Ελαστικότητα ζήτησης και συνολική δαπάνη για το αγαθό 💶
Ένα πρόβλημα που απασχολεί και ενδιαφέρει άμεσα τις επιχειρήσεις και το κράτος, για την άσκηση ορθής πολιτικής, είναι να γνωρίζουν πώς μεταβάλλεται η συνολική δαπάνη για ένα αγαθό, δηλαδή τα ποσά που πληρώνουν οι αγοραστές, ή τα συνολικά έσοδα, δηλαδή τα ποσά που εισπράττουν οι πωλητές.
Η συνολική δαπάνη των καταναλωτών αντιπροσωπεύει το συνολικό έσοδο των επιχειρήσεων και ισούται με το γινόμενο της τιμής επί την ποσότητα:
όπου:
- ΣΔ = Συνολική Δαπάνη
- ΣΕ = Συνολικό Έσοδο
- P = Τιμή του αγαθού
- Q = Ποσότητα
Είναι φανερό ότι κάθε μεταβολή στην τιμή του αγαθού προκαλεί μεταβολή στο γινόμενο P·Q, δηλαδή στη συνολική δαπάνη των καταναλωτών ή στο συνολικό έσοδο των επιχειρήσεων.
Πώς μεταβάλλεται η συνολική δαπάνη των καταναλωτών για ένα αγαθό, όταν μεταβάλλεται η τιμή του;
Η απάντηση δεν είναι πάντα «η δαπάνη αυξάνεται όταν αυξάνεται η τιμή» — εξαρτάται αποκλειστικά από την ελαστικότητα ζήτησης ως προς την τιμή του αγαθού (ED).
Στη συνέχεια εξετάζονται οι τρεις περιπτώσεις ελαστικότητας ζήτησης — μεγαλύτερη της μονάδας, μικρότερη της μονάδας και ίση με τη μονάδα — και ο τρόπος που η καθεμιά επηρεάζει τη συνολική δαπάνη, με αριθμητικά παραδείγματα.
α) Ελαστικότητα ζήτησης μεγαλύτερη της μονάδας (ED > 1) 📈
Όταν η ζήτηση είναι ελαστική (ED > 1), η καμπύλη ζήτησης D έχει ήπια κλίση. Θεωρούμε την ακόλουθη κατάσταση: σε τιμή €8 η ζητούμενη ποσότητα είναι 200 μονάδες, ενώ σε τιμή €10 η ζητούμενη ποσότητα πέφτει στις 100 μονάδες.
Ελαστική Ζήτηση
(i) Αύξηση της τιμής από €8 σε €10, δηλαδή κατά 22%
Μείωση της ζητούμενης ποσότητας από 200 σε 100, δηλαδή κατά 67%
Αποτέλεσμα:
- ΣΕ: €8 × 200 = €1.600
- ΣΕ: €10 × 100 = €1.000
→ Μείωση στα συνολικά έσοδα κατά €600
(ii) Μείωση της τιμής από €10 σε €8, δηλαδή κατά 22%
Αύξηση της ζητούμενης ποσότητας από 100 σε 200, δηλαδή κατά 67%
Αποτέλεσμα:
- ΣΕ: €10 × 100 = €1.000
- ΣΕ: €8 × 200 = €1.600
→ Αύξηση στα συνολικά έσοδα κατά €600
| Τιμή | Ποσότητα | Συνολικό Έσοδο (ΣΕ) |
|---|---|---|
| €10 | 100 | €1.000 |
| €8 | 200 | €1.600 |
- Η αύξηση της τιμής προκαλεί μείωση στα ΣΕ
- Η μείωση της τιμής προκαλεί αύξηση στα ΣΕ
γιατί η ποσοστιαία μεταβολή του Q είναι μεγαλύτερη από την ποσοστιαία μεταβολή του P.
Στην ελαστική ζήτηση οι καταναλωτές αντιδρούν έντονα σε κάθε μεταβολή της τιμής: μια μικρή ποσοστιαία αύξηση της τιμής (22%) προκαλεί πολύ μεγαλύτερη ποσοστιαία μείωση της ζητούμενης ποσότητας (67%). Επειδή η «απώλεια» ποσότητας υπερτερεί κατά πολύ του «κέρδους» από την υψηλότερη τιμή, το τελικό γινόμενο P·Q μειώνεται.
β) Ελαστικότητα ζήτησης μικρότερη της μονάδας (ED < 1) 📉
Όταν η ζήτηση είναι ανελαστική (ED < 1), η καμπύλη ζήτησης D έχει απότομη κλίση. Θεωρούμε την ακόλουθη κατάσταση: σε τιμή €8 η ζητούμενη ποσότητα είναι 120 μονάδες, ενώ σε τιμή €10 η ζητούμενη ποσότητα πέφτει στις 100 μονάδες.
Ανελαστική Ζήτηση
(i) Αύξηση της τιμής από €8 σε €10, δηλαδή κατά 22%
Μείωση της ζητούμενης ποσότητας από 120 σε 100, δηλαδή κατά 18%
Αποτέλεσμα:
- ΣΕ: €8 × 120 = €960
- ΣΕ: €10 × 100 = €1.000
→ Αύξηση στα συνολικά έσοδα κατά €40
(ii) Μείωση της τιμής από €10 σε €8, δηλαδή κατά 22%
Αύξηση της ζητούμενης ποσότητας από 100 σε 120, δηλαδή κατά 18%
Αποτέλεσμα:
- ΣΕ: €10 × 100 = €1.000
- ΣΕ: €8 × 120 = €960
→ Μείωση στα συνολικά έσοδα κατά €40
| Τιμή | Ποσότητα | Συνολικό Έσοδο (ΣΕ) |
|---|---|---|
| €10 | 100 | €1.000 |
| €8 | 120 | €960 |
- Η αύξηση της τιμής προκαλεί αύξηση στα ΣΕ
- Η μείωση της τιμής προκαλεί μείωση στα ΣΕ
γιατί η ποσοστιαία μεταβολή του Q είναι μικρότερη από την ποσοστιαία μεταβολή του P.
Εδώ οι καταναλωτές αντιδρούν ελάχιστα στη μεταβολή της τιμής: η ίδια ποσοστιαία μεταβολή της τιμής (22%) προκαλεί πολύ μικρότερη ποσοστιαία μεταβολή της ζητούμενης ποσότητας (18%). Αυτός είναι και ο λόγος που, για παράδειγμα, σε αγαθά πρώτης ανάγκης χωρίς υποκατάστατα μια αύξηση τιμής συνήθως αυξάνει τα έσοδα των πωλητών.
γ) Ελαστικότητα ζήτησης ίση με τη μονάδα (ED = 1) ⚖️
Όταν η ζήτηση έχει μοναδιαία ελαστικότητα (ED = 1), κάθε ποσοστιαία μεταβολή της τιμής συνοδεύεται από ακριβώς ίση ποσοστιαία μεταβολή της ζητούμενης ποσότητας. Θεωρούμε την ακόλουθη κατάσταση: σε τιμή €8 η ζητούμενη ποσότητα είναι 100 μονάδες, ενώ σε τιμή €10 η ζητούμενη ποσότητα πέφτει στις 80 μονάδες.
Μοναδιαία Ελαστικότητα Ζήτησης
(i) Αύξηση της τιμής από €8 σε €10, δηλαδή κατά 22%
Μείωση της ζητούμενης ποσότητας από 100 σε 80, δηλαδή κατά 22%
Αποτέλεσμα:
- ΣΕ: €8 × 100 = €800
- ΣΕ: €10 × 80 = €800
→ Συνολικά Έσοδα Σταθερά
(ii) Μείωση της τιμής από €10 σε €8, δηλαδή κατά 22%
Αύξηση της ζητούμενης ποσότητας από 80 σε 100, δηλαδή κατά 22%
Αποτέλεσμα:
- ΣΕ: €10 × 80 = €800
- ΣΕ: €8 × 100 = €800
→ Συνολικά Έσοδα Σταθερά
| Τιμή | Ποσότητα | Συνολικό Έσοδο (ΣΕ) |
|---|---|---|
| €10 | 80 | €800 |
| €8 | 100 | €800 |
- Η αύξηση της τιμής αφήνει τα ΣΕ σταθερά
- Η μείωση της τιμής αφήνει τα ΣΕ σταθερά
γιατί η ποσοστιαία μεταβολή του Q είναι ίση με την ποσοστιαία μεταβολή του P.
Συγκεντρωτικός πίνακας σχέσης ελαστικότητας ζήτησης και συνολικής δαπάνης 🗂️
Ο παρακάτω πίνακας συνοψίζει και τις τρεις περιπτώσεις — αποτελεί τον πυρήνα της ενότητας, καθώς συνδέει την τιμή του συντελεστή ελαστικότητας ζήτησης (ED), την κατεύθυνση της μεταβολής της τιμής και το τελικό αποτέλεσμα στη συνολική δαπάνη/έσοδο:
| Ελαστικότητα Ζήτησης (ED) | Μεταβολή Τιμής | Αποτέλεσμα στη Συνολική Δαπάνη/Έσοδο (ΣΔ ή ΣΕ) | Αιτία |
|---|---|---|---|
| ED > 1 (Ελαστική) | Αύξηση τιμής | Μείωση ΣΔ/ΣΕ | Η ποσοστιαία μεταβολή του Q είναι μεγαλύτερη από αυτή του P |
| ED > 1 (Ελαστική) | Μείωση τιμής | Αύξηση ΣΔ/ΣΕ | Η ποσοστιαία μεταβολή του Q είναι μεγαλύτερη από αυτή του P |
| ED < 1 (Ανελαστική) | Αύξηση τιμής | Αύξηση ΣΔ/ΣΕ | Η ποσοστιαία μεταβολή του Q είναι μικρότερη από αυτή του P |
| ED < 1 (Ανελαστική) | Μείωση τιμής | Μείωση ΣΔ/ΣΕ | Η ποσοστιαία μεταβολή του Q είναι μικρότερη από αυτή του P |
| ED = 1 (Μοναδιαία) | Αύξηση τιμής | Σταθερή ΣΔ/ΣΕ | Η ποσοστιαία μεταβολή του Q είναι ίση με αυτή του P |
| ED = 1 (Μοναδιαία) | Μείωση τιμής | Σταθερή ΣΔ/ΣΕ | Η ποσοστιαία μεταβολή του Q είναι ίση με αυτή του P |
Πολλοί μαθητές υποθέτουν λανθασμένα ότι μια αύξηση της τιμής πάντα αυξάνει τα έσοδα μιας επιχείρησης. Ο πίνακας δείχνει ότι αυτό ισχύει μόνο όταν η ζήτηση είναι ανελαστική (ED < 1). Όταν η ζήτηση είναι ελαστική (ED > 1), η αύξηση της τιμής έχει το αντίθετο αποτέλεσμα: μειώνει τα συνολικά έσοδα, γιατί η πτώση της ζητούμενης ποσότητας είναι δυσανάλογα μεγαλύτερη.
Μια επιχείρηση που θέλει να αυξήσει τα έσοδά της πρέπει πρώτα να γνωρίζει αν η ζήτηση του προϊόντος της είναι ελαστική ή ανελαστική, πριν αποφασίσει αν θα ανεβάσει ή θα κατεβάσει την τιμή. Το ίδιο ισχύει και για το κράτος όταν επιβάλλει έμμεσους φόρους (π.χ. στα καύσιμα ή στα τσιγάρα): επιλέγει συνήθως αγαθά με ανελαστική ζήτηση, ακριβώς επειδή εκεί μια αύξηση της τιμής (λόγω φόρου) δεν μειώνει αναλογικά τη ζητούμενη ποσότητα, άρα τα συνολικά έσοδα από τον φόρο παραμένουν υψηλά.