Ισοζύγιο Πληρωμών (Balance of Payments) 💶
Το Ισοζύγιο Πληρωμών είναι ένας λογαριασμός στον οποίο καταγράφονται οι οικονομικές συναλλαγές μιας χώρας με τις υπόλοιπες χώρες, κατά τη διάρκεια μιας ορισμένης χρονικής περιόδου, συνήθως ενός έτους.
Κάθε διεθνής συναλλαγή καταχωρείται στο Ισοζύγιο Πληρωμών δύο φορές, αφού ακολουθείται η λογιστική αρχή της διπλογραφίας («double entry principle»). Οι συναλλαγές του, ανάλογα με τη φύση τους, μπορούν να ενταχθούν σε τρεις επιμέρους λογαριασμούς:
- το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών (current account)
- το ισοζύγιο κίνησης κεφαλαίων (capital account)
- το ισοζύγιο χρηματοοικονομικών συναλλαγών (financial account)
Στα ισοζύγια κίνησης κεφαλαίων και χρηματοοικονομικών συναλλαγών γίνεται μόνο απλή αναφορά σε αυτή την ενότητα· η περαιτέρω ανάλυσή τους ξεφεύγει από τα όρια της ύλης.
6.1 Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών 📊
Το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών (current account) καταγράφει τις συναλλαγές αγαθών, υπηρεσιών, πρωτογενούς και δευτερογενούς εισοδήματος μιας χώρας με τις υπόλοιπες χώρες.
Πιστωτικές και χρεωστικές συναλλαγές
Κάθε συναλλαγή που αναφέρεται σε εισροή κεφαλαίων προς τη χώρα καταγράφεται ως πιστωτική.
Παραδείγματα τέτοιων συναλλαγών θα μπορούσαν να είναι:
- οι εξαγωγές αγαθών
- οι εισπράξεις από τον τουρισμό
- οι εισπράξεις από τη ναυτιλία
- τα εμβάσματα των μεταναστών
- οι εισπράξεις τόκων, μερισμάτων, ενοικίων, κερδών από το εξωτερικό
- οι εισροές από την Ε.Ε.
- κ.λπ.
Αντίθετα, κάθε συναλλαγή που αναφέρεται σε εκροή κεφαλαίων από τη χώρα δηλώνεται ως χρεωστική.
Παραδείγματα τέτοιων συναλλαγών θα μπορούσαν να είναι:
- οι εισαγωγές αγαθών
- οι πληρωμές για ταξίδια μόνιμων κατοίκων στο εξωτερικό
- οι πληρωμές για διεθνείς μεταφορές
- οι πληρωμές μισθών, τόκων, μερισμάτων, ενοικίων, κερδών προς το εξωτερικό
- οι εισφορές της χώρας προς τον κοινοτικό προϋπολογισμό
- κ.λπ.
Τα επιμέρους ισοζύγια του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών
Το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών αναλύεται στα πιο κάτω ισοζύγια:
Εμπορικό ισοζύγιο, το οποίο καταγράφει τις εισπράξεις από τις εξαγωγές (πίστωση) και τις πληρωμές από τις εισαγωγές των αγαθών (χρέωση).
Ισοζύγιο υπηρεσιών, το οποίο καταγράφει τις εισπράξεις για υπηρεσίες που παρείχαν κάτοικοι σε μη κατοίκους και τις πληρωμές για υπηρεσίες που αποκτήθηκαν από το εξωτερικό, όπως τουρισμός, μεταφορές, ναυτιλία, ασφάλειες, νοσηλεία, σπουδές, τηλεπικοινωνίες, πληροφορική και χρηματοοικονομικές.
Ισοζύγιο πρωτογενούς εισοδήματος, το οποίο καταγράφει τις εισροές εισοδημάτων από το εξωτερικό και τις εκροές εισοδημάτων προς το εξωτερικό, όπως μισθοί, τόκοι, μη διανεμηθέντα κέρδη, μερίσματα, ενοίκια.
Ισοζύγιο δευτερογενούς εισοδήματος, το οποίο καταγράφει τις τρέχουσες μεταβιβάσεις από και προς το εξωτερικό, όπως εισπράξεις από τον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πληρωμές της χώρας προς τον κοινοτικό προϋπολογισμό, δωρεές, κληρονομιές και εμβάσματα κατοίκων μιας χώρας που στέλνουν σε συγγενείς τους σε άλλη χώρα, κοινωνικές παροχές (π.χ. συντάξεις).
Η δομή του Ισοζυγίου Πληρωμών, από το σύνολο ως τα επιμέρους ισοζύγια, έχει ως εξής:
Ισοζύγιο Πληρωμών
- Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών
- Εμπορικό Ισοζύγιο
- Ισοζύγιο Υπηρεσιών
- Ισοζύγιο Πρωτογενούς Εισοδήματος
- Ισοζύγιο Δευτερογενούς Εισοδήματος
- Ισοζύγιο Κίνησης Κεφαλαίων
- Ισοζύγιο Χρηματ/κών Συναλλαγών
Πλεόνασμα και έλλειμμα
Όταν στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών οι εισροές κεφαλαίων είναι μεγαλύτερες από τις εκροές, το ισοζύγιο παρουσιάζει πλεόνασμα και χαρακτηρίζεται ως πλεονασματικό. Αντίθετα, όταν οι εκροές κεφαλαίων είναι μεγαλύτερες από τις εισροές, το ισοζύγιο παρουσιάζει έλλειμμα και χαρακτηρίζεται ως ελλειμματικό.
Ο πιο συχνός μπερδεμός των μαθητών είναι η κατεύθυνση της καταχώρισης. Θυμήσου τον απλό κανόνα: κάθε συναλλαγή που φέρνει χρήμα μέσα στη χώρα (π.χ. μια εξαγωγή, μια είσπραξη από τουρίστες) είναι πιστωτική. Κάθε συναλλαγή που στέλνει χρήμα έξω από τη χώρα (π.χ. μια εισαγωγή, μια πληρωμή σε ξένο πάροχο) είναι χρεωστική.
6.2 Ισοζύγιο Κίνησης Κεφαλαίων (Capital account) 🏗️
Το ισοζύγιο αυτό καλύπτει τις αποκτήσεις/μεταβιβάσεις μη παραχθέντων μη χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων (π.χ. φυσικούς πόρους, φήμη και πελατεία) και τις κεφαλαιουχικές μεταβιβάσεις. Αυτές συνήθως περιλαμβάνουν πληρωμές από την Ευρωπαϊκή Ένωση στο κράτος για επενδύσεις σε έργα υποδομής.
6.3 Ισοζύγιο Χρηματοοικονομικών Συναλλαγών (Financial Account) 🏦
Το χρηματοοικονομικό ισοζύγιο καταγράφει τις συναλλαγές που αφορούν χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία του ενεργητικού και παθητικού, οι οποίες πραγματοποιούνται μεταξύ κατοίκων και μη κατοίκων.
Παραδείγματα χρηματοοικονομικών συναλλαγών περιλαμβάνουν συναλλαγές που αφορούν μετοχικούς τίτλους, χρεόγραφα, δάνεια, καταθέσεις και εμπορικές πιστώσεις.
6.4 Η ισορροπία του ισοζυγίου πληρωμών ⚖️
Μεταξύ του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, του ισοζυγίου κεφαλαίων και του ισοζυγίου χρηματοοικονομικών συναλλαγών υπάρχει μια στενή σχέση. Συγκεκριμένα, αν:
- CA = Ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών
- KA = Ισοζύγιο κεφαλαίων
- FA = Ισοζύγιο χρηματοοικονομικών συναλλαγών
τότε ισχύει η σχέση:
Η σχέση αυτή ισχύει γιατί κάθε διεθνής συναλλαγή αντιπροσωπεύει ανταλλαγή είτε μεταξύ του ίδιου ισοζυγίου (π.χ. αγορά αγαθών με ταυτόχρονη πώληση υπηρεσιών), είτε μεταξύ διαφορετικών ισοζυγίων (π.χ. αγορά αγαθών και εξόφλησή τους με τη χορήγηση εμπορικής πίστωσης).
Παράδειγμα: η ανταλλαγή που δεν μεταβάλλει το ισοζύγιο
Αυτό μπορεί να εξηγηθεί με το πιο κάτω παράδειγμα:
Κύπριος αγοράζει ηλεκτρικές συσκευές από την Αγγλία αξίας €2.000. Αυτή η συναλλαγή αποτελεί εισαγωγή αγαθών για την Κύπρο και επομένως μειώνει το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών κατά €2.000. Ο Κύπριος εισαγωγέας σε ανταλλαγή δίνει στον Βρετανό εξαγωγέα ίσης αξίας εμπορεύματα, π.χ. πατάτες. Αυτή η συναλλαγή αποτελεί εξαγωγή για την Κύπρο.
Η εξαγωγή των πατατών και η εισαγωγή των ηλεκτρικών συσκευών θα έχουν ως αποτέλεσμα να μην υπάρχει μεταβολή στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών (CA), καθώς η χρέωση θα ισούται με την πίστωση, όπως φαίνεται στο πιο κάτω Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών της Κύπρου:
| Πίστωση | Χρέωση | Υπόλοιπο | |
|---|---|---|---|
| Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών | 2.000 | 2.000 | 0 |
| Εμπορικό Ισοζύγιο | |||
| Αγαθά | 2.000 | 2.000 |
Επειδή το Ισοζύγιο Πληρωμών ακολουθεί τη λογιστική αρχή της διπλογραφίας, ακόμη και μια απλή ανταλλαγή αγαθού με αγαθό (π.χ. ηλεκτρικές συσκευές με πατάτες) καταγράφεται δύο φορές: μία ως εισαγωγή (χρέωση) και μία ως εξαγωγή (πίστωση). Το τελικό αποτέλεσμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, εδώ, είναι μηδενικό, γιατί οι δύο εγγραφές αλληλοαναιρούνται.
Χρηματοδότηση ελλείμματος
Όταν μια χώρα έχει έλλειμμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, θα πρέπει να βρει τον τρόπο να χρηματοδοτήσει την επιπλέον δαπάνη. Στην περίπτωση αυτή, ή θα πωλήσει περιουσιακά στοιχεία σε μη κατοίκους ή θα αυξήσει τις υποχρεώσεις της προς αυτούς (π.χ. θα δανειστεί). Έτσι, τα ελλείμματα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών και στο ισοζύγιο κεφαλαίων πρέπει να αντισταθμίζονται με τις μεταβολές στο ισοζύγιο χρηματοοικονομικών συναλλαγών, λαμβάνοντας υπόψη ότι το ισοζύγιο χρηματοοικονομικών συναλλαγών λειτουργεί αντίθετα από τα άλλα δύο ισοζύγια.
Συνεπώς, το ισοζύγιο πληρωμών θεωρητικά είναι πάντοτε ισοσκελισμένο. Στην πραγματικότητα όμως αυτό δεν ισχύει, οπότε και επιτυγχάνεται η εξίσωση των μεγεθών αυτών με τον λογαριασμό σφάλματα και παραλείψεις.
Μην υποθέσεις ότι όλα τα ισοζύγια «κινούνται μαζί». Το ισοζύγιο χρηματοοικονομικών συναλλαγών λειτουργεί αντίθετα από τα άλλα δύο: όταν το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών και το ισοζύγιο κεφαλαίων παρουσιάζουν καθαρό έλλειμμα, το χρηματοοικονομικό ισοζύγιο πρέπει να το καλύψει, ώστε το άθροισμα CA + KA + FA να ισούται με μηδέν.
Παράδειγμα: το Ισοζύγιο Πληρωμών της Κύπρου για το 2020 🇨🇾
Στον πιο κάτω Πίνακα παρουσιάζεται το ισοζύγιο πληρωμών της Κύπρου για το έτος 2020.
| ΙΣΟΖΥΓΙΟ ΠΛΗΡΩΜΩΝ (ΕΥΡΩ εκατ.) | Πίστωση | Χρέωση | Υπόλοιπο |
|---|---|---|---|
| 1. Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών | 32.705,0 | 34.882,2 | -2.177,2 |
| Αγαθά | 2.966,8 | 7.118,0 | -4.151,2 |
| Υπηρεσίες | 13.415,4 | 9.809,8 | 3.605,5 |
| εκ των οποίων | |||
| Μεταφορές | 2.987,7 | 1.718,5 | 1.269,2 |
| Ταξίδια | 602,1 | 614,1 | -12 |
| Χρηματοοικονομικές υπηρεσίες | 5.151,5 | 3.381,2 | 1.770,8 |
| Υπηρεσίες τηλεπικοινωνιών, πληροφορικής και πληροφόρησης | 3.042,9 | 2.259,5 | 783,4 |
| Λοιπές επιχειρηματικές υπηρεσίες | 788,2 | 1.153,7 | -365,5 |
| Πρωτογενές εισόδημα | 15.800,9 | 17.082,2 | -1.281,3 |
| Εισόδημα από εξαρτημένη εργασία | 73,2 | 104,3 | -31,1 |
| Εισόδημα από επενδύσεις | 15.663,9 | 19.928,5 | -1.246,5 |
| Λοιπό πρωτογενές εισόδημα | 63,8 | 49,5 | 14,3 |
| Δευτερογενές εισόδημα | 521,9 | 872,1 | -350,2 |
| 2. Ισοζύγιο κίνησης κεφαλαίων | 42,9 | 25,5 | 17,5 |
| Καθαρή απόκτηση χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων | Καθαρή ανάληψη υποχρεώσεων | Καθαρό αποτέλεσμα | |
| 3. Ισοζύγιο χρηματοοικονομικών συναλλαγών | -3.036,1 | -330,6 | -2.705,4 |
| 4. Καθαρά σφάλματα και παραλείψεις | -545,7 |
Πηγή: Κεντρική Τράπεζα της Κύπρου
Όπως φαίνεται, το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών στην Κύπρο παρουσίασε έλλειμμα €2.177,2 εκατ. Το έλλειμμα αυτό προήλθε κυρίως από τα αγαθά και σε μικρότερο βαθμό από το πρωτογενές και το δευτερογενές εισόδημα, ενώ μεγάλο μέρος του καλύφθηκε από το πλεόνασμα που προέκυψε από τις υπηρεσίες.
Το ισοζύγιο κίνησης κεφαλαίων παρουσίασε πλεόνασμα €17,5 εκατ., ενώ αντίθετα, το ισοζύγιο χρηματοοικονομικών συναλλαγών παρουσίασε έλλειμμα -€2.705,4 εκατ.
Από τα πιο πάνω φαίνεται ότι το καθαρό έλλειμμα στα ισοζύγια τρεχουσών συναλλαγών και κίνησης κεφαλαίων:
χρηματοδοτήθηκε εξολοκλήρου από το ισοζύγιο χρηματοοικονομικών συναλλαγών κατά €2.705,4 εκατ., με το υπόλοιπο ποσό να καταγράφεται στα καθαρά σφάλματα και παραλείψεις:
Το ισοζύγιο πληρωμών της Κύπρου για το 2020 δείχνει καθαρά πώς ένα έλλειμμα στις τρέχουσες συναλλαγές (κυρίως λόγω των εισαγωγών αγαθών) χρηματοδοτείται μέσα από το χρηματοοικονομικό ισοζύγιο — δηλαδή μέσα από δανεισμό ή πώληση περιουσιακών στοιχείων προς το εξωτερικό. Η μικρή διαφορά που απομένει (τα -€545,7 εκατ.) δεν είναι λάθος υπολογισμού των οικονομολόγων, αλλά αντικατοπτρίζει την πρακτική δυσκολία καταγραφής όλων των διεθνών συναλλαγών με απόλυτη ακρίβεια.