Μονοπώλιο 👑

Το μονοπώλιο (monopoly), συγκρινόμενο με τον τέλειο ανταγωνισμό, είναι η άλλη ακραία μορφή αγοράς και αποτελεί την πιο ανεπιθύμητη μορφή αγοράς για τον καταναλωτή.

Αν στον τέλειο ανταγωνισμό υπάρχουν αμέτρητες μικρές επιχειρήσεις χωρίς καμία δύναμη πάνω στην τιμή, στο μονοπώλιο συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο: μία και μόνο επιχείρηση ελέγχει ολόκληρη την αγορά.

Έννοια του μονοπωλίου

Ιδιωτικά μονοπώλια σπάνια συναντούμε στην πράξη και δημιουργούνται συνήθως μετά από κρατική άδεια. Κρατικά μονοπώλια όμως υπάρχουν και είναι συνήθως οργανισμοί κοινής ωφέλειας οι οποίοι δεν αποβλέπουν στη μεγιστοποίηση του κέρδους, αλλά στην εξυπηρέτηση του κοινωνικού συνόλου και της οικονομίας γενικότερα. Τέτοια κρατικά μονοπώλια στην Κύπρο είναι, για παράδειγμα, η Αρχή Ηλεκτρισμού Κύπρου (ΑΗΚ) και η Δημοτική Υπηρεσία Ύδρευσης.

Χαρακτηριστικά (και προϋποθέσεις ύπαρξης) του μονοπωλίου

Τα κύρια χαρακτηριστικά του μονοπωλίου είναι ταυτόχρονα και οι προϋποθέσεις για να υπάρξει μονοπωλιακή αγορά.

α) Η ύπαρξη μιας μόνο επιχείρησης στον κλάδο παραγωγής

Στη μονοπωλιακή αγορά υπάρχει μόνο μία επιχείρηση που παράγει και προσφέρει, χωρίς άλλους ανταγωνιστές, ολόκληρη την ποσότητα του προϊόντος που ζητείται στην αγορά.

Η μονοπωλιακή επιχείρηση, εξαιτίας της έλλειψης ανταγωνισμού, έχει πλήρη έλεγχο πάνω στην τιμή του προϊόντος στην αγορά, δηλαδή είναι διαμορφωτής της τιμής (price maker) και όχι αποδέκτης της τιμής (price taker), όπως συμβαίνει στον τέλειο ανταγωνισμό.

Σε αντίθεση λοιπόν με την επιχείρηση στον τέλειο ανταγωνισμό, η μονοπωλιακή επιχείρηση μπορεί να αυξήσει τα έσοδα και τα κέρδη της είτε αυξάνοντας την τιμή είτε την ποσότητα της παραγωγής. Ο μονοπωλητής όμως δεν μπορεί να αυξήσει αυθαίρετα και την τιμή και την ποσότητα του προϊόντος ταυτόχρονα, γιατί μεταξύ των δύο αυτών μεγεθών υπάρχει αρνητική συσχέτιση (η καμπύλη ζήτησης), που την καθορίζουν τόσο οι προτιμήσεις όσο και οι οικονομικές δυνατότητες των καταναλωτών.

Με άλλα λόγια, όταν ο μονοπωλητής αυξάνει την τιμή του προϊόντος που πουλά, υπάρχουν δύο αντίθετες επιδράσεις στα έσοδα, και κατ' επέκταση στα κέρδη: μία από την αύξηση της τιμής και μία από τη μείωση της ποσότητας.

β) Η παραγωγή ενός μόνο προϊόντος χωρίς στενά υποκατάστατα (μοναδικού προϊόντος)

Στη μονοπωλιακή αγορά δεν υπάρχουν άλλα προϊόντα που να ικανοποιούν την ίδια ανάγκη εξίσου ικανοποιητικά. Για παράδειγμα, τα κεριά δεν μπορούν να θεωρηθούν στενά υποκατάστατα του ηλεκτρικού ρεύματος που χρησιμοποιείται για φωτισμό.

Η έλλειψη στενών υποκατάστατων αγαθών αναγκάζει σε μεγάλο βαθμό τους αγοραστές να προμηθεύονται το προϊόν αποκλειστικά από τον μονοπωλητή, και μάλιστα στην τιμή που καθορίζει αυτός. Με άλλα λόγια, η ζήτηση της μονοπωλιακής επιχείρησης (άρα και του κλάδου) είναι σε μεγάλο βαθμό ανελαστική (ΕΖ<1), δηλαδή όταν μεταβάλλεται η τιμή του αγαθού κατά ένα ποσοστό, η ζητούμενη ποσότητα μεταβάλλεται κατά πολύ μικρότερο ποσοστό.

Η μοναδικότητα του προϊόντος αποκλείει τη δυνατότητα υποκατάστασης και τον ανταγωνισμό. Γι' αυτό και η διαφήμιση στη μονοπωλιακή αγορά είναι μάλλον περιττή, και σε περίπτωση που γίνεται, είναι μόνο πληροφοριακή ή αποσκοπεί στη βελτίωση των δημόσιων σχέσεων της μονοπωλιακής επιχείρησης με το κοινό.

γ) Η αδυναμία εισόδου νέων επιχειρήσεων στον κλάδο παραγωγής

Οι νέες επιχειρήσεις που θέλουν να εισέλθουν στον κλάδο εμποδίζονται από φυσικά, νομικά ή οικονομικά εμπόδια, τα οποία αποτελούν και τις αιτίες που δημιουργούν ή διατηρούν τα μονοπώλια (τις εξετάζουμε αναλυτικά παρακάτω).

Η αδυναμία εισόδου νέων επιχειρήσεων στην αγορά αποκλείει τόσο τη δημιουργία ανταγωνισμού όσο και τη δημιουργία στενών υποκατάστατων, και έτσι ενισχύει τη δυνατότητα ελέγχου της τιμής του προϊόντος από τον μονοπωλητή.

Λόγοι (αιτίες) δημιουργίας μονοπωλίων

Οι βασικές αιτίες που οδηγούν στην εμφάνιση και διατήρηση μονοπωλιακών αγορών είναι τρεις: φυσικά, νομικά και οικονομικά αίτια.

α) Φυσικά αίτια

Πρόκειται για την περίπτωση όπου η ίδια η φύση συμβάλλει στην αποκλειστική κατοχή και εκμετάλλευση ορισμένων φυσικών πόρων. Για παράδειγμα, η αποκλειστική εκμετάλλευση ενός κοιτάσματος πετρελαίου ή μιας ιαματικής πηγής.

Αυτό αποτελεί μια πιθανή αιτία μονοπωλίου, στην πραγματικότητα όμως σπάνια εμφανίζονται μονοπώλια εξαιτίας αυτής της αιτίας.

β) Νομικά αίτια

Πρόκειται για την περίπτωση όπου το κράτος, με νομοθετικές ρυθμίσεις, αναλαμβάνει το ίδιο ή παραχωρεί σε άλλα πρόσωπα το αποκλειστικό δικαίωμα παραγωγής και εμπορίας ορισμένων αγαθών ή υπηρεσιών. Το κράτος μπορεί επίσης να παραχωρεί διπλώματα ευρεσιτεχνίας (patents) σε εφευρέτες ή να κατοχυρώνει δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας.

γ) Οικονομικά αίτια

Η περίπτωση όπου μία επιχείρηση μπορεί να προσφέρει ένα αγαθό ή μια υπηρεσία σε ολόκληρη την αγορά με μικρότερο κόστος από ό,τι μπορούν δύο ή περισσότερες επιχειρήσεις ονομάζεται φυσικό μονοπώλιο.

Για παράδειγμα, μια επιχείρηση που θέλει να προμηθεύσει νερό σε μια πόλη πρέπει να κατασκευάσει ένα δίκτυο αγωγών σε όλη την πόλη. Αν δύο ή περισσότερες επιχειρήσεις αναλάμβαναν την ύδρευση της ίδιας πόλης, η καθεμιά θα έπρεπε να κατασκευάσει το δικό της δίκτυο αγωγών, με αποτέλεσμα όλες μαζί να πληρώσουν πολλαπλάσιο σταθερό κόστος κατασκευής. Επομένως, το μέσο συνολικό κόστος παροχής νερού είναι χαμηλότερο αν μία μοναδική επιχείρηση προσφέρει αυτή την υπηρεσία σε ολόκληρη την πόλη.

Όπως δείχνει το παράδειγμα, το κόστος παραγωγής κάνει έναν μοναδικό παραγωγό πιο αποτελεσματικό από έναν μεγάλο αριθμό παραγωγών. Μια επιχείρηση, δηλαδή, μπορεί να εξυπηρετήσει ολόκληρη την αγορά με χαμηλότερο κόστος από ό,τι δύο ή περισσότερες επιχειρήσεις.