Οικονομικοί κύκλοι ή Οικονομικές διακυμάνσεις 📈
Εισαγωγή
Η πορεία μιας οικονομίας έχει παρατηρηθεί ότι δεν είναι ομαλή, είναι απρόβλεπτη και παρουσιάζει διακυμάνσεις. Οι διακυμάνσεις αυτές διαφέρουν ως προς τη συχνότητα, τη διάρκεια και την ένταση των αυξομειώσεων της οικονομικής δραστηριότητας.
Τα μακροοικονομικά μεγέθη που αντιπροσωπεύουν την οικονομική δραστηριότητα, όπως το προϊόν, το εισόδημα, η απασχόληση, το επίπεδο των τιμών κ.λπ., παρουσιάζουν διαδοχικές αυξομειώσεις, δηλαδή μεταβάλλονται με την πάροδο του χρόνου άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο έντονα. Οι μεταβολές αυτές δεν είναι τυχαίες αλλά παρουσιάζουν κυκλικότητα και ονομάζονται οικονομικές διακυμάνσεις (economic fluctuations) ή οικονομικοί κύκλοι (business cycles).
Επομένως:
Οικονομικοί κύκλοι ή οικονομικές διακυμάνσεις είναι οι διαδοχικές αυξομειώσεις (άνοδοι και κάθοδοι) της οικονομικής δραστηριότητας μιας οικονομίας γύρω από τον μακροχρόνιο μέσο όρο.
Ένα πραγματικό παράδειγμα αυτής της κυκλικότητας φαίνεται στην πορεία του ρυθμού ανάπτυξης του ΑΕΠ της Κύπρου τα έτη 2005-2022: η καμπύλη ανεβαίνει σταθερά μέχρι το 2008, καταρρέει απότομα στην κρίση του 2009, ανακάμπτει προσωρινά γύρω στο 2010-2011, ξαναβυθίζεται βαθύτερα στα 2012-2013 (περίοδος οικονομικής κρίσης στην Κύπρο), ανακάμπτει έντονα ως το 2016-2018 και καταρρέει και πάλι απότομα το 2020 λόγω της πανδημίας, πριν ανακάμψει ξανά. Αυτή η εναλλαγή ανόδων και καθόδων γύρω από έναν μακροχρόνιο μέσο όρο είναι ακριβώς αυτό που περιγράφει ο ορισμός του οικονομικού κύκλου.
Φάσεις και χαρακτηριστικά των φάσεων των οικονομικών κύκλων
Η οικονομία στη διάρκεια ενός κύκλου περνά από διάφορα στάδια, τα οποία έχουν κοινά χαρακτηριστικά και ονομάζονται φάσεις του οικονομικού κύκλου.
Οι φάσεις ενός οικονομικού κύκλου είναι:
| Φάση | Άλλη ονομασία | Ξένος όρος | Ακραίο σημείο |
|---|---|---|---|
| α) Άνθηση ή Ευημερία | — | Prosperity | Κορυφή |
| β) Κάθοδος ή Ύφεση | — | Recession | — |
| γ) Κάμψη ή Κρίση | — | Depression | Πυθμένας |
| δ) Άνοδος ή Ανάκαμψη | — | Recovery | — |
Το διάγραμμα του οικονομικού κύκλου
Το βιβλίο δίνει μια απλοποιημένη εικόνα του οικονομικού κύκλου με ένα διάγραμμα. Ας περιγράψουμε ακριβώς τι δείχνει, αφού είναι το κεντρικό εργαλείο κατανόησης της ενότητας:
- Στον οριζόντιο άξονα μετριέται ο χρόνος (έτη).
- Στον κάθετο άξονα μετριέται ένας δείκτης της οικονομικής δραστηριότητας, για παράδειγμα το προϊόν ή το εισόδημα.
- Μια διακεκομμένη ευθεία γραμμή, από το σημείο Α (κάτω αριστερά) στο σημείο Β (πάνω δεξιά), δείχνει τη μακροχρόνια ανοδική τάση της οικονομίας — δηλαδή την πορεία που θα ακολουθούσε η οικονομία αν αγνοούσαμε τις βραχυχρόνιες διακυμάνσεις.
- Γύρω από αυτή τη διακεκομμένη γραμμή, μια κυματοειδής καμπύλη ανεβοκατεβαίνει επαναλαμβανόμενα: ανεβαίνει μέχρι μια κορυφή (σημείο «Άνθηση - Κορυφή»), μετά κατεβαίνει μέχρι έναν πυθμένα (σημείο «Κρίση - Πυθμένας»), μετά ξανανεβαίνει σε νέα κορυφή, και ούτω καθεξής. Στο διάγραμμα του βιβλίου εμφανίζονται δύο πλήρεις διαδοχές κορυφής-πυθμένα-κορυφής, με τις ενδιάμεσες πλαγιές της καμπύλης να επισημαίνονται ως «Κάθοδος» (όταν κατεβαίνει από κορυφή σε πυθμένα) και «Άνοδος» (όταν ανεβαίνει από πυθμένα σε επόμενη κορυφή).
Ένας οικονομικός κύκλος συμπληρώνεται από κορυφή σε κορυφή, ή από πυθμένα σε πυθμένα — όχι, δηλαδή, από την αρχή του έτους μέχρι το τέλος του ή με οποιονδήποτε άλλο σταθερό χρονικό διάστημα. Αυτό είναι συνέπεια της πρώτης ιδιότητας των οικονομικών κύκλων: δεν έχουν σταθερή διάρκεια.
Σε κάθε φάση του οικονομικού κύκλου παρατηρούνται τα εξής φαινόμενα ή χαρακτηριστικά.
α) Φάση Άνθησης ή Ευημερίας (Prosperity)
Η οικονομία βρίσκεται σε άνθηση. Τα οικονομικά μεγέθη όπως το εγχώριο εισόδημα, η κατανάλωση, οι επενδύσεις, η παραγωγή και η απασχόληση βρίσκονται σε υψηλά επίπεδα. Εξαιτίας της υπερβολικής αισιοδοξίας που επικρατεί στην οικονομία, οι επιχειρηματίες αρχίζουν να προβαίνουν σε αλόγιστες επενδύσεις για να μεγαλώσουν περισσότερο τα κέρδη τους.
Η οικονομία πλησιάζει το επίπεδο πλήρους απασχόλησης, οπότε αρχίζει να παρατηρείται έλλειψη εργατικού δυναμικού, με αποτέλεσμα να γίνεται δυσκολότερη η αύξηση της παραγωγής. Η αύξηση της ζήτησης λόγω αυξημένων εισοδημάτων, σε συνδυασμό με την αύξηση στο κόστος παραγωγής λόγω έλλειψης εργατικών χεριών, προκαλούν αναπόφευκτα αύξηση στις τιμές και αρχίζουν να εμφανίζονται πληθωριστικές τάσεις που οδηγούν στη φάση της ύφεσης.
Η οικονομία βρίσκεται στην κορυφή του κύκλου, δηλαδή στο τελευταίο στάδιο της ανοδικής της πορείας.
β) Φάση Καθόδου ή Ύφεσης (Recession)
Τα οικονομικά μεγέθη αρχίζουν να μειώνονται. Οι επιχειρήσεις, επειδή δεν μπορούν να πουλήσουν όλα τα αγαθά και τις υπηρεσίες που έχουν να προσφέρουν, μειώνουν την παραγωγή τους και απολύουν προσωπικό, με αποτέλεσμα να αυξάνεται η ανεργία και να μειώνεται το εγχώριο εισόδημα.
Η φάση της ύφεσης, δηλαδή, χαρακτηρίζεται από εκτεταμένη ανεργία, έλλειψη επενδύσεων και ανεπαρκή ζήτηση καταναλωτικών και κεφαλαιουχικών αγαθών. Η παραγωγή, τα εισοδήματα και τα κέρδη των επιχειρήσεων μειώνονται.
Στις σύγχρονες οικονομίες συνήθως το επίπεδο των τιμών δεν μειώνεται στην ύφεση, γιατί οι τιμές παρουσιάζουν μια δυσκαμψία προς τα κάτω. Αυτό που συνήθως παρατηρείται είναι η μείωση στον ρυθμό αύξησης των τιμών, όχι στο ίδιο το επίπεδό τους. Το επίπεδο των τιμών μπορεί τελικά να μειωθεί μόνο αν η ύφεση είναι σοβαρή και διαρκέσει μεγάλο χρονικό διάστημα — οπότε περνάμε στη φάση της κρίσης.
γ) Φάση Κρίσης ή Κάμψης (Depression)
Τα οικονομικά μεγέθη ακολουθούν την ίδια πορεία που ακολουθούν και στη φάση της ύφεσης, αλλά γίνονται εντονότερα και ξεσπά οικονομική κρίση. Η παραγωγή, η απασχόληση, το εγχώριο εισόδημα και η κατανάλωση βρίσκονται σε χαμηλά επίπεδα, ενώ η ανεργία καταγράφει ψηλά ποσοστά. Το επιχειρηματικό κλίμα δεν είναι ευνοϊκό για ανάληψη επενδύσεων και επικρατεί απαισιοδοξία για το μέλλον. Η οικονομική κρίση θα μπορούσε να λεχθεί ότι είναι μια παρατεταμένη ύφεση.
Η οικονομία βρίσκεται στον πυθμένα του κύκλου, δηλαδή στο τελευταίο στάδιο της καθοδικής της πορείας.
Όπως έχει αναφερθεί, οι κύκλοι διαφέρουν ως προς τη διάρκειά και την έντασή τους. Γι' αυτό, άλλες φορές η φάση της κρίσης είναι σύντομη, με αποτέλεσμα η οικονομία να ξαναρχίζει την ανοδική της πορεία ανώδυνα, και άλλες φορές έχει μεγαλύτερη διάρκεια, με αποτέλεσμα να οδηγείται σε παρατεταμένη ύφεση.
δ) Φάση Ανόδου ή Ανάκαμψης (Recovery)
Αρχίζει να παρατηρείται βραδεία άνοδος της οικονομίας. Η παραγωγή αρχίζει να παρουσιάζει ανοδική τάση. Η αύξησή της είναι εύκολη, γιατί υπάρχουν υποαπασχολούμενοι παραγωγικοί συντελεστές. Οι επιχειρήσεις αρχίζουν να προσλαμβάνουν προσωπικό, με αποτέλεσμα τη μείωση της ανεργίας αλλά και την αύξηση των εισοδημάτων και της κατανάλωσης.
Καθώς αυξάνεται η συνολική ζήτηση και η παραγωγή, αυξάνονται και τα κέρδη των επιχειρήσεων, με αποτέλεσμα να δημιουργείται ευνοϊκό κλίμα για επενδύσεις. Καθώς όμως αυξάνεται η παραγωγή, αρχίζουν να εμφανίζονται και οι πρώτες αυξήσεις των τιμών, και η οικονομία από την ανάκαμψη περνάει ξανά στη φάση της άνθησης — κλείνοντας έτσι τον κύκλο.
Οι τέσσερις φάσεις δεν είναι ένα εφάπαξ γεγονός, αλλά ένας αδιάκοπος κύκλος: Άνθηση → Κάθοδος → Κρίση → Άνοδος → Άνθηση ξανά. Το βιβλίο το αποδίδει με ένα κυκλικό διάγραμμα όπου οι τέσσερις φάσεις (Άνθηση, Κάθοδος, Κρίση, Άνοδος) περιστρέφονται γύρω από το κέντρο «Οικονομικές διακυμάνσεις», η καθεμιά οδηγώντας στην επόμενη με βέλη προς τη φορά των δεικτών του ρολογιού.
Ιδιότητες ή χαρακτηριστικά των οικονομικών κύκλων
Οι βραχυχρόνιες διακυμάνσεις/κύκλοι στην οικονομική δραστηριότητα εκδηλώνονται σχεδόν σε όλες τις χώρες και σε όλες τις εποχές της ιστορίας. Για να γίνουν καλύτερα κατανοητοί οι οικονομικοί κύκλοι, πρέπει να διευκρινιστούν μερικές από τις πιο σημαντικές ιδιότητες/χαρακτηριστικά τους.
I. Επαναλαμβανόμενοι αλλά όχι προβλέψιμοι
Ο οικονομικός κύκλος δεν παρατηρείται σε τακτά ούτε προβλέψιμα χρονικά διαστήματα, και δεν διαρκεί ένα προκαθορισμένο χρονικό διάστημα. Αν και ο οικονομικός κύκλος δεν είναι καθόλου τακτικός και είναι σχεδόν αδύνατο να προβλεφθεί με μεγάλη ακρίβεια, είναι όμως επαναλαμβανόμενος, δηλαδή οι φάσεις άνοδος, άνθηση, κάθοδος και κάμψη επαναλαμβάνονται συνεχώς στις βιομηχανικές χώρες.
II. Συγχρονισμένοι με παράλληλη κίνηση των μακροοικονομικών μεγεθών
Όπως έχει αναφερθεί, οι οικονομικοί κύκλοι δεν επηρεάζουν ορισμένα μόνο οικονομικά μεγέθη, αλλά αφορούν το σύνολο της οικονομικής δραστηριότητας. Κατά τη διάρκεια των οικονομικών ανόδων και καθόδων, πολλά οικονομικά μεγέθη κινούνται μαζί προς την ίδια κατεύθυνση. Οι οικονομολόγοι χαρακτηρίζουν το φαινόμενο αυτό ως συγχρονισμένη ή παράλληλη κίνηση.
Κατά τις περιόδους ανόδων, το ΑΕΠ, η απασχόληση, η κατανάλωση και η επένδυση κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση, δηλαδή αυξάνονται, ενώ σε περιόδους καθόδων το ΑΕΠ, η απασχόληση, η κατανάλωση και η επένδυση μειώνονται.
III. Συγχρονισμένοι με αντίθετη κίνηση της ανεργίας
Οι μεταβολές στην παραγωγή αγαθών σχετίζονται στενά με την απασχόληση του εργατικού δυναμικού. Όταν οι επιχειρήσεις αποφασίζουν να μειώσουν την παραγωγή τους, απολύουν υπαλλήλους, με αποτέλεσμα να αυξάνεται ο αριθμός των ανέργων και κατ' επέκταση το ποσοστό ανεργίας.
Κατά τις περιόδους ανόδου, όταν όλα τα μακροοικονομικά μεγέθη αυξάνονται (δηλαδή κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση), η ανεργία κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση, δηλαδή μειώνεται. Αντίθετα, σε περιόδους καθόδου η ανεργία αυξάνεται, ενώ όλα τα άλλα μακροοικονομικά μεγέθη μειώνονται.
Μην μπερδεύεις τις δύο ιδιότητες: όλα τα μεγέθη (ΑΕΠ, απασχόληση, κατανάλωση, επένδυση) κινούνται μαζί στην ίδια κατεύθυνση με τον κύκλο — αυτή είναι η παράλληλη κίνηση. Μόνο η ανεργία κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση: ανεβαίνει όταν η οικονομία κατεβαίνει, και κατεβαίνει όταν η οικονομία ανεβαίνει.