Ορθολογική και διαισθητική λήψη αποφάσεων – επίλυση προβλημάτων 🧭

Υπάρχουν δύο βασικοί τρόποι με τους οποίους μπορεί να σκέφτεται ο άνθρωπος, όταν έχει να πάρει μια απόφαση ή να λύσει ένα πρόβλημα: ο ορθολογικός και ο διαισθητικός τρόπος.

Η αξιολόγηση των εναλλακτικών λύσεων

Καταρχάς, ο άνθρωπος σκέφτεται πώς μπορεί να επιλέξει τη βέλτιστη λύση ή την καλύτερη για επιλογή μεταξύ αυτών που διαθέτει. Για να το κάνει αυτό, πρέπει να αξιολογήσει όλες τις εναλλακτικές λύσεις του, δηλαδή να βρει τα οφέλη και τα κόστη της κάθε μιας, το πόσο εφικτή είναι η υλοποίησή τους, να τις συγκρίνει μεταξύ τους, ούτως ώστε να εντοπίσει την καλύτερη. Άρα, η σωστή αξιολόγηση των εναλλακτικών λύσεων προηγείται της επιλογής.

Για παράδειγμα, ένα καθαριστήριο ρούχων ξεκινά τη χρήση οικολογικών καθαριστικών. Για να επιλέξει αυτή τη λύση, είχε συγκεντρώσει τις πιο κάτω εναλλακτικές:

1. Αγορά ενεργειακών πλυντηρίων
2. Μείωση κατανάλωσης νερού
3. Χρήση οικολογικών καθαριστικών
4. Αγορά βιοδιασπώμενων κρεμαστρών

Η συγκέντρωση και ανάπτυξη των εναλλακτικών λύσεων

Προκειμένου να αξιολογήσει όμως τις διάφορες εναλλακτικές, ο άνθρωπος πρέπει πρώτα να τις εντοπίσει, να τις συγκεντρώσει ή να τις αναπτύξει ο ίδιος. Άρα, η συγκέντρωση και η ανάπτυξη των εναλλακτικών λύσεων προηγείται λογικά της αξιολόγησής τους.

Το ερέθισμα πίσω από τη διανοητική διεργασία

Τι θα πρέπει, όμως, να προϋπάρχει της συγκέντρωσης ή ανάπτυξης των εναλλακτικών λύσεων; Τι οδηγεί τον άνθρωπο σε αυτή τη διανοητική εργασία ή διεργασία; Προφανώς, ο άνθρωπος έχει εντοπίσει ένα πρόβλημα που θέλει να λύσει, μια ευκαιρία που θέλει να αξιοποιήσει, μια επιθυμία που θέλει να ικανοποιήσει ή ένα ζήτημα που έχει να αντιμετωπίσει. Άρα, πριν φτάσει στο στάδιο της συγκέντρωσης των εναλλακτικών λύσεων, υπάρχει ένα ερέθισμα, όπως ένα πρόβλημα, μια ευκαιρία, μια επιθυμία, ένας φόβος που πρέπει να αντιμετωπιστεί.

Ο προσδιορισμός των περιορισμών

Συνεπώς, πριν ο άνθρωπος αρχίσει να αναζητεί εναλλακτικές λύσεις, πρέπει να προσδιορίζει τους περιορισμούς. Διότι, αν δεν το κάνει αυτό, τότε το μυαλό του δεν μπορεί να εστιάσει κάπου και χάνεται στο χάος των άπειρων πιθανοτήτων, με αποτέλεσμα, αφενός, να χάνει χρόνο και, αφετέρου, να μην έχει σαφή κριτήρια για να αξιολογήσει το εφικτό ή μη της υλοποίησης των εναλλακτικών του λύσεων.

Ο εντοπισμός των αιτίων

Πράγματι, ο άνθρωπος δεν είναι δυνατόν να βρει σωστές λύσεις σε κάποιο πρόβλημα, αν δεν εντοπίσει τα αίτια που το έχουν προκαλέσει. Πώς είναι δυνατόν να λυθούν σωστά τα προβλήματα, αν δεν εντοπιστούν και εξαλειφθούν τα αίτιά τους;

Άρα, πέραν του εντοπισμού των περιορισμών, προτού κάποιος αρχίσει να αναζητεί εναλλακτικές ιδέες ή λύσεις, πρέπει να διαγνώσει και να κατανοήσει τα αίτια που κρύβονται πίσω από κάποιο πρόβλημα. Τα αίτια, οι περιορισμοί και οι στόχοι πρέπει να είναι γνωστά. Με βάση αυτά, μπορεί να οριστεί σωστά το πρόβλημα, για την αντιμετώπιση του οποίου θα αναζητηθούν εναλλακτικές λύσεις, θα αξιολογηθούν και θα επιλεχθεί η καλύτερη.

Τα πέντε διαδοχικά βήματα

Σύμφωνα με τη λογική, λοιπόν, τα πέντε διαδοχικά βήματα που πρέπει να ακολουθεί η σκέψη κάποιου, προκειμένου να προσεγγίσει σωστά μια απόφαση ή τη λύση ενός προβλήματος, είναι:

1. Εντοπισμός προβλήματος – ευκαιρίας – επιθυμίας
2. Ορισμός προβλήματος (αίτια – στόχοι – περιορισμοί)
3. Συγκέντρωση/ανάπτυξη εναλλακτικών λύσεων
4. Αξιολόγηση εναλλακτικών λύσεων
5. Επιλογή της βέλτιστης λύσης

Ορθολογική λήψη απόφασης ή ορθολογική επίλυση προβλήματος

Αυτή η διανοητική διεργασία των πέντε διαδοχικών βημάτων ονομάζεται «ορθολογική λήψη αποφάσεων» ή «ορθολογική επίλυση προβλήματος», αφού συνίσταται σε μια λογική και πειθαρχημένη αλληλουχία σκέψεων.

Η σπουδαιότητά της τόσο για την προσωπική ζωή κάθε ανθρώπου, όσο και για τις επιχειρήσεις ή οργανισμούς είναι προφανής. Κάθε διοικητικό στέλεχος σπαταλά ένα μεγάλο μέρος του χρόνου του λαμβάνοντας αποφάσεις και είναι αποτελεσματικό, όταν είναι ικανό να λάβει τις σωστές αποφάσεις στον σωστό χρόνο. Η λήψη σωστών αποφάσεων απαιτεί τον συνδυασμό ενός μεγάλου αριθμού πληροφοριών, γνώσεων, χαρακτηριστικών προσωπικότητας, ικανοτήτων, τεχνικών.

Διαισθητική λήψη απόφασης ή διαισθητική επίλυση προβλήματος

Πολλές φορές όταν κάνουμε επιλογές ή παίρνουμε αποφάσεις, δεν σκεφτόμαστε ορθολογικά, αλλά διαισθητικά.

Η «διαισθητική λήψη αποφάσεων» ή «διαισθητική επίλυση προβλημάτων» είναι επίσης λογική διεργασία. Σε αυτή όμως την περίπτωση, το μυαλό του ανθρώπου δεν λειτουργεί αναλυτικά, με διαδοχική σειρά και γραμμικά, αλλά συνθετικά. Δηλαδή, τα πέντε στάδια της ορθολογικής διαδικασίας διεξάγονται ταυτόχρονα και ίσως άναρχα.

Για παράδειγμα, μπορεί κάποιος να περιγράψει μια επιχείρηση παραγωγής και πώλησης μελιού σε δύο σελίδες, βήμα προς βήμα για να εξηγήσει την εικόνα του. Ωστόσο, αν παρουσιαστεί μόνο μία φωτογραφία, τότε όλες οι πληροφορίες αυτομάτως θα δοθούν συνολικά.

Ουσιαστικά, αυτό που γίνεται στη διαισθητική διεργασία λήψης αποφάσεων ή επίλυσης προβλημάτων είναι να ξεκινά κανείς από ένα πρόβλημα ή μια επιθυμία και να φτάνει κατευθείαν στη λύση, χωρίς να έχει αναλύσει με συγκεκριμένη σειρά και μέθοδο τα δεδομένα, τις πληροφορίες, τις γνώσεις και τα συναισθήματα, αλλά σκεπτόμενος συνθετικά, αξιοποιώντας την εμπειρία, τις έτοιμες εικόνες, τις παρορμήσεις και την κρίση του.

Η ορθολογική διαδικασία είναι συνήθως πιο αποτελεσματική από τη διαισθητική, αν και χρησιμοποιείται συχνά η δεύτερη.