Δημόσιος Δανεισμός 💶
Μετά τους φόρους, η σπουδαιότερη πηγή χρηματοδότησης δημοσίων δαπανών είναι ο Δημόσιος Δανεισμός. Το σύνολο των δανείων που συνάπτει το κράτος και δεν έχουν εξοφληθεί ακόμα αποτελεί το Δημόσιο Χρέος.
8.1 Κατηγορίες Δημόσιου Χρέους
Ανάλογα με την πηγή από την οποία αντλούνται τα δάνεια, το δημόσιο χρέος διακρίνεται σε:
Εσωτερικό Δημόσιο Χρέος. Είναι τα δάνεια που προέρχονται από πηγές του εσωτερικού, όπως νοικοκυριά, επιχειρήσεις, εμπορικές τράπεζες. Τα δάνεια αυτά συνάπτονται, συνήθως, με τη μορφή χρεογράφων, γραμματίων δημοσίου ή κρατικών ομολόγων και μπορεί να είναι βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα.
Εξωτερικό Δημόσιο Χρέος. Είναι τα δάνεια που προέρχονται από πηγές του εξωτερικού όπως, μεγάλες τράπεζες άλλων κρατών, την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων ή την Τράπεζα Αναπτύξεως του Συμβουλίου της Ευρώπης. Τα δάνεια αυτά είναι μακροπρόθεσμα και η χορήγηση καθώς και η εξόφλησή τους πραγματοποιείται σε ξένο νόμισμα.
Η διάκριση εσωτερικού - εξωτερικού χρέους δεν αφορά πού θα ξοδευτούν τα χρήματα, αλλά από πού δανείζεται το κράτος. Το εσωτερικό χρέος προέρχεται από εγχώριους δανειστές (νοικοκυριά, επιχειρήσεις, εμπορικές τράπεζες) και μπορεί να είναι βραχυπρόθεσμο ή μακροπρόθεσμο. Το εξωτερικό χρέος προέρχεται από ξένους δανειστές, είναι πάντα μακροπρόθεσμο και εξοφλείται σε ξένο νόμισμα — αυτό το κάνει πιο ευάλωτο σε συναλλαγματικούς κινδύνους.
8.2 Αναγκαιότητα δημόσιου δανεισμού
Όταν τα έσοδα από τους φόρους και τις άλλες πηγές δεν επαρκούν για να καλύψουν τις δημόσιες δαπάνες, το κράτος αναγκάζεται να προσφύγει σε δανεισμό.
Ο δημόσιος δανεισμός ενδείκνυται:
α) Όταν υπάρχει σημαντική αύξηση στις δημόσιες δαπάνες λόγω έκτακτων γεγονότων όπως, θεομηνία
β) Όταν υπάρχει μείωση στα φορολογικά έσοδα, λόγω μείωσης της οικονομικής δραστηριότητας
γ) Όταν υπάρχει ψηλή φορολογία και οποιαδήποτε επιπλέον αύξηση θα έχει αρνητικές συνέπειες στην οικονομία
δ) Όταν υπάρχει ανάγκη για έργα υποδομής και για παραγωγικές επενδύσεις, ώστε να υπάρξει ανάπτυξη, όπως δρόμοι, λιμάνια, υδατοφράκτες κ.λπ.
Ο δανεισμός για έργα υποδομής (δρόμοι, λιμάνια, υδατοφράκτες) διαφέρει ουσιαστικά από τον δανεισμό για κάλυψη τρεχουσών δαπανών: τα παραγωγικά έργα δημιουργούν μελλοντικό εισόδημα και ανάπτυξη, που μπορεί να βοηθήσει στην εξόφληση του ίδιου του δανείου. Γι' αυτό οι οικονομολόγοι θεωρούν αυτή την κατηγορία δανεισμού πιο δικαιολογημένη από τον δανεισμό που απλώς καλύπτει ελλείμματα.
8.3 Μειονεκτήματα του δημόσιου δανεισμού
Ο δημόσιος δανεισμός αυξάνει το δημόσιο χρέος για αυτό πρέπει να γίνεται με φειδώ, γιατί παρουσιάζει μειονεκτήματα:
α) Επιβαρύνει τους μελλοντικούς προϋπολογισμούς. Το κράτος κάθε χρόνο είναι υποχρεωμένο να προβαίνει στην εξυπηρέτηση του δημόσιου χρέους δηλαδή, να καταβάλλει ένα μέρος του δανείου μαζί με τους ανάλογους τόκους για τη σταδιακή εξόφληση του δανείου. Το ποσό αυτό καλύπτεται από τα δημόσια έσοδα και επομένως το κράτος αναγκάζεται να περιορίσει τις δαπάνες του. Αν το χρέος αυτό είναι πολύ ψηλό απορροφά ένα μεγάλο μέρος των εσόδων, με αποτέλεσμα να μειώνονται οι δαπάνες για κοινωνικούς σκοπούς όπως, υγείας, παιδείας κ.λπ. ή για αναπτυξιακά έργα.
β) Επιβαρύνει τις μελλοντικές γενιές. Η γενιά που δανείζεται έχει όφελος αφού βελτιώνεται το βιοτικό της επίπεδο. Αντίθετα, το βιοτικό επίπεδο της επόμενης γενιάς επηρεάζεται αρνητικά, αφού καλείται να πληρώσει τα δάνεια της προηγούμενης γενιάς.
γ) Μπορεί να οδηγήσει στη χρεοκοπία του κράτους. Ο υπέρμετρος δανεισμός οδηγεί σε πολύ ψηλό Δημόσιο Χρέος. Η εμπιστοσύνη του κοινού και των επενδυτών για την ικανότητα του κράτους να εξυπηρετήσει το χρέος του κλονίζεται. Στην περίπτωση που η κυβέρνηση της χώρας δηλώνει αδυναμία να πληρώσει τη δόση και τους τόκους του δημόσιου χρέους και οι επενδυτές αρνούνται να προχωρήσουν σε περαιτέρω δανεισμό της χώρας, τότε επέρχεται η κρατική χρεοκοπία, δηλαδή η χώρα κηρύσσει πτώχευση.
Πρόσεξε τη σειρά των γεγονότων: υπέρμετρος δανεισμός → πολύ ψηλό δημόσιο χρέος → κλονισμός εμπιστοσύνης επενδυτών → άρνηση περαιτέρω δανεισμού → αδυναμία πληρωμής δόσεων και τόκων → κρατική χρεοκοπία. Η χρεοκοπία δεν είναι απλώς "πολύ χρέος" — είναι το σημείο όπου το κράτος δεν μπορεί πλέον ούτε να πληρώσει τις υποχρεώσεις του ούτε να βρει νέο δανεισμό για να τις καλύψει.
Για να μπορεί να γίνεται σύγκριση του δημόσιου χρέους μεταξύ των χωρών, το δημόσιο χρέος εκφράζεται σαν ποσοστό του ΑΕΠ. Σύμφωνα με τα κριτήρια της Συνθήκης του Μάαστριχτ το ποσοστό αυτό δεν πρέπει να υπερβαίνει το 60% του ΑΕΠ, ποσοστό που ωστόσο, όπως φάνηκε αργότερα θεωρείται υπερβολικά ιδανικό.
Το κριτήριο του 60% του ΑΕΠ τέθηκε με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ ως ανώτατο αποδεκτό όριο δημόσιου χρέους για τα κράτη-μέλη της Ευρωζώνης. Στην πράξη, όμως, πολλές χώρες —όπως φαίνεται και στα στοιχεία της Κύπρου παρακάτω, όπου το δημόσιο χρέος έφτασε το 115,3% του ΑΕΠ το 2020— το ξεπέρασαν κατά πολύ, ιδίως σε περιόδους κρίσης. Αυτό έδειξε ότι το όριο ήταν, στην πράξη, πολύ πιο δύσκολο να τηρηθεί απ' ό,τι φάνταζε στα χαρτιά.
Κρατικός Προϋπολογισμός και Δημόσιο Χρέος του Ευρύτερου Δημόσιου Τομέα (Κύπρος)
Ο πιο κάτω πίνακας παρουσιάζει στοιχεία για τα έσοδα, τις δαπάνες, το δημοσιονομικό αποτέλεσμα και το δημόσιο χρέος της Κύπρου για τα έτη 2018-2020 (σε εκατομμύρια ευρώ):
| Έτος | 2018 | 2019 | 2020 |
|---|---|---|---|
| Έσοδα Γενικής Κυβέρνησης | 8.470,8 | 9.128,8 | 8.491,7 |
| Δαπάνες Γενικής Κυβέρνησης | 9.226,9 | 8.830,9 | 9.724,3 |
| Δημοσιονομικό Έλλειμμα(-) / Πλεόνασμα(+) | -756,1 | 297,9 | -1.232,6 |
| Δημοσιονομικό Έλλειμμα(-) / Πλεόνασμα(+) % του ΑΕΠ | -3,5% | 1,3% | -5,7% |
| Δημόσιο Χρέος | |||
| Εσωτερικό | 4.795,5 | 3.972,0 | 4.504,3 |
| Εξωτερικό | 16.461,1 | 16.985,8 | 20.324,3 |
| Σύνολο | 21.256,3 | 20.957,8 | 24.852,1 |
| Δημόσιο Χρέος % του ΑΕΠ | 98,4% | 91,1% | 115,3% |
| ΑΕΠ | 21.612,6 | 23.009,9 | 21.617,9 |
Πηγή: Υπουργείο Οικονομικών
Τα στοιχεία δείχνουν πως το 2020 —χρονιά της πανδημίας COVID-19— οι δαπάνες της γενικής κυβέρνησης αυξήθηκαν σημαντικά ενώ τα έσοδα μειώθηκαν, με αποτέλεσμα μεγάλο δημοσιονομικό έλλειμμα (-5,7% του ΑΕΠ) και απότομη άνοδο του δημόσιου χρέους, το οποίο ξεπέρασε το 115% του ΑΕΠ — υπερδιπλάσιο του ορίου του 60% που θέτει η Συνθήκη του Μάαστριχτ.
Τα ίδια στοιχεία, εκφρασμένα ως ποσοστό του ΑΕΠ για τη δεκαετία 2010-2020, δείχνουν την εξέλιξη του δημόσιου χρέους της Κύπρου: από 56,4% το 2010, το χρέος ανέβηκε σταδιακά ως και το 109,1% το 2014 (περίοδος της οικονομικής κρίσης), μειώθηκε ξανά ως το 91,1% το 2019, και εκτινάχθηκε στο 115,3% το 2020 λόγω της πανδημίας.
Το δημοσιονομικό έλλειμμα είναι η διαφορά εσόδων και δαπανών μέσα σε ένα έτος (μια ροή). Το δημόσιο χρέος είναι το σύνολο των δανείων που δεν έχουν ακόμα εξοφληθεί, συσσωρευμένο από όλα τα προηγούμενα έτη (ένα απόθεμα). Ένα έτος με έλλειμμα προσθέτει στο χρέος· ένα έτος με πλεόνασμα (όπως το 2019, με +1,3% του ΑΕΠ) μπορεί να το μειώσει. Παρατήρησε πώς, παρά το πλεόνασμα του 2019, το σύνολο του δημόσιου χρέους μειώθηκε μόνο ελαφρά, γιατί το χρέος είναι συσσωρευμένο από πολλά προηγούμενα χρόνια.