Έννοια της σχέσης εξουσίας 👑
Η εξουσία αποτελεί νόμιμη δύναμη ή νόμιμο δικαίωμα που πηγάζει από το θεσμικό - ρυθμιστικό πλαίσιο (τυπικό ή άτυπο) μιας κοινωνίας. Για τις ιδιωτικές επιχειρήσεις πηγή νόμιμης δύναμης - εξουσίας είναι οι ιδιοκτήτες - μέτοχοι σύμφωνα με το θεσμικό πλαίσιο. Για τις δημόσιες επιχειρήσεις και τους οργανισμούς είναι τα κυβερνητικά και κρατικά όργανα, τα οποία την αντλούν από πρωτογενείς πηγές, όπως το Σύνταγμα, οι εκλογές και άλλοι θεσμοί που εκφράζουν την εξουσιοδότηση της κοινωνίας.
Η εξουσία αυτή συνίσταται στο δικαίωμα λήψης αποφάσεων και ενεργειών που αφορούν στην απόκτηση - χρήση και απομάκρυνση πόρων, τη διοίκηση και τον έλεγχο της επιχείρησης ή του οργανισμού και τη διάθεση των αποτελεσμάτων του. Από οργανωτική άποψη, η εξουσία αποτελεί τον συνδετικό κρίκο που ενώνει και ολοκληρώνει τα επιμέρους μέρη (θέσεις εργασίας ή τμήματα) της οργάνωσης.
Η εξουσία μέσα σε έναν οργανισμό δεν σημαίνει απλώς «το δικαίωμα να διατάζεις». Καλύπτει συγκεκριμένα πεδία απόφασης: ποιοι πόροι θα αποκτηθούν και θα χρησιμοποιηθούν, πώς θα διοικείται και θα ελέγχεται η επιχείρηση, και πώς θα διατεθούν τα αποτελέσματά της. Χωρίς αυτόν τον συνδετικό κρίκο, οι επιμέρους θέσεις εργασίας θα λειτουργούσαν αποσπασματικά, χωρίς να συνθέτουν ένα ενιαίο σύνολο.
Το παράδειγμα του μικρού καταστήματος
Για να γίνει κατανοητή η σχέση εξουσίας, ας δούμε ένα παράδειγμα. Αν ένας ιδιοκτήτης ενός μικρού καταστήματος ενδυμάτων προσλάβει έναν υπάλληλο, δημιουργώντας μια αντίστοιχη θέση εργασίας, και δεν έχει καμία δυνατότητα άσκησης εξουσίας πάνω σε αυτόν, τότε δεν μπορεί να τον ελέγχει και να τον διοικεί.
Συνέπεια αυτού θα είναι ο υπάλληλος να αποτελεί μια θέση εργασίας ανεξάρτητη από τον ιδιοκτήτη - επιχειρηματία, αφού θα μπορεί να κάνει οτιδήποτε. Έτσι, θα υπάρχουν δύο ανεξάρτητες θέσεις εργασίας και κατά συνέπεια δύο διαφορετικές οργανωτικές οντότητες.
Το κρίσιμο σημείο του παραδείγματος είναι ότι η απλή πρόσληψη ενός υπαλλήλου δεν δημιουργεί από μόνη της έναν ενιαίο οργανισμό. Αν ο ιδιοκτήτης δεν έχει το δικαίωμα να ελέγχει και να διοικεί τον υπάλληλο, οι δύο θέσεις εργασίας παραμένουν ανεξάρτητες μεταξύ τους. Η σχέση εξουσίας είναι αυτή που συνδέει τις θέσεις εργασίας σε μία ενιαία οργανωτική οντότητα.
Θέση διοικητικής ευθύνης
Μια θέση εργασίας που διαθέτει εξουσία να ελέγχει και να διοικεί άλλες θέσεις εργασίας αποτελεί θέση διοικητικής ευθύνης, με την έννοια ότι έχει το νομικό δικαίωμα να τις διοικεί και ταυτόχρονα την ευθύνη για τα αποτελέσματα των θέσεων αυτών.
Οι κατέχοντες θέσεις διοικητικής ευθύνης ονομάζονται προϊστάμενοι, ενώ αυτοί που διοικούνται από αυτούς ονομάζονται υφιστάμενοι. Οι «υφιστάμενες» θέσεις εργασίας διοικούνται από τις «προϊστάμενες» και αναφέρονται σε αυτές (λογοδοτούν).
Στο συγκεκριμένο παράδειγμα του καταστήματος, ο επιχειρηματίας είναι προϊστάμενος και ο υπάλληλος υφιστάμενος. Ο πρώτος διοικεί και ελέγχει τον δεύτερο και ο δεύτερος αναφέρεται και λογοδοτεί στον πρώτο. Έτσι, οι δύο θέσεις εργασίας συνδέονται μεταξύ τους και αποτελούν την ολότητα της μικρής επιχείρησης.
Δημιουργία νέων προϊστάμενων θέσεων
Όταν ο αριθμός των «υφισταμένων» θέσεων εργασίας είναι μεγάλος, τότε δεν είναι δυνατόν να διοικούνται και να ελέγχονται από μία «προϊστάμενη» θέση. Στην περίπτωση αυτή δημιουργούνται νέες «προϊστάμενες» θέσεις. Αυτές αντλούν εξουσία από την «προηγούμενη» πηγή της.
Όπως είδαμε στο παράδειγμα με το κατάστημα, ο επιχειρηματίας ως προϊστάμενος και πηγή εξουσίας δεν είναι δυνατόν να διοικεί και να ελέγχει όλες τις θέσεις εργασίας αποτελεσματικά όταν αυτές πληθαίνουν. Για αυτό θα έπρεπε να δημιουργήσει νέες θέσεις προϊσταμένων, ώστε, «αντί αυτού», να διοικούν ένα μέρος από τις υπόλοιπες θέσεις εργασίας.
Σε έναν μεγάλο οργανισμό, ο ανώτατος προϊστάμενος (π.χ. ο πρόεδρος ή ο γενικός διευθυντής) δεν διοικεί απευθείας εκατοντάδες υπαλλήλους. Αντίθετα, δημιουργούνται ενδιάμεσες θέσεις προϊσταμένων (π.χ. διευθυντές τμημάτων), οι οποίες αντλούν εξουσία «από πάνω» και τη μεταβιβάζουν, ελέγχοντας τμήμα των υφιστάμενων θέσεων. Έτσι η εξουσία «ρέει» από το ανώτατο επίπεδο προς τα κάτω, μέσα από διαδοχικές θέσεις διοικητικής ευθύνης.
Έτσι, ο επιχειρηματίας διοικεί και ελέγχει την επιχείρηση διοικώντας και ελέγχοντας τις νέες θέσεις προϊσταμένων, οι οποίες με τη σειρά τους διοικούν τις εκατό θέσεις εργασίας. Με βάση αυτό το παράδειγμα, φαίνεται ότι όταν η οργάνωση πάρει ένα μέγεθος, τίθεται η ανάγκη διαμόρφωσης ενδιάμεσων ιεραρχικών επιπέδων, τα οποία αποτελούνται από θέσεις διοικητικής ευθύνης και έχουν ως σκοπό να διοικούν και να ελέγχουν υφιστάμενες θέσεις, ενώ οι ίδιες αντλούν εξουσία και ταυτόχρονα διοικούνται και ελέγχονται από το ανώτατο ιεραρχικό επίπεδο.
Μια θέση εργασίας δεν είναι απαραίτητα μόνο προϊστάμενη ή μόνο υφιστάμενη. Στα ενδιάμεσα ιεραρχικά επίπεδα μιας μεγάλης επιχείρησης, μια θέση διοικητικής ευθύνης είναι ταυτόχρονα προϊστάμενη (διοικεί τις δικές της υφιστάμενες θέσεις) και υφιστάμενη (λογοδοτεί σε ανώτερη θέση από την οποία αντλεί την εξουσία της).