Κρατικός Προϋπολογισμός 💰
Ο Κρατικός Προϋπολογισμός (Government Budget) είναι πίνακας που περιλαμβάνει τα προβλεπόμενα έσοδα και τις προβλεπόμενες δαπάνες του κράτους για ένα έτος.
Ο προϋπολογισμός δεν καταγράφει τι έγινε, αλλά τι αναμένεται να γίνει. Καταρτίζεται πριν αρχίσει το έτος στο οποίο αναφέρεται, με βάση εκτιμήσεις για τα έσοδα και σχέδια για τις δαπάνες. Στο τέλος του έτους, τα πραγματικά ποσά μπορεί να διαφέρουν από τα προβλεπόμενα.
Ο Κρατικός Προϋπολογισμός περιλαμβάνει αναλυτικά και ταξινομημένα κατά φορέα όλα τα έσοδα που αναμένει να έχει το κράτος από διάφορες πηγές και όλες τις δαπάνες που προγραμματίζει να κάνει για το επόμενο έτος.
Πώς καταρτίζεται και ψηφίζεται 📝
Η διαδικασία κατάρτισης και έγκρισης του Κρατικού Προϋπολογισμού ακολουθεί συγκεκριμένα βήματα:
- Κατάρτιση από το Υπουργείο Οικονομικών. Ο Κρατικός Προϋπολογισμός καταρτίζεται από το Υπουργείο Οικονομικών από το προηγούμενο έτος, μετά από την κατάθεση του προϋπολογισμού των άλλων υπουργείων.
- Κατάθεση στη Βουλή. Ο Υπουργός Οικονομικών, με Εισηγητική Έκθεση και σχετική ομιλία, αναλύει την οικονομική και δημοσιονομική πολιτική της κυβέρνησης και καταθέτει τον προϋπολογισμό στη Βουλή για έγκριση.
- Ψήφιση από την ολομέλεια της Βουλής. Αρμόδιο όργανο για την ψήφιση του Προϋπολογισμού είναι η ολομέλεια της Βουλής. Η Βουλή, μετά από συζήτηση, έχει το δικαίωμα να τον εγκρίνει ως έχει ή να κάνει τροπολογίες, οι οποίες συνήθως αφορούν τη δέσμευση ορισμένων κονδυλίων. Η έγκριση γίνεται με ονομαστική ψηφοφορία.
- Έγκριση πριν το τέλος του έτους. Ο Κρατικός Προϋπολογισμός πρέπει να εγκριθεί πριν από το τέλος του χρόνου, ώστε να αρχίσει η υλοποίησή του από το νέο έτος.
- Μετατροπή σε Νόμο. Μετά την έγκρισή του από τη Βουλή, ο προϋπολογισμός γίνεται Νόμος και η Κυβέρνηση είναι υποχρεωμένη να τον εφαρμόσει.
Αν ο προϋπολογισμός δεν ψηφιστεί έγκαιρα, εφαρμόζεται η μέθοδος των προσωρινών δωδεκατημορίων. Η Βουλή παρέχει προσωρινή εξουσιοδότηση στην κυβέρνηση, για κάθε μήνα μέχρι να ψηφιστεί ο προϋπολογισμός, να προβαίνει σε πληρωμή δαπανών που δεν θα υπερβαίνουν όμως το ένα δωδέκατο (1/12) του ύψους των αντίστοιχων εσόδων και δαπανών του προηγούμενου προϋπολογισμού. Έτσι το κράτος συνεχίζει να λειτουργεί, χωρίς όμως ελεύθερη πρόσβαση σε νέα κονδύλια.
Οι τρεις μορφές του Κρατικού Προϋπολογισμού ⚖️
Ο Κρατικός Προϋπολογισμός μπορεί να είναι πλεονασματικός, ελλειμματικός ή ισοσκελισμένος, ανάλογα με τη σχέση ανάμεσα στα προβλεπόμενα έσοδα και τις προβλεπόμενες δαπάνες.
α) Πλεονασματικός (Έσοδα > Δαπάνες)
Όταν τα προβλεπόμενα έσοδα του κράτους είναι μεγαλύτερα από τις προβλεπόμενες δαπάνες, τότε δημιουργείται δημοσιονομικό πλεόνασμα.
Το πλεόνασμα αυτό διατίθεται για εξόφληση των κρατικών δανείων, με αποτέλεσμα να μειώνεται το δημόσιο χρέος.
Η κυβέρνηση συνήθως καταρτίζει πλεονασματικό προϋπολογισμό όταν υπάρχει πλήρης απασχόληση και πληθωρισμός. Αυξάνει δηλαδή τους φόρους και μειώνει τις δημόσιες δαπάνες, για να μειώσει το διαθέσιμο εισόδημα και να περιορίσει τη ζήτηση, με αποτέλεσμα να συγκρατήσει τον πληθωρισμό.
β) Ελλειμματικός (Δαπάνες > Έσοδα)
Όταν οι προβλεπόμενες δαπάνες του κράτους είναι μεγαλύτερες από τα προβλεπόμενα έσοδα, τότε δημιουργείται δημοσιονομικό έλλειμμα.
Το έλλειμμα καλύπτεται με δημόσιο δανεισμό, με αποτέλεσμα να αυξάνεται το δημόσιο χρέος.
Η κυβέρνηση συνήθως καταρτίζει ελλειμματικό προϋπολογισμό όταν υπάρχει ύφεση και ανεργία. Αυξάνει δηλαδή τις δημόσιες δαπάνες και μειώνει τους φόρους, για να αυξήσει το διαθέσιμο εισόδημα και να ενισχύσει τη ζήτηση, η οποία στη συνέχεια θα προκαλέσει αύξηση στην παραγωγή και στη ζήτηση εργασίας, επομένως μείωση της ανεργίας.
Το κράτος, για να μειώσει το έλλειμμα του κρατικού προϋπολογισμού, θα πρέπει να πάρει μέτρα για αύξηση των δημόσιων εσόδων —για παράδειγμα αύξηση Φ.Π.Α.— ή και μείωση των δημοσίων δαπανών, όπως μείωση στα τρέχοντα έξοδα του κρατικού μηχανισμού.
Για σκοπούς σύγκρισης του δημοσιονομικού ελλείμματος μεταξύ των χωρών, το δημοσιονομικό έλλειμμα εκφράζεται σαν ποσοστό του ΑΕΠ. Σύμφωνα με τα κριτήρια της Συνθήκης του Μάαστριχτ, το ποσοστό αυτό δεν πρέπει να υπερβαίνει το 3% του ΑΕΠ.
γ) Ισοσκελισμένος (Έσοδα = Δαπάνες)
Όταν τα προβλεπόμενα έσοδα ισούνται με τις προβλεπόμενες δαπάνες του κράτους, τότε ο προϋπολογισμός χαρακτηρίζεται ως ισοσκελισμένος.
Στην περίπτωση αυτή δεν υφίσταται ούτε δημοσιονομικό πλεόνασμα ούτε δημοσιονομικό έλλειμμα.
Η κυβέρνηση καταρτίζει ισοσκελισμένο προϋπολογισμό όταν υπάρχει πλήρης απασχόληση χωρίς πληθωρισμό.
Κάθε μορφή προϋπολογισμού αντιστοιχεί σε συγκεκριμένη οικονομική κατάσταση:
- Πλεονασματικός → καταπολέμηση πληθωρισμού (πλήρης απασχόληση + πληθωρισμός)
- Ελλειμματικός → καταπολέμηση ανεργίας (ύφεση + ανεργία)
- Ισοσκελισμένος → σταθερότητα (πλήρης απασχόληση χωρίς πληθωρισμό)
Η επιλογή του τύπου προϋπολογισμού είναι εργαλείο δημοσιονομικής πολιτικής, όχι τυχαία επιλογή.
Δημοσιονομικό Αποτέλεσμα και Πρωτογενές Αποτέλεσμα 🔍
Υπάρχει μια σημαντική διαφορά μεταξύ Δημοσιονομικού αποτελέσματος (ελλείμματος ή πλεονάσματος) και Πρωτογενούς αποτελέσματος.
Ο κοινά αποδεκτός ορισμός του πρωτογενούς αποτελέσματος παγκοσμίως προβλέπει ότι αυτό προκύπτει όταν από το δημοσιονομικό αποτέλεσμα αφαιρεθούν, από το σύνολο των δαπανών, οι δαπάνες για τόκους του δημοσίου χρέους.
Γίνεται, επομένως, αντιληπτό ότι μια χώρα μπορεί να παρουσιάζει πρωτογενές δημοσιονομικό πλεόνασμα στον Κρατικό της Προϋπολογισμό, και μετά την πρόσθεση των τόκων στις δημόσιες δαπάνες να έχει δημοσιονομικό έλλειμμα.
Αυτό φαίνεται καθαρά στο ακόλουθο απλό παράδειγμα:
| Δημοσιονομικό Αποτέλεσμα | € εκ. |
|---|---|
| Δημόσια Έσοδα | 300 |
| - Δημόσιες Δαπάνες (με τόκους δημοσίου χρέους) | (310) |
| Δημοσιονομικό Έλλειμμα | (10) |
| Πρωτογενές Αποτέλεσμα | € εκ. |
|---|---|
| Δημόσια Έσοδα | 300 |
| - Δημόσιες Δαπάνες (εκτός τόκων δημοσίου χρέους) | (250) |
| Πρωτογενές Πλεόνασμα | 50 |
Συμπέρασμα:
Δηλαδή: ενώ χωρίς τους τόκους το κράτος είχε πλεόνασμα 50 εκατομμυρίων ευρώ, οι τόκοι εξυπηρέτησης του δημοσίου χρέους (60 εκατομμύρια ευρώ) ήταν αρκετά μεγάλοι ώστε να μετατρέψουν το αποτέλεσμα σε δημοσιονομικό έλλειμμα 10 εκατομμυρίων ευρώ.
Το πρωτογενές αποτέλεσμα δείχνει αν η τρέχουσα πολιτική εσόδων-δαπανών του κράτους (χωρίς να υπολογιστεί το βάρος παλιών δανείων) είναι βιώσιμη. Μια χώρα με ψηλό δημόσιο χρέος μπορεί να έχει πρωτογενές πλεόνασμα —δηλαδή να «τα βγάζει πέρα» με τα τρέχοντα έσοδα και έξοδα— αλλά να καταλήγει σε συνολικό έλλειμμα εξαιτίας των τόκων που πρέπει να πληρώσει για χρέη του παρελθόντος.
Παράδειγμα: Σύνολο Εσόδων και Εξόδων της Γενικής Κυβέρνησης της Κύπρου 📊
Ο πιο κάτω πίνακας παρουσιάζει πραγματικά στοιχεία εσόδων και εξόδων της Γενικής Κυβέρνησης της Κύπρου για τα έτη 2019 και 2020, όπως δημοσιεύτηκαν από τη Στατιστική Υπηρεσία Κύπρου.
Σύνολο Εσόδων και Εξόδων της Γενικής Κυβέρνησης (εκατομμύρια €)
| 2019 | 2020 | Μεταβολή | |
|---|---|---|---|
| 1. Σύνολο Εσόδων Γενικής Κυβέρνησης | 9.128,8 | 8.491,7 | -7,0% |
| Φόροι στην παραγωγή και εισαγωγές (1) | 3.338,9 | 2.899,4 | -13,2% |
| Τρέχοντες φόροι στο εισόδημα - πλούτο (2) | 2.152,4 | 2.100,6 | -2,4% |
| Κοινωνικές εισφορές (3) | 2.378,1 | 2.411,5 | 1,4% |
| Άλλα τρέχοντα έσοδα (4) | 1.169,4 | 968,6 | -17,2% |
| α. Άλλα τρέχοντα έσοδα | 416,9 | 349,8 | -16,1% |
| β. Πωλήσεις Αγαθών και Υπηρεσιών | 752,5 | 618,8 | -17,7% |
| Μεταβιβάσεις κεφαλαίου, εισπρακτέες | 90,0 | 111,6 | 24,0% |
| Σύνολο τρεχόντων εσόδων (1+2+3+4) | 9.038,8 | 8.380,1 | -7,3% |
| 2. Σύνολο Εξόδων Γενικής Κυβέρνησης | 8.830,9 | 9.724,3 | 10,1% |
| Σύνολο τρεχόντων εξόδων | 7.833,3 | 8.972,9 | 14,5% |
| εκ των οποίων: | |||
| α. Ενδιάμεση ανάλωση | 960,4 | 906,8 | -5,6% |
| β. Απολαβές Προσωπικού | 2.734,8 | 2.897,8 | 6,0% |
| γ. Κοινωνικές παροχές εκτός κοινωνικών μεταβιβάσεων σε είδος | 2.826,6 | 3.002,2 | 6,2% |
| δ. Κοινωνικές μεταβιβάσεις σε είδος | 180,7 | 590,0 | 226,5% |
| ε. Τόκοι πληρωτέοι | 510,9 | 458,6 | -10,2% |
| ζ. Επιδοτήσεις | 70,1 | 578,2 | 724,8% |
| η. Άλλα τρέχοντα έξοδα | 549,8 | 539,3 | -1,9% |
| Σύνολο εξόδων Κεφαλαίου | 997,6 | 751,4 | -24,7% |
| εκ των οποίων: | |||
| α. Ακαθάριστος σχηματισμός κεφαλαίου | 552,5 | 610,0 | 10,4% |
| β. Άλλες Μεταβιβάσεις κεφαλαίου | 445,1 | 141,4 | -68,2% |
| Δημοσιονομικό Έλλειμμα (-) / Πλεόνασμα (+) (ΕΣΟΛ 2010) | 297,9 | -1.232,6 | |
| Δημοσιονομικό Έλλειμμα (-) / Πλεόνασμα (+) % του ΑΕΠ | 1,3 | -5,7 |
Πηγή: Στατιστική Υπηρεσία Κύπρου
Το 2019 η Γενική Κυβέρνηση της Κύπρου είχε δημοσιονομικό πλεόνασμα (297,9 εκατ. €, δηλαδή +1,3% του ΑΕΠ), αφού τα συνολικά έσοδα (9.128,8 εκατ. €) ξεπερνούσαν τα συνολικά έξοδα (8.830,9 εκατ. €). Το 2020 η εικόνα αντιστράφηκε: τα έσοδα μειώθηκαν κατά 7,0% ενώ τα έξοδα αυξήθηκαν κατά 10,1%, με αποτέλεσμα δημοσιονομικό έλλειμμα 1.232,6 εκατ. € (-5,7% του ΑΕΠ) — ποσοστό που υπερβαίνει σημαντικά το όριο του 3% της Συνθήκης του Μάαστριχτ. Η μεγάλη αυτή μεταβολή οφείλεται κυρίως στις έκτακτες κρατικές δαπάνες (π.χ. επιδοτήσεις, οι οποίες αυξήθηκαν κατά 724,8%) για την αντιμετώπιση των οικονομικών επιπτώσεων της πανδημίας.