στο σημερινό επίπεδο ανάπτυξης η ένταση των πρωτογενών και γενικών κινήτρων έχει πολύ μειωθεί λόγω της ικανοποίησής τους σε σημαντικό βαθμό.
Στις σύγχρονες κοινωνίες τα πρωτογενή κίνητρα (π.χ. η πείνα ή η δίψα) έχουν σε μεγάλο βαθμό ικανοποιηθεί, γι' αυτό και η ένταση τους έχει μειωθεί σημαντικά. Έτσι, η καθημερινή συμπεριφορά του ανθρώπου εξηγείται κυρίως από τα δευτερογενή κίνητρα, δηλαδή αυτά που διαμορφώνει το κοινωνικό περιβάλλον.
Κυριότερα δευτερογενή κίνητρα
Κίνητρο της κοινωνικής ένταξης (affiliation motive). Αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα κίνητρα. Δηλώνει την ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει σε κοινωνικές ομάδες και να αναπτύσσει κοινωνικές σχέσεις.
Κίνητρο της ασφάλειας. Η πολυπλοκότητα και η αβεβαιότητα που χαρακτηρίζει την εξέλιξη του κόσμου κάνουν τον άνθρωπο να αισθάνεται έντονα την ανάγκη της σιγουριάς για τη μελλοντική του ύπαρξη.
Κίνητρο της επιτυχίας. Η κάθε κοινωνία προσδιορίζει το περιεχόμενο της επιτυχίας. Είναι η επιθυμία που δημιουργείται στον άνθρωπο να αποδίδει σε σχέση με ορισμένα πρότυπα που θέτει η κοινωνία ή να διακρίνεται ως «νικητής» στο πλαίσιο του ανταγωνισμού με άλλους ανθρώπους.
Κίνητρο του κύρους. Η σημερινή κοινωνία χαρακτηρίζεται από την ιεράρχηση και τη διάκριση. Με διάφορα κριτήρια που θέτει, κατατάσσει τους ανθρώπους σε διάφορα επίπεδα της άτυπης ή τυπικής κοινωνικής ιεραρχίας. Η εξέλιξη της κοινωνίας έχει δημιουργήσει την επιθυμία στον άνθρωπο να τοποθετείται σε λίγο ή πολύ υψηλότερες θέσεις στην εν λόγω ιεραρχία.
Κίνητρο της δύναμης ή εξουσίας. Εκφράζει την επιθυμία του ατόμου να μπορεί να επηρεάζει τη συμπεριφορά των άλλων προς την κατεύθυνση που αυτό θέλει.
Το κίνητρο του κύρους αφορά την επιθυμία για υψηλότερη θέση στην κοινωνική ιεραρχία (το πώς σε βλέπουν οι άλλοι), ενώ το κίνητρο της δύναμης ή εξουσίας αφορά την επιθυμία να επηρεάζεις τη συμπεριφορά των άλλων προς μια κατεύθυνση που εσύ επιθυμείς. Μπορεί να συνυπάρχουν, αλλά περιγράφουν διαφορετικές ανάγκες.
Γενικά κίνητρα 🧠
Τα γενικά κίνητρα (general motives) είναι μη βιολογικά κίνητρα που συνδέονται όμως με τη φύση του ανθρώπου, είναι δηλαδή περισσότερο έμφυτα παρά επίκτητα. Συνήθως, είναι δύσκολο να διακριθούν από αυτά των δύο άλλων κατηγοριών.
Κυριότερα γενικά κίνητρα
Κίνητρο της ικανότητας. Είναι αποτέλεσμα της ανάγκης που έχει ο άνθρωπος να αντιδρά, να χειρίζεται και να ελέγχει τις σχέσεις του με το φυσικό περιβάλλον.
Κίνητρο της περιέργειας. Ο άνθρωπος έχει την ανάγκη να γνωρίζει ό,τι υπάρχει γύρω του, τις σχέσεις μεταξύ των διάφορων μερών του κόσμου, τους μηχανισμούς και διαδικασίες λειτουργίας και εξέλιξής του.
Κίνητρο της δραστηριότητας. Πρόκειται για την επιθυμία της δημιουργίας που χαρακτηρίζει τον άνθρωπο.
Κίνητρο της στοργής ή αγάπης. Είναι ένα πολυσύνθετο κίνητρο, του οποίου άλλα στοιχεία θα μπορούσαν να τοποθετηθούν στα πρωτογενή κίνητρα και άλλα στα δευτερογενή. Είναι συνδεδεμένο και με την ανάγκη ανάπτυξης κοινωνικών σχέσεων. Είναι έμφυτο, αλλά και σε έναν βαθμό επίκτητο κίνητρο.
Το κίνητρο της στοργής ή αγάπης είναι το πιο δύσκολο να ταξινομηθεί: έχει έμφυτα στοιχεία (γι' αυτό εντάσσεται στα γενικά κίνητρα) αλλά ταυτόχρονα συνδέεται με την ανάγκη κοινωνικής ένταξης (δευτερογενές χαρακτηριστικό). Αυτή ακριβώς η δυσκολία ταξινόμησης είναι που κάνει τα γενικά κίνητρα δύσκολο να διακριθούν από τις άλλες δύο κατηγορίες.
Η πολυπλοκότητα της παρακίνησης 🧩
Από τα παραπάνω γίνεται φανερή η πολυπλοκότητα της παρακίνησης. Ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται από έναν μεγάλο αριθμό αναγκών-κινήτρων που προσδιορίζονται όχι μόνο από τη φύση του, αλλά και από το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζει και εξελίσσεται. Η κατανόηση της παρακίνησης απαιτεί όχι μόνο τη γνώση των παραπάνω αναγκών-κινήτρων αλλά και της έντασης του καθενός από αυτά, τις σχέσεις που υπάρχουν μεταξύ τους καθώς και τους τρόπους ικανοποίησής τους.
Η ένταση του κάθε κινήτρου διαφέρει μεταξύ των ανθρώπων, αλλά και στον ίδιο τον άνθρωπο σε διαφορετικό χρόνο και περιβάλλον.
Επίσης, υπάρχει μια ιεραρχία κινήτρων σε κάθε άνθρωπο σύμφωνα με την ένταση τους. Αυτά με τη μεγαλύτερη ένταση προσδιορίζουν περισσότερο τη συμπεριφορά του. Έτσι, όταν μια ανάγκη ικανοποιηθεί, συνήθως μειώνεται η ένταση του κινήτρου.
Οι σχέσεις μεταξύ των κινήτρων
Οι σχέσεις μεταξύ των κινήτρων μπορεί να είναι συμβιβαστικές ή αντιθετικές:
| Σχέση | Τι συμβαίνει | Κατεύθυνση συμπεριφοράς |
|---|---|---|
| Συμβιβαστική | Η ικανοποίηση μιας ανάγκης και η μείωση κατά συνέπεια της έντασής της έχει ως συνέπεια τη μείωση της έντασης και της άλλης ανάγκης. | Λίγο ή πολύ η ίδια για τα δύο κίνητρα |
| Αντιθετική | Η ικανοποίηση μιας ανάγκης αυξάνει την ένταση μιας άλλης. | Διαφορετικές κατευθύνσεις — δημιουργείται «εσωτερική δυσαρμονία» |
Όταν δύο κίνητρα ενός ανθρώπου είναι αντιθετικά, ωθούν τη συμπεριφορά του προς διαφορετικές κατευθύνσεις και δημιουργούν αυτό που περιγράφεται ως «εσωτερική δυσαρμονία». Αντίθετα, όταν είναι συμβιβαστικά, η ικανοποίηση του ενός βοηθά και το άλλο, χωρίς εσωτερική σύγκρουση.
Όλες οι θεωρίες και τα υποδείγματα παρακίνησης που θα αναπτυχθούν στη συνέχεια στηρίζονται σε μια σειρά υποθέσεων που αφορούν στην ύπαρξη, τη δημιουργία, την ιεράρχηση και τις σχέσεις των εν λόγω κινήτρων καθώς και τους τρόπους και τη διαδικασία ικανοποίησής τους.