Οι παγίδες στη σκέψη 🧠
Εκτός από τα εμπόδια που εξετάσαμε προηγουμένως και δεν επιτρέπουν στους ανθρώπους να σκέφτονται σωστά, υπάρχουν και μια σειρά από ψυχολογικές παγίδες, οι οποίες τους εμποδίζουν να δουν τα πράγματα ως έχουν, να κρίνουν σωστά και να κάνουν τις καλύτερες επιλογές.
Η πρώτη παγίδα: η υποσυνείδητη προαπόφαση
Η πρώτη παγίδα αφορά στην τάση που έχουν οι άνθρωποι να αποφασίζουν υποσυνείδητα τι θέλουν να κάνουν, προτού ακόμα κατανοήσουν λογικά το για ποιους λόγους θέλουν να το κάνουν. Επίσης, έχουν την έμφυτη κλίση να είναι πιο θετικοί σε πράγματα ή καταστάσεις που τους αρέσουν, τους βολεύουν ή τους είναι συμπαθή.
Έτσι, οι άνθρωποι αναζητούν και χρησιμοποιούν πληροφορίες ή γνώμες ή επιχειρήματα δικά τους και άλλων ανθρώπων, όχι με σκοπό να βρουν την καλύτερη λύση ή επιλογή, αλλά για να επιβεβαιώσουν και να ενισχύσουν μια απόφαση που ήδη, υποσυνείδητα ή διαισθητικά, έχουν λάβει, ακολουθώντας τις επιθυμίες τους και όχι μέσω λογικής ανάλυσης και αντικειμενικής τεκμηρίωσης.
Με άλλα λόγια, ο εγκέφαλος συχνά δεν λειτουργεί όπως θα περίμενε κανείς: πρώτα «αποφασίζει» τι θέλει και μετά ψάχνει τους λόγους που δικαιολογούν αυτή την επιλογή, αντί να ψάχνει πρώτα τους λόγους και μετά να αποφασίζει.
Η δεύτερη παγίδα: ο ορισμός του προβλήματος
Η δεύτερη παγίδα αφορά στον ορισμό του προβλήματος. Όπως ήδη έχει αναφερθεί, ανάλογα με το πώς ορίζεται ένα πρόβλημα, ουσιαστικά προκαθορίζονται οι λύσεις. Έχει προκύψει από έρευνες πως, όταν ένα πρόβλημα ορίζεται με βάση το κέρδος ή το όφελος, οι άνθρωποι τείνουν να παίρνουν μικρότερο ρίσκο, ενώ, όταν το ορίζουν με βάση το κόστος ή τη ζημιά, τείνουν να παίρνουν μεγαλύτερο ρίσκο.
Για παράδειγμα, όταν τίθεται το πιο κάτω ερώτημα, συνήθως επιλέγεται η πρώτη απάντηση:
«Αν είχατε €2.000, τι θα επιλέγατε μεταξύ των δύο εναλλακτικών:
α) να τα κρατήσετε χωρίς τόκο στον λογαριασμό σας και
β) να τα επενδύσετε, με 50% πιθανότητα να χάσετε €300 και 50% πιθανότητα να κερδίσετε €500».
Ενώ, όταν τίθεται το ίδιο ουσιαστικά ερώτημα, αλλά διατυπωμένο ως εξής:
«Αν είχατε €2.000 ευρώ, τι θα επιλέγατε μεταξύ των δύο εναλλακτικών:
α) να τα διατηρήσετε στον τραπεζικό λογαριασμό σας χωρίς τόκο και
β) να τα επενδύσετε, με πιθανότητα 50% να γίνουν €1.700 και πιθανότητα 50% να γίνουν €2.500».
Η πλειοψηφία των ανθρώπων εδώ προτιμά τη δεύτερη εναλλακτική, η οποία είναι ακριβώς η ίδια με τη δεύτερη εναλλακτική της προηγούμενης ερώτησης, απλώς έγινε περιγραφή των ποσών με διαφορετικό τρόπο.
Και στις δύο διατυπώσεις το αποτέλεσμα των εναλλακτικών είναι μαθηματικά πανομοιότυπο: €2.000 σταθερά ή €1.700/€2.500 με ίση πιθανότητα. Το μόνο που αλλάζει είναι το πώς περιγράφεται η δεύτερη επιλογή —ως πιθανή απώλεια/κέρδος ή ως τελικό ποσό— κι όμως αυτό αρκεί για να αλλάξει τι επιλέγουν οι περισσότεροι άνθρωποι. Ο τρόπος διατύπωσης ενός προβλήματος καθορίζει, εν μέρει, και τη λύση που θα δοθεί.
Η τρίτη παγίδα: η αγκίστρωση της σκέψης
Η τρίτη παγίδα αφορά στην αγκίστρωση (anchoring) της σκέψης σε κάποια πρώτη πληροφορία ή ιδέα, επειδή της δόθηκε περισσότερη σημασία ή βαρύτητα, ενώ οι επόμενες υποτιμώνται.