Φόροι 💰

Φόροι είναι τα χρηματικά ποσά που υποχρεώνονται να πληρώνουν τα φυσικά και νομικά πρόσωπα στο κράτος χωρίς να παρέχεται ειδική αντιπαροχή που να συνδέεται άμεσα με τον φόρο, όπως για παράδειγμα, φόρος εισοδήματος, Φόρος Προστιθέμενης Αξίας (Φ.Π.Α.), δασμοί κ.λπ.

Τα στοιχεία της έννοιας του φόρου 🧩

Την έννοια του φόρου συνθέτουν τρία στοιχεία:

• α) Ο φόρος αποτελεί αναγκαστική εισφορά, δηλαδή επιβάλλεται σε όλους και επομένως όλοι οι πολίτες είναι υποχρεωμένοι να εκπληρώνουν τις φορολογικές τους υποχρεώσεις.
• β) Ο φόρος είναι εισφορά χωρίς ειδική αντιπαροχή, δηλαδή για τον φόρο που πληρώνει κάποιος δεν παρέχεται συγκεκριμένη αντιπαροχή (αντάλλαγμα), αλλά γενική αντιπαροχή, όπως υπηρεσίες υγείας, παιδείας, δικαιοσύνης κ.λπ.
• γ) Τα έσοδα από τους φόρους χρησιμοποιούνται για την πραγματοποίηση κρατικών σκοπών, δηλαδή για την εξυπηρέτηση των αναγκών του κοινωνικού συνόλου.

Οι λειτουργίες της φορολογίας ⚙️

Το κράτος με την επιβολή των φόρων επιτελεί κάποιες λειτουργίες:

• α) Ταμιευτική λειτουργία. Στόχος είναι η αύξηση στα έσοδά του, έτσι ώστε να μπορεί να χρηματοδοτεί τις δαπάνες του, για παράδειγμα ο φόρος εισοδήματος.
• β) Οικονομική λειτουργία. Στόχος είναι η προώθηση των οικονομικών του σκοπών, όπως για παράδειγμα ο περιορισμός στην άνοδο των τιμών (καταπολέμηση πληθωρισμού).
• γ) Κοινωνική λειτουργία. Στόχος είναι η μείωση της κοινωνικής ανισότητας, για παράδειγμα ψηλότερος φορολογικός συντελεστής στα ψηλότερα εισοδήματα.

6.1 Συστήματα φορολόγησης του εισοδήματος 📊

Το εισόδημα που φορολογείται ονομάζεται φορολογητέο εισόδημα. Το φορολογητέο εισόδημα φορολογείται ανάλογα με το μέγεθός του. Υπάρχουν τρία συστήματα φορολόγησης του εισοδήματος ανάλογα με τον τρόπο υπολογισμού του φόρου που αντιστοιχεί σε κάθε εισόδημα:

• α) Το σύστημα της αναλογικής φορολογίας (proportional taxation), σύμφωνα με το οποίο ο φορολογικός συντελεστής είναι ο ίδιος, ανεξάρτητα από το μέγεθος του εισοδήματος.
• β) Το σύστημα της προοδευτικής φορολογίας (progressive taxation), σύμφωνα με το οποίο όσο μεγαλύτερο είναι το εισόδημα, τόσο μεγαλύτερος είναι και ο φορολογικός συντελεστής.
• γ) Το σύστημα της αντίστροφα προοδευτικής φορολογίας (reverse progressive taxation), σύμφωνα με το οποίο, όσο αυξάνεται το εισόδημα, μειώνεται το ποσοστό του εισοδήματος που καταβάλλεται σαν φόρος.

6.2 Κατηγορίες φόρων 🏷️

Οι φόροι διακρίνονται σε δύο κατηγορίες:

α) Άμεσοι Φόροι (direct taxes)

Είναι οι φόροι που επιβάλλονται απευθείας στους φορολογούμενους με βάση το εισόδημα ή την περιουσία τους και πληρώνονται απευθείας στο κράτος.

Οι άμεσοι φόροι διακρίνονται σε φόρους εισοδήματος (income tax) των φυσικών και νομικών προσώπων και σε φόρους περιουσίας (property tax), όπως φόρος μεταβίβασης ακίνητης περιουσίας.

β) Έμμεσοι Φόροι (indirect taxes)

Είναι οι φόροι που επιβάλλονται πάνω στα προϊόντα, δηλαδή επιβαρύνουν έμμεσα τους καταναλωτές και πληρώνονται στο κράτος μέσω τρίτων, δηλαδή των πωλητών. Έμμεσοι φόροι είναι οι δασμοί (φόροι που επιβάλλονται στα εισαγόμενα προϊόντα), ο φόρος κατανάλωσης, ο Φόρος Προστιθέμενης Αξίας (ΦΠΑ) κ.ά. Οι έμμεσοι φόροι ονομάζονται και φόροι δαπάνης, αφού επιβάλλονται ανάλογα με το ποσό που δαπανά ο φορολογούμενος.

ΠΙΝΑΚΑΣ 7.2 — Συμμετοχή των φόρων στα φορολογικά έσοδα

Πηγή: Υπουργείο Οικονομικών – Τμήμα Φορολογίας

6.3 Χαρακτηριστικά των άμεσων φόρων 📈

Η άμεση φορολογία είναι κυρίως προοδευτική φορολογία. Αυτό, όπως έχει αναφερθεί, σημαίνει ότι ο φορολογικός συντελεστής αυξάνεται όταν αυξάνεται το εισόδημα ή η περιουσία. Στην Κύπρο, ισχύουν από το 2008 οι πιο κάτω φορολογικοί συντελεστές για τα εισοδήματα των φυσικών προσώπων:

Φόρος εισοδήματος φυσικών προσώπων

Φορολογητέο εισόδημα = Ακαθάριστες απολαβές – Εκπτώσεις/Απαλλαγές (π.χ. ασφάλεια ζωής, εισφορές στο ΤΚΑ, ταμείο προνοίας και συντάξεων, συνδρομή σε συντεχνία κ.λπ.). Ο φόρος ακίνητης περιουσίας έχει ανασταλεί από το 2017.

Όπως φαίνεται στον πιο πάνω πίνακα, το κυριότερο πλεονέκτημα των άμεσων φόρων είναι ότι επιβαρύνουν περισσότερο τις ψηλές εισοδηματικές τάξεις και λιγότερο τις χαμηλές. Το κυριότερο μειονέκτημά τους είναι ότι, σε περίπτωση που οι φορολογικοί συντελεστές είναι αρκετά ψηλοί, αποθαρρύνουν τις επενδύσεις και την απασχόληση.

Ωστόσο, στις περισσότερες σύγχρονες οικονομίες εφαρμόζεται προοδευτική φορολογία για το εισόδημα των φυσικών προσώπων και αναλογική φορολογία για το εισόδημα των νομικών προσώπων. Στην Κύπρο, από το 2013 οι εταιρείες πληρώνουν φόρο εισοδήματος (κερδών) με συντελεστή 12,5%.

6.4 Χαρακτηριστικά των έμμεσων φόρων 🛒

Η έμμεση φορολογία είναι αναλογική φορολογία. Αυτό δηλώνει ότι ο φορολογικός συντελεστής παραμένει σταθερός σε οποιοδήποτε ύψος δαπάνης, άρα τόσο τα άτομα με ψηλά, όσο και τα άτομα με χαμηλά εισοδήματα επιβαρύνονται με τον ίδιο φορολογικό συντελεστή. Οι φορολογούμενοι πληρώνουν φόρο ανάλογα με το ποσό που δαπανούν και όχι ανάλογα με το ύψος του εισοδήματός τους.

Παράδειγμα: πώς επιβαρύνει ο έμμεσος φόρος δύο διαφορετικά εισοδήματα

Για να γίνουν καλύτερα κατανοητά τα χαρακτηριστικά των έμμεσων φόρων, δίνεται το ακόλουθο παράδειγμα (για σκοπούς απλοποίησης των υπολογισμών ο φορολογικός συντελεστής δίνεται 20%).

Δύο καταναλωτές, ο Α και ο Β, διαθέτουν εισόδημα €20.000 και €40.000 αντίστοιχα. Ο Α δαπανά το 80% ενώ ο Β το 60% του εισοδήματός του. Τα δύο άτομα επιβαρύνονται επιπλέον με 20% φόρο κατανάλωσης.

Ο υπολογισμός τόσο του ποσού, όσο και του ποσοστού του φόρου που θα πληρώσει ο κάθε καταναλωτής, δίνεται στον πιο κάτω πίνακα:

Όπως φαίνεται στον πιο πάνω πίνακα, τα δύο άτομα πληρώνουν τον ίδιο φορολογικό συντελεστή (20%) για το ποσό που δαπανούν, ανεξάρτητα από το εισόδημά τους. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα ο Β, με μεγαλύτερο εισόδημα, να πληρώνει μεγαλύτερο ποσό (€4.800) φόρου από τον Α (€3.200)· ωστόσο, ο φόρος που πληρώνει αποτελεί μόνο το 12% του εισοδήματός του:

ενώ ο φόρος που πληρώνει ο Α αποτελεί το 16% του εισοδήματός του:

Οι έμμεσοι φόροι επομένως είναι αντίστροφα προοδευτικοί, δηλαδή όσο αυξάνεται το εισόδημα, μειώνεται το ποσοστό του εισοδήματος που καταβάλλεται σαν φόρος.

Οι έμμεσοι φόροι επομένως μειονεκτούν, γιατί επιβαρύνουν περισσότερο τις χαμηλές εισοδηματικές τάξεις. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι χαμηλά αμειβόμενοι δαπανούν μεγαλύτερο ποσοστό του εισοδήματός τους. Πλεονέκτημα των έμμεσων φόρων θα μπορούσε να θεωρηθεί τα μικρότερα έξοδα είσπραξης.

Για λόγους κοινωνικής δικαιοσύνης θα πρέπει να προτιμώνται οι άμεσοι φόροι, με την προϋπόθεση όμως ότι δεν θα εμποδίζουν την οικονομική ανάπτυξη. Παρ' όλα αυτά, στις περισσότερες χώρες, όπως και στην Κύπρο, το μεγαλύτερο μέρος των φόρων αποτελούν οι έμμεσοι φόροι, όπως φαίνεται και στον πίνακα με τη συμμετοχή των φόρων στα φορολογικά έσοδα.

6.5 Αρχές δίκαιης και αποδοτικής φορολογίας ⚖️

Η φορολογία, για να είναι δίκαιη και αποδοτική, θα πρέπει να διέπεται από κάποιες αρχές:

• α) Να είναι ανάλογη με τη φοροδοτική ικανότητα του κάθε πολίτη, δηλαδή ο κάθε φορολογούμενος να συνεισφέρει στις δαπάνες του κράτους ανάλογα με τις δυνάμεις του.
• β) Να είναι καθολική και αμερόληπτη, δηλαδή να καταβάλλεται από όλους τους πολίτες που έχουν φορολογητέο εισόδημα, χωρίς διάκριση.
• γ) Να μην είναι δαπανηρή η είσπραξή της, δηλαδή η διαφορά ανάμεσα στον φόρο που καταβάλλουν οι πολίτες και στο ποσό που τελικά καταλήγει στα δημόσια ταμεία, μετά την αφαίρεση των εξόδων είσπραξης, να είναι η μικρότερη δυνατή.
• δ) Να μην εμποδίζει την οικονομική ανάπτυξη, δηλαδή να μην είναι πολύ ψηλή και να αποτελεί αντικίνητρο για επενδύσεις και απασχόληση.

Φοροαποφυγή και φοροδιαφυγή 🚫

Πολλές φορές οι φορολογούμενοι, για να αποφύγουν την πληρωμή ψηλότερων φόρων, καταφεύγουν συνήθως σε δύο τρόπους: τη φοροαποφυγή και τη φοροδιαφυγή.

Φοροαποφυγή (tax avoidance) είναι η αποφυγή πληρωμής φόρου στο κράτος που μπορεί να πετύχει ο φορολογούμενος αν εκμεταλλευτεί κάποιες ασάφειες ή αδυναμίες του φορολογικού νόμου, ή τις δυνατότητες που του παρέχει η φορολογική νομοθεσία.

Για παράδειγμα, αν κάποιος διαθέτει ένα ακίνητο από το οποίο εισπράττει ενοίκια και πρέπει να πληρώσει €1.000 φόρο, μπορεί να μεταβιβάσει το ακίνητο στη σύζυγό του και, λόγω της οικονομικής κατάστασης της συζύγου, ο φόρος για τα συγκεκριμένα ενοίκια να είναι μόνο €100. Στην περίπτωση αυτή ο φορολογούμενος κατάφερε να πληρώσει €900 (€1.000 - €100) λιγότερο φόρο, χωρίς να κάνει οτιδήποτε παράνομο· απλά έκανε μια μεταβίβαση περιουσίας.

Φοροδιαφυγή (tax evasion) είναι η διαφυγή πληρωμής φόρου στο κράτος που επιτυγχάνει ο φορολογούμενος με παράνομες ενέργειες.

Για παράδειγμα, ο φορολογούμενος δηλώνει στις φορολογικές αρχές μικρότερο από το πραγματικό του εισόδημα, έτσι ώστε να πληρώσει λιγότερο φόρο.

Όπως φαίνεται, η φοροδιαφυγή, σε αντίθεση με τη φοροαποφυγή, αποτελεί παράνομο τρόπο μείωσης της πληρωμής φόρου, με αποτέλεσμα να μειώνονται τα έσοδα του κράτους, τα οποία χρησιμοποιούνται για την εξυπηρέτηση των αναγκών του κοινωνικού συνόλου. Για τον λόγο αυτό η φοροδιαφυγή θεωρείται αδίκημα και τιμωρείται από τον νόμο.