Αποπληθωρισμός των Οικονομικών Μεγεθών 📉

11.1 Ονομαστικό και Πραγματικό ΑΕΠ

Τα μακροοικονομικά μεγέθη εκφράζονται με χρηματικές μονάδες. Αν ένα οικονομικό μέγεθος αυξάνεται από χρόνο σε χρόνο, αυτό μπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι:

α) η οικονομία παράγει περισσότερα προϊόντα ή

β) τα αγαθά και οι υπηρεσίες πωλούνται σε υψηλότερες τιμές ή

γ) η οικονομία παράγει περισσότερα προϊόντα και πωλούνται σε ψηλότερες τιμές.

Ένα απλό παράδειγμα

Υποθέτουμε ότι μια οικονομία παράγει ένα μόνο αγαθό. Έστω ότι το 2015 παράγονται 10 μονάδες του αγαθού αυτού και κάθε μονάδα πωλείται προς €10, άρα το ΑΕΠ σε τρέχουσες τιμές (ονομαστικό ΑΕΠ) στην οικονομία αυτή είναι €100.

Υποθέτουμε τώρα ότι το ΑΕΠ της οικονομίας αυτής το 2020 αυξάνεται στα €250. Τι θα μπορούσε να προκαλέσει την αύξηση αυτή;

α) Η αύξηση θα μπορούσε να οφείλεται αποκλειστικά στην αύξηση της τιμής, δηλαδή:

ΑΕΠ = 10 \text{ μονάδες} \times €25 = €250

β) Η αύξηση θα μπορούσε να οφείλεται στην αύξηση της παραγωγής:

ΑΕΠ = 25 \text{ μονάδες} \times €10 = €250

γ) Η αύξηση θα μπορούσε να οφείλεται στην αύξηση της παραγωγής, αλλά και στην αύξηση της τιμής:

ΑΕΠ = 20 \text{ μονάδες} \times €12,5 = €250

Και οι τρεις περιπτώσεις καταλήγουν στο ίδιο ονομαστικό ΑΕΠ (€250), αν και προέρχονται από εντελώς διαφορετική οικονομική πραγματικότητα — άλλοτε αυξήθηκε μόνο η τιμή, άλλοτε μόνο η ποσότητα, άλλοτε και τα δύο μαζί.

Το ΑΕΠ από μόνο του δεν αρκεί

Αν βλέπουμε μόνο το ονομαστικό ΑΕΠ να αυξάνεται, δεν μπορούμε να ξέρουμε αν η οικονομία πράγματι παράγει περισσότερα αγαθά ή απλώς αυξήθηκαν οι τιμές. Χρειάζεται ξεχωριστός υπολογισμός για να «καθαρίσουμε» την επίδραση των τιμών.

Γιατί χρειάζεται ο αποπληθωρισμός

Όταν οι οικονομολόγοι μελετούν την ανάπτυξη της οικονομίας, θέλουν να γνωρίζουν τον λόγο αύξησης του ΑΕΠ. Αν η αύξηση στο ΑΕΠ οφείλεται στην αύξηση των τιμών, αυτό δεν σημαίνει ότι η οικονομία αναπτύσσεται. Για να αναπτύσσεται μια οικονομία πρέπει να παράγει μεγαλύτερη ποσότητα αγαθών και υπηρεσιών.

Για να μπορέσουν λοιπόν να συγκρίνουν την ανάπτυξη μιας οικονομίας, πρέπει το ΑΕΠ να εκφραστεί σε σταθερές τιμές ενός έτους βάσης (πραγματικό ΑΕΠ). Η διαδικασία αυτή ονομάζεται αποπληθωρισμός και γίνεται με τη βοήθεια του Δείκτη τιμών (αποπληθωριστή).

Στο σημείο αυτό κρίνεται σκόπιμο να αναφερθεί ότι ο Δείκτης τιμών μετρά τις μεταβολές του γενικού επιπέδου των τιμών ενός έτους σε σύγκριση με τις τιμές που είχαν τα ίδια αγαθά και υπηρεσίες στο έτος βάσης.

Σύνδεση με τη Β' Λυκείου

Ο Δείκτης τιμών (ή Δείκτης Τιμών Καταναλωτή) διδάσκεται αναλυτικότερα στο αντίστοιχο κεφάλαιο της Β' Λυκείου. Εδώ χρησιμοποιείται ως το εργαλείο-κλειδί για τον αποπληθωρισμό των οικονομικών μεγεθών.

Αποπληθωρισμός είναι η διαδικασία απάλειψης (αφαίρεσης) της επίδρασης της μεταβολής των τιμών από τα Οικονομικά Μεγέθη.

Αποτελεί, δηλαδή, τη διαδικασία μετατροπής των Ονομαστικών Οικονομικών μεγεθών σε Πραγματικά Οικονομικά μεγέθη.

11.2 Υπολογισμός του Πραγματικού ΑΕΠ

Ο υπολογισμός του πραγματικού ΑΕΠ απαντά στο ερώτημα: ποια θα ήταν η αξία των αγαθών και υπηρεσιών που παρήχθησαν κατά το τρέχον έτος, αν τα υπολογίζαμε με τις τιμές που επικρατούσαν σε ένα συγκεκριμένο προηγούμενο έτος.

Παράδειγμα υπολογισμού

Για να γίνει κατανοητός ο υπολογισμός του πραγματικού ΑΕΠ, δίνεται το ακόλουθο παράδειγμα: Το ΑΕΠ μιας οικονομίας το 2015 ήταν €500 εκ. και το 2020 αυξήθηκε στα €800 εκ. Η αύξηση των τιμών μεταξύ 2015 και 2020 ήταν 25%.

Η αύξηση του ΑΕΠ κατά 300 εκ., δηλαδή 60%:

\frac{300 \times 100}{500} = 60\%

δεν είναι πραγματική, γιατί δεν οφείλεται μόνο στην αύξηση της παραγωγής, αλλά και στην αύξηση των τιμών. Για να μπορέσουμε να συγκρίνουμε την ανάπτυξη της οικονομίας, πρέπει να μετατρέψουμε το ονομαστικό ΑΕΠ από τρέχουσες τιμές σε πραγματικό ΑΕΠ, δηλαδή σε σταθερές τιμές (τιμές που ίσχυαν στο έτος βάσης).

Διαδικασία αποπληθωρισμού

Επιλογή έτους βάσης: επιλέγεται το έτος με το οποίο θα συγκρίνονται τα υπόλοιπα έτη. Θεωρείται ότι το 2015 είναι το έτος βάσης με Δείκτη τιμών 100 μονάδες.
Υπολογισμός Δείκτη τιμών του τρέχοντος έτους: οι τιμές το 2020 αυξήθηκαν κατά 25% από το έτος βάσης (2015), επομένως, ο Δείκτης τιμών το 2020 είναι 125 μονάδες.
Ερώτημα: Όταν ο Δείκτης τιμών του 2020 είναι 125 μονάδες, το ΑΕΠ σε τρέχουσες τιμές είναι 800 εκ. Αν οι τιμές το 2020 παραμείνουν σταθερές (όπως στο έτος βάσης, 2015), ο Δείκτης τιμών θα είναι 100 μονάδες — πόση θα είναι η αξία του ΑΕΠ το 2020;

Δείκτης τιμών (μονάδες)	ΑΕΠ σε τρέχουσες τιμές (€)
125	800
100	Χ;

Λύνοντας την αναλογία:

Χ = 800 \times \frac{100}{125}

Χ = €640 \text{ εκ. (Πραγματικό ΑΕΠ, σε σταθερές τιμές του έτους 2015)}

Παρατηρείται ότι η πραγματική αύξηση της παραγωγής μεταξύ 2015 και 2020 είναι μόνο €140 εκ. (€640 - €500), δηλαδή 28% και όχι 60%.

60% ή 28%; Μην μπερδεύεσαι

Το 60% είναι η αύξηση του ονομαστικού ΑΕΠ (περιλαμβάνει και την επίδραση των τιμών). Το 28% είναι η αύξηση του πραγματικού ΑΕΠ (μόνο η καθαρή αύξηση της παραγωγής). Όταν μια άσκηση ζητά τον ρυθμό ανάπτυξης μιας οικονομίας, εννοεί πάντοτε το πραγματικό μέγεθος.

Ο γενικός τύπος

Η μετατροπή του ονομαστικού ΑΕΠ σε πραγματικό ΑΕΠ δίνεται από τη σχέση:

\text{Πραγματικό ΑΕΠ} = \text{Ονομαστικό ΑΕΠ} \times \frac{100}{\text{Δείκτης τιμών}}

Η σχέση αυτή ισχύει για τη μετατροπή οποιουδήποτε οικονομικού μεγέθους από ονομαστικό σε πραγματικό — για παράδειγμα του Κατά Κεφαλή Εισοδήματος, ή του χρηματικού μισθού ενός εργαζομένου. Η μετατροπή αυτή επιτρέπει τις συγκρίσεις των οικονομικών μεγεθών μεταξύ των διαφόρων ετών και την εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων.

Ο ίδιος τύπος, χίλιες εφαρμογές

Ο ίδιος ακριβώς τύπος χρησιμοποιείται και για να δούμε αν ο μισθός ενός εργαζομένου αυξήθηκε «πραγματικά» ή απλώς ακολούθησε την άνοδο των τιμών. Αν ο ονομαστικός μισθός αυξάνεται λιγότερο από όσο αυξάνονται οι τιμές, ο πραγματικός μισθός —δηλαδή η αγοραστική δύναμη του εργαζομένου— στην πραγματικότητα μειώνεται.

Σύνοψη ορισμών

Όρος	Ορισμός
Ονομαστικά Οικονομικά μεγέθη	Οικονομικά μεγέθη σε τρέχουσες τιμές
Πραγματικά Οικονομικά μεγέθη	Οικονομικά μεγέθη σε σταθερές τιμές