Σχέσεις εξουσίας 👑
Παρουσιάζοντας τα ζητήματα του σχεδιασμού των θέσεων εργασίας, του καθορισμού του εύρους ελέγχου ή διοίκησης και της τμηματοποίησης, έχει ήδη γίνει φανερή η ύπαρξη της ανάγκης καθορισμού των σχέσεων εξουσίας. Πράγματι, η εκτέλεση των καθηκόντων, που περιέχονται στην κάθε θέση εργασίας, προϋποθέτει ότι ο κάτοχός της διαθέτει την εξουσία, δηλαδή το δικαίωμα της εκτέλεσής τους.
Όμως, εκτός από την πηγή (Γενική Συνέλευση Μετόχων, Διοικητικό Συμβούλιο, ιδιοκτήτης) και το περιεχόμενο της εξουσίας της κάθε επιχείρησης και οργανισμού, που καθορίζεται από το περιβάλλον της, η κατανομή αυτής μεταξύ των θέσεων εργασίας είναι πρόβλημα του οργανωτικού σχεδιασμού.
Τα δύο βασικά ζητήματα
Αυτό το πρόβλημα ουσιαστικά συνίσταται από δύο βασικά ζητήματα:
Πρώτον, ο τρόπος μεταβίβασης της εξουσίας από την πηγή (Διοικητικό Συμβούλιο) προς τις διάφορες θέσεις εργασίας των διαφόρων ιεραρχικών επιπέδων.
Δεύτερον, το περιεχόμενο της εξουσίας που θα μεταβιβαστεί. Αυτά τα ζητήματα είναι ιδιαίτερα σημαντικά, αφού από αυτά προκύπτουν οι σχέσεις εξουσίας που προσδιορίζουν το δικαίωμα της λήψης αποφάσεων και δράσης της κάθε θέσης εργασίας, τις σχέσεις της με τις άλλες θέσεις και, κατά συνέπεια, το δικαίωμα άσκησης του διοικητικού έργου και την ποιότητα του συντονισμού.
Το να έχει κάποιος έναν τίτλο θέσης εργασίας δεν σημαίνει αυτόματα ότι έχει και την εξουσία να εκτελέσει τα καθήκοντα που αντιστοιχούν σε αυτή. Η εξουσία πρέπει να μεταβιβαστεί ρητά από την πηγή της (π.χ. το Διοικητικό Συμβούλιο) μέσα από τον οργανωτικό σχεδιασμό — γι' αυτό ο καθορισμός των σχέσεων εξουσίας θεωρείται ξεχωριστό και κρίσιμο ζήτημα.
Τρεις θεμελιώδεις έννοιες: ευθύνη, εξουσία, δύναμη
Πριν παρουσιαστούν οι βασικές αρχές πάνω στα δύο αυτά ζητήματα, είναι χρήσιμο να αποσαφηνιστούν εδώ τρεις θεμελιώδεις έννοιες που συνδέονται με αυτά, δηλαδή η ευθύνη, η εξουσία και η δύναμη.
Ευθύνη είναι η υποχρέωση που έχει ο κάτοχος μιας θέσης εργασίας σε μια επιχείρηση να κάνει κάτι, για παράδειγμα να πάρει μια απόφαση, να εκτελέσει ένα έργο.
Εξουσία είναι το νόμιμο δικαίωμα που διαθέτει το άτομο να κάνει κάτι ή να ασκεί επίδραση πάνω σε άλλα άτομα (νόμιμη δύναμη). Από οργανωτική σκοπιά, η εξουσία είναι το δικαίωμα του κατόχου μιας θέσης εργασίας (προϊστάμενος) να απαιτεί από κατόχους άλλων θέσεων (υφιστάμενους) συγκεκριμένες συμπεριφορές, επιδόσεις (π.χ. υλοποίηση καθηκόντων ή στόχων) και να τους διοικεί (αναθέτει καθήκοντα, ελέγχει, αξιολογεί, επιπλήττει, τιμωρεί, καθοδηγεί κ.λπ.).
Δύναμη είναι η δυνατότητα ενός ατόμου να επιβάλλει την επιθυμία του στους άλλους, επηρεάζοντας τη συμπεριφορά τους.
Η εξουσία είναι νόμιμη δύναμη — απορρέει από τη θέση εργασίας και έχει επίσημη προέλευση (π.χ. από το Διοικητικό Συμβούλιο). Η δύναμη όμως είναι ευρύτερη έννοια: μπορεί να την έχει κανείς και χωρίς επίσημο δικαίωμα, απλώς επειδή μπορεί να επηρεάσει τη συμπεριφορά άλλων. Δηλαδή κάθε εξουσία είναι δύναμη, αλλά δεν είναι κάθε δύναμη εξουσία.