Ατελής ανταγωνισμός 🏪

Μεταξύ του τέλειου ανταγωνισμού και του μονοπωλίου, που αποτελούν δύο ακραίες καταστάσεις, βρίσκεται η αγορά του μονοπωλιακού ανταγωνισμού, η οποία μαζί με το ολιγοπώλιο αποτελούν μορφές ατελούς ανταγωνισμού, έντονα διαδεδομένες στην πράξη.

Ο ατελής ανταγωνισμός περιλαμβάνει δύο βασικές μορφές αγοράς:

• Μονοπωλιακός ανταγωνισμός
• Ολιγοπώλιο

Στον ατελή ανταγωνισμό δεν υπάρχουν πολλοί πωλητές και οι ενέργειες του καθενός επηρεάζουν τις τιμές της αγοράς και κατ' επέκταση τα κέρδη των άλλων. Κάθε ένας πωλητής δηλαδή έχει κάποια δύναμη αγοράς.

4.1 Μονοπωλιακός ανταγωνισμός (Monopolistic Competition) 🛍️

Έννοια και χαρακτηριστικά

Παραδείγματα μονοπωλιακού ανταγωνισμού συναντούμε συχνά τόσο στους τομείς της βιομηχανίας όσο και στους τομείς του εμπορίου και των υπηρεσιών, όπως είναι για παράδειγμα οι επιχειρήσεις τροφίμων, φαρμάκων, υποδημάτων, τα πρατήρια βενζίνης, τα ασφαλιστικά γραφεία, είδη ψυχαγωγίας, κ.λπ.

Τα κύρια χαρακτηριστικά του μονοπωλιακού ανταγωνισμού, που είναι ταυτόχρονα και οι προϋποθέσεις που απαιτούνται για να υπάρξει αγορά μονοπωλιακού ανταγωνισμού, είναι:

α) Ο μεγάλος αριθμός επιχειρήσεων

Η παραγωγή και προσφορά του προϊόντος βρίσκεται στα χέρια πολλών επιχειρήσεων, που ανταγωνίζονται η μια την άλλη προσφέροντας προϊόντα στο ίδιο καταναλωτικό κοινό.

Κάθε επιχείρηση δεν διαθέτει αρκετή δύναμη στην αγορά ώστε να επηρεάσει την τιμή του προϊόντος. Η τιμή της κάθε επιχείρησης μπορεί να αποκλίνει λίγο από τη μέση τιμή της αγοράς, λόγω της διαφοροποίησης του προϊόντος.

β) Η διαφοροποίηση των παραγόμενων προϊόντων

Σε κάθε κλάδο παραγωγής οι επιχειρήσεις παράγουν και προσφέρουν παρόμοια αλλά όχι απόλυτα ομοιογενή προϊόντα. Στο σημείο αυτό ο μονοπωλιακός ανταγωνισμός μοιάζει με το μονοπώλιο, γιατί το στοιχείο της διαφοροποίησης κάνει το προϊόν μοναδικό. Οι διαφορές ανάμεσα στα προϊόντα αφορούν συνήθως στην ποιότητα, τη συσκευασία, το σχήμα, το χρώμα κ.λπ., και μπορεί να είναι πραγματικές ή φανταστικές, δηλαδή να υπάρχουν μόνο στα μάτια των αγοραστών.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα διαφοροποιημένων προϊόντων στον ίδιο κλάδο είναι:

Η διαφοροποίηση του προϊόντος είναι το στοιχείο που χαρακτηρίζει ιδιαίτερα την αγορά του μονοπωλιακού ανταγωνισμού, γιατί παρέχει σε κάθε επιχείρηση του κλάδου τη δυνατότητα να καθορίζει διαφορετική τιμή για το προϊόν της, χωρίς να κινδυνεύει να χάσει όλη την πελατεία της, δηλαδή έχει σε μεγάλο βαθμό ελαστική ζήτηση. Γι' αυτό στον κλάδο παραγωγής, αντί μιας ενιαίας τιμής, έχουμε πληθώρα τιμών, που συνήθως δεν διαφέρουν πολύ μεταξύ τους.

Η διαφοροποίηση παρέχει επίσης σε κάθε επιχείρηση τη δυνατότητα να επιδίδεται σε μεγάλης κλίμακας διαφημίσεις για προώθηση των πωλήσεών της. Επομένως, ο ρόλος της διαφήμισης στον μονοπωλιακό ανταγωνισμό δεν είναι απλά πληροφοριακός, αλλά κάθε επιχείρηση προσπαθεί να πληροφορήσει και να πείσει τους καταναλωτές για την υπεροχή του προϊόντος της.

γ) Η σχετική ελευθερία εισόδου και εξόδου επιχειρήσεων στον κλάδο παραγωγής

Υπάρχει ελεύθερη είσοδος νέων επιχειρήσεων στον κλάδο, καθώς και ελεύθερη έξοδος, με αποτέλεσμα να είναι μακροπρόθεσμα αδύνατον για μια επιχείρηση να είναι κερδοφόρα. Όταν οι υπάρχουσες επιχειρήσεις είναι κερδοφόρες, εισέρχονται και άλλες στον κλάδο, με αποτέλεσμα να μειώνεται το οικονομικό κέρδος και κάποια στιγμή να μηδενίζεται. Αντίθετα, αν οι επιχειρήσεις είναι ζημιογόνες τότε εγκαταλείπουν τον κλάδο, με αποτέλεσμα να αυξάνονται οι τιμές και να μηδενίζεται η ζημιά.

Επομένως, μακροπρόθεσμα οι επιχειρήσεις του κλάδου έχουν μηδενικά οικονομικά κέρδη, όπως ακριβώς συμβαίνει και στον τέλειο ανταγωνισμό.

4.2 Ολιγοπώλιο (Oligopoly) 🏭

Έννοια και χαρακτηριστικά

Το ολιγοπώλιο αποτελεί μια πολύ συνηθισμένη μορφή αγοράς ατελούς ανταγωνισμού, που συγγενεύει περισσότερο με το μονοπώλιο, γιατί στηρίζεται στον ανταγωνισμό ανάμεσα σ' έναν πολύ μικρό αριθμό πωλητών.

Ολιγοπωλιακές αγορές (δυοπώλια, τριοπώλια, κ.λπ.) παρατηρούνται πολύ συχνά σε όλους τους τομείς της οικονομίας όπως η κινητή και σταθερή τηλεφωνία, οι τράπεζες, οι βιομηχανίες αυτοκινήτων, ηλεκτρονικών υπολογιστών, τα εργοστάσια φαρμάκων, αναψυκτικών, μπίρας, κ.λπ. Ολιγοπώλια διεθνούς εμβέλειας θα μπορούσαν να αναφερθούν οι εταιρείες Google (μηχανές αναζήτησης), Microsoft (λειτουργικά συστήματα και πλοηγητές διαδικτύου) και eBay (διαδικτυακές δημοπρασίες).

Τα κύρια χαρακτηριστικά του ολιγοπωλίου, που αποτελούν ταυτόχρονα και τις προϋποθέσεις που πρέπει να συντρέχουν για να υπάρχει η αγορά του ολιγοπωλίου, είναι:

α) Ο μικρός αριθμός επιχειρήσεων στον κλάδο

Υπάρχουν στον κλάδο λίγες αλλά συνήθως μεγάλες επιχειρήσεις που παράγουν και προσφέρουν μια σημαντική ποσότητα προϊόντος η καθεμιά, ικανή να επηρεάσει την κατάσταση της αγοράς. Αυτό οδηγεί σε αλληλεξάρτηση μεταξύ των επιχειρήσεων, ώστε κάθε επιχείρηση χωριστά, όταν παίρνει αποφάσεις που αφορούν την τιμή ή την ποσότητα του παραγόμενου προϊόντος, να λαμβάνει σοβαρά υπόψη τις πιθανές αντιδράσεις των άλλων.

Για παράδειγμα, σ' ένα τριοπώλιο μια επιχείρηση μειώνει την τιμή του προϊόντος με σκοπό να αυξήσει τις πωλήσεις της. Αυτό δημιουργεί πίεση στις άλλες δύο επιχειρήσεις να μειώσουν την τιμή, και πιθανό σε μεγαλύτερο βαθμό, αφενός για να διατηρήσουν, δηλαδή να μη χάσουν μέρος από την πελατεία τους, και αφετέρου για ν' αποσπάσουν ένα σημαντικό μέρος από την πελατεία των άλλων. Αναπόφευκτα, αυτό θα οδηγήσει σ' έναν "πόλεμο τιμών" μεταξύ των επιχειρήσεων, που θα έχει σοβαρές συνέπειες για όλες τις επιχειρήσεις. Γι' αυτό οι ολιγοπωλιακές επιχειρήσεις αναγκάζονται, εξαιτίας της αλληλεξάρτησης, να αποφεύγουν τον μεταξύ τους ανταγωνισμό τιμών.

β) Η ομοιογένεια ή διαφοροποίηση του προϊόντος

Το προϊόν που παράγουν οι επιχειρήσεις του κλάδου μπορεί να είναι είτε ομοιογενές (αμιγές ολιγοπώλιο), είτε διαφοροποιημένο (διαφοροποιημένο ολιγοπώλιο).

Οι ολιγοπωλιακές επιχειρήσεις έχουν μειωμένο ανταγωνισμό τιμών εξαιτίας της αλληλεξάρτησης που υπάρχει μεταξύ τους. Για καλύτερη προώθηση των προϊόντων τους επιδίδονται σ' έναν άλλον ανταγωνισμό, εκείνον της διαφοροποίησης και της διαφήμισης. Προσπαθούν δηλαδή, με διάφορες καινοτομίες (δημιουργία αξίας στο προϊόν τους, νέα εμφάνιση, νέα συσκευασία, κ.λπ.), να διαφοροποιήσουν το προϊόν τους, και με έντονη διαφήμιση να πείσουν το καταναλωτικό κοινό για την υπεροχή του, ώστε να επιτύχουν αύξηση των πωλήσεών τους.

γ) Η δυσκολία εισόδου νέων επιχειρήσεων στον κλάδο

Στην ολιγοπωλιακή αγορά υπάρχουν σοβαρά εμπόδια, όπως τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας, ο έλεγχος βασικών πηγών πρώτων υλών, οι μεγάλες δαπάνες για διαφήμιση, οι οικονομίες κλίμακας και άλλα, που δυσκολεύουν την είσοδο νέων επιχειρήσεων στον κλάδο παραγωγής.

Συγκριτικός πίνακας των δύο μορφών ατελούς ανταγωνισμού 📊