Εξομάλυνση και Πρόβλεψη των Οικονομικών Διακυμάνσεων 📉📈
Οι οικονομικοί κύκλοι δεν είναι απλώς ένα θεωρητικό μοτίβο — έχουν πολύ συγκεκριμένες συνέπειες που αναγκάζουν το κράτος να επέμβει. Σε περιόδους οικονομικής κρίσης παρατηρείται μείωση του όγκου της παραγωγής και ανεργία, ενώ σε περιόδους οικονομικής άνθησης η συνολική ζήτηση υπερβαίνει το μέγιστο προϊόν της οικονομίας και προκαλεί πληθωρισμό.
Τόσο η ανεργία όσο και ο πληθωρισμός δημιουργούν σοβαρά προβλήματα στην οικονομία και αναγκάζουν το κράτος να επεμβαίνει έγκαιρα και να λαμβάνει μέτρα για την εξομάλυνση των οικονομικών διακυμάνσεων — δηλαδή να αμβλύνει τις υπερβολικές διακυμάνσεις των κύκλων, ώστε η οικονομία να μην περνά από ακραίες υφέσεις σε ανεξέλεγκτους πληθωρισμούς.
Αν αφήνονταν ανεξέλεγκτοι, οι οικονομικοί κύκλοι θα μεγέθυναν τα προβλήματα και στις δύο κατευθύνσεις: η κάμψη θα βύθιζε την ανεργία ακόμη πιο βαθιά, ενώ η άνθηση θα εκτόξευε τις τιμές. Το κράτος παρεμβαίνει ακριβώς για να «κόψει τις άκρες» του κύκλου — να μετριάσει και τις κρίσεις και τις υπερθερμάνσεις, όχι να τις εξαλείψει εντελώς (κάτι που άλλωστε είναι αδύνατο, αφού οι κύκλοι είναι εγγενές χαρακτηριστικό της οικονομίας).
Το κράτος διαθέτει δύο βασικά εργαλεία πολιτικής για την εξομάλυνση: τη νομισματική πολιτική και τη δημοσιονομική πολιτική. Ανάλογα με τη φάση του κύκλου στην οποία βρίσκεται η οικονομία, τα εφαρμόζει με αντίθετη κατεύθυνση.
α) Μέτρα επεκτατικής πολιτικής
Σε περιόδους κρίσης και ανεργίας, το κράτος θέλει να τονώσει την οικονομική δραστηριότητα και να αυξήσει τη ζήτηση — και επομένως την παραγωγή και την απασχόληση. Για να το πετύχει αυτό, εφαρμόζει μέτρα που στοχεύουν στην αύξηση του διαθέσιμου εισοδήματος και της προσφοράς χρήματος. Εφαρμόζει δηλαδή επεκτατική νομισματική και δημοσιονομική πολιτική.
| Πολιτική | Τι κάνει το κράτος | Στόχος |
|---|---|---|
| Νομισματική πολιτική | Μειώνει τα επιτόκια χρηματοδότησης ή καταθέσεων των εμπορικών τραπεζών | Να ενισχυθεί η ζήτηση και η δανειοδότηση, ώστε να αυξηθούν οι επενδύσεις, η παραγωγή και η απασχόληση |
| Δημοσιονομική πολιτική | Μειώνει τη φορολογία ή αυξάνει τις δημόσιες δαπάνες (εκτελεί αναπτυξιακά έργα) | Να ενισχυθεί η κατανάλωση και να ενθαρρυνθούν οι ιδιωτικές επενδύσεις, ώστε να αυξηθεί η παραγωγή και η απασχόληση |
Και τα δύο εργαλεία, δηλαδή, κινούνται προς την ίδια λογική: βάζουν περισσότερο χρήμα στα χέρια νοικοκυριών και επιχειρήσεων, είτε μέσω φθηνότερου δανεισμού (νομισματική οδός) είτε μέσω λιγότερων φόρων και περισσότερων κρατικών δαπανών (δημοσιονομική οδός).
β) Μέτρα περιοριστικής πολιτικής
Σε περιόδους άνθησης και πληθωρισμού, το κράτος έχει τον αντίθετο στόχο: θέλει να συγκρατήσει τη συνολική ζήτηση και να μειώσει την τάση αύξησης των τιμών. Εφαρμόζει επομένως μέτρα που στοχεύουν στη μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος και της προσφοράς χρήματος — δηλαδή περιοριστική νομισματική και δημοσιονομική πολιτική. Η πολιτική αυτή ονομάζεται και πολιτική λιτότητας.
| Πολιτική | Τι κάνει το κράτος | Στόχος |
|---|---|---|
| Νομισματική πολιτική | Αυξάνει τα επιτόκια χρηματοδότησης ή καταθέσεων των εμπορικών τραπεζών | Να περιορίσει τα δάνεια, την κατανάλωση και τις επενδύσεις, ώστε να συγκρατήσει την αύξηση στις τιμές |
| Δημοσιονομική πολιτική | Αυξάνει τους φόρους και περιορίζει τις δημόσιες δαπάνες | Να αποθαρρύνει την κατανάλωση και τις ιδιωτικές επενδύσεις, ώστε να αναχαιτίσει την αύξηση των τιμών |
Τα δύο πακέτα μέτρων είναι καθρέφτης το ένα του άλλου. Σε κρίση: χαμηλότερα επιτόκια, λιγότεροι φόροι, περισσότερες δημόσιες δαπάνες. Σε άνθηση με πληθωρισμό: υψηλότερα επιτόκια, περισσότεροι φόροι, λιγότερες δημόσιες δαπάνες. Ένα συχνό λάθος είναι να θεωρείται ότι η αύξηση επιτοκίων «βοηθά» πάντα την οικονομία — στην πραγματικότητα βοηθά μόνο όταν ο στόχος είναι να μειωθεί η ζήτηση, όχι να αυξηθεί.
Η σημασία και τα όρια της πρόβλεψης
Η αποτελεσματικότητα των μέτρων που λαμβάνει το κράτος για την άμβλυνση (περιορισμό) των προβλημάτων που δημιουργούνται στις διάφορες φάσεις των οικονομικών κύκλων, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την έγκαιρη και ακριβή πρόβλεψη των μεταβολών της οικονομικής δραστηριότητας.
Αυτό είναι λογικό: αν το κράτος καταλάβει καθυστερημένα ότι η οικονομία μπαίνει σε κρίση, τα επεκτατικά μέτρα θα εφαρμοστούν πολύ αργά για να αποτρέψουν τη ζημιά. Αντίστροφα, αν δεν προβλέψει έγκαιρα μια επερχόμενη άνθηση με πληθωριστικές πιέσεις, ο πληθωρισμός θα έχει ήδη εδραιωθεί προτού ληφθούν περιοριστικά μέτρα.
Οι προβλέψεις όμως παρουσιάζουν πάντοτε ένα σημαντικό βαθμό αβεβαιότητας, γιατί η οικονομική ιστορία δεν επαναλαμβάνεται με ακρίβεια — κάθε οικονομικός κύκλος έχει τα δικά του αίτια, τη δική του διάρκεια και τα δικά του χαρακτηριστικά. Επομένως, κάθε πρόβλεψη μπορεί να έχει μόνο σχετική επιτυχία.
Το ότι οι προβλέψεις δεν είναι απόλυτα ακριβείς δεν σημαίνει ότι είναι άχρηστες. Είναι εύκολο να υποτιμηθεί η αξία τους επειδή δεν «πετυχαίνουν» πάντα — αλλά ακόμη και μια κατά προσέγγιση σωστή πρόβλεψη επιτρέπει έγκαιρη αντίδραση, κάτι πολύ πιο χρήσιμο από το να περιμένει κανείς να εκδηλωθεί πλήρως η κρίση ή ο πληθωρισμός.
Παρόλο που οι προβλέψεις αυτές δεν είναι απόλυτα ακριβείς, η σημασία τους είναι πολύ σημαντική, γιατί επηρεάζουν αποφασιστικά τόσο την κυβερνητική πολιτική (πότε και ποια μέτρα θα ληφθούν) όσο και τις επιχειρηματικές αποφάσεις και δραστηριότητες (πότε μια επιχείρηση θα επενδύσει, θα προσλάβει προσωπικό ή θα περιορίσει την παραγωγή της).
Παρότι κάθε κύκλος διαφέρει σε ένταση και διάρκεια, η εναλλαγή των φάσεών του — κορύφωση (peak), ύφεση (recession), κατώτατο σημείο (trough) και επέκταση (expansion) — επαναλαμβάνεται γύρω από μια μακροχρόνια ανοδική τάση της οικονομικής ανάπτυξης. Αυτό ακριβώς το επαναλαμβανόμενο μοτίβο είναι που δίνει στους οικονομολόγους κάποιο έρεισμα για να επιχειρούν προβλέψεις, παρά την αβεβαιότητα που τις συνοδεύει πάντα.