Οι στόχοι της κρατικής παρέμβασης 🏛️

Γιατί όμως πρέπει να παρεμβαίνει το κράτος; Πολλές φορές ο μηχανισμός της αγοράς (προσφορά και ζήτηση), με τις δραστηριότητες των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων, παρουσιάζει αδυναμίες στην επίλυση διαφόρων οικονομικών προβλημάτων.

Τα προβλήματα αυτά καλείται να επιλύσει το κράτος με την οικονομική του πολιτική. Χαρακτηριστικό παράδειγμα που ο μηχανισμός της αγοράς δεν λειτουργεί ικανοποιητικά είναι τα δημόσια αγαθά (public goods), π.χ. εθνική άμυνα, δικαιοσύνη κ.λπ., για τα οποία γίνεται αναφορά πιο κάτω.

Οι διάφορες οικονομικές λειτουργίες του κράτους που παρατίθενται πιο κάτω θα μπορούσαν να επεξηγήσουν τον παρεμβατικό του ρόλο. Οι λειτουργίες αυτές μπορούν να χωριστούν στις εξής κατηγορίες:

2.1 Θεσμικό πλαίσιο της οικονομίας ⚖️

Η οικονομική δραστηριότητα των μελών μιας κοινωνίας ρυθμίζεται από ένα θεσμικό πλαίσιο, δηλαδή από ορισμένους κανόνες και νόμους, τους οποίους επιβάλλει το κράτος για να προστατεύσει τη ζωή και την περιουσία των κατοίκων του. Για παράδειγμα, σημαντικοί κανόνες σε μια οικονομία θα μπορούσαν να αναφερθούν, ο σεβασμός στους δημοκρατικούς θεσμούς, η αναγνώριση της ιδιοκτησίας των ατόμων σε συντελεστές παραγωγής και σε προϊόντα, το ωράριο των δημοσίων υπαλλήλων κ.λπ.

Το σύνολο των κανόνων αποτελεί το θεσμικό πλαίσιο της οικονομίας και η τήρησή του θεωρείται απαραίτητη για την ομαλή λειτουργία της. Η παραβίαση των κανόνων αυτών από τα μέλη της οικονομίας συνεπάγεται κυρώσεις.

2.2 Αναδιανομή του εισοδήματος 💰

Κάθε οικονομικό σύστημα δημιουργεί ανισότητες στη διανομή του εισοδήματος, οι οποίες, εάν είναι μεγάλες, μπορεί να διαταράξουν την κοινωνική αρμονία και να γίνουν αιτία κοινωνικών αναταραχών. Ο στόχος του κράτους στην περίπτωση αυτή είναι να αμβλύνει την εισοδηματική ανισότητα μεταξύ των ομάδων του πληθυσμού.

Έτσι, παίρνει μέτρα με τα οποία μεταφέρει εισόδημα από τις πλούσιες στις φτωχότερες οικονομικές τάξεις. Παραδείγματα τέτοιων μέτρων είναι η παροχή επιδομάτων ανεργίας, πολυτέκνων, η δωρεάν ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, η απαλλαγή των χαμηλών εισοδημάτων από τη φορολογία κ.λπ.

2.3 Τα δημόσια αγαθά (public goods) 🏞️

Το κράτος εξασφαλίζει ορισμένες υπηρεσίες στους πολίτες του που μόνο αυτό θα μπορούσε να προσφέρει. Οι υπηρεσίες αυτές ονομάζονται δημόσια αγαθά. Τέτοια αγαθά είναι η εθνική άμυνα, η προστασία της ζωής και της περιουσίας, η δημόσια ασφάλεια, η δημόσια υγιεινή, η συντήρηση δρόμων και λιμανιών, η δημόσια παιδεία κ.λπ. Αποτελούν δηλαδή αγαθά που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ταυτόχρονα από πολλά άτομα χωρίς να μπορεί να αποκλεισθεί κανένας, έστω και αν δεν καταβάλλει αντίτιμο.

2.3.1 Χαρακτηριστικά των δημόσιων αγαθών

Για παράδειγμα, ο καθαρός αέρας, η άμυνα, τα εθνικά πάρκα, αποτελούν παραδείγματα δημόσιων αγαθών. Η χρησιμοποίηση του καθαρού αέρα από κάποιον δεν μειώνει την ποσότητα του αέρα που είναι διαθέσιμη, ούτε και εμποδίζει τη χρήση του από άλλους.

Το γεγονός ότι κάποια αγαθά παρέχονται από το κράτος δεν σημαίνει ότι τα αγαθά αυτά είναι δημόσια. Τα αγαθά τα οποία δεν ικανοποιούν κανένα από τα χαρακτηριστικά για τα δημόσια αγαθά λέγονται «ιδιωτικά αγαθά που παρέχονται από το κράτος», όπως για παράδειγμα, η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη.

2.4 Καλύτερη κατανομή των πόρων 🌾

Το κράτος επιδιώκει να πετύχει τη μέγιστη δυνατή παραγωγή από τους υπάρχοντες πόρους. Επομένως, αν το κράτος επιθυμεί για διάφορους λόγους μεγαλύτερες ποσότητες από ένα αγροτικό προϊόν, επιδοτεί το προϊόν αυτό και έτσι οι αγρότες αυξάνουν την παραγωγή του. Αντίθετα, αν το κράτος θέλει να προκαλέσει μείωση στη ζήτηση ενός αγαθού, επιβάλλει ψηλότερη φορολογία.

2.5 Εξασφάλιση οικονομικής σταθερότητας 📉📈

Η οικονομία περνά από εναλλασσόμενες φάσεις ανόδου (ανάκαμψης) και καθόδου (κάμψης). Στις φάσεις αυτές προκαλούνται οικονομικά προβλήματα. Το κράτος παρεμβαίνει με διάφορα μέτρα, με σκοπό τη σταθεροποίηση της οικονομίας.

Για παράδειγμα, αν η ζήτηση αγαθών είναι μεγαλύτερη από την προσφορά, οπότε αυξάνονται οι τιμές και προκαλείται ψηλός πληθωρισμός, το κράτος μειώνει τις δημόσιες δαπάνες έτσι ώστε να μειωθεί η ζήτηση και να συγκρατηθεί η αύξηση στις τιμές.

2.6 Μέριμνα για το μέλλον / Εξασφάλιση οικονομικής ανάπτυξης 🌱

Εκτός από τον ρόλο του κράτους για την οικονομική σταθερότητα, το κράτος προβλέπει τις μελλοντικές ανάγκες και τα πιθανά μελλοντικά προβλήματα και επεξεργάζεται λύσεις έτσι ώστε να ενισχύσει τους ρυθμούς ανάπτυξης. Με την κατασκευή έργων υποδομής, όπως για παράδειγμα δρόμων, λιμανιών, υδατοφρακτών, αυξάνεται η παραγωγικότητα της οικονομίας και επομένως ο ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης.