Προσδιοριστικοί παράγοντες της ελαστικότητας ζήτησης 📊
Η ζήτηση για ένα αγαθό είναι ελαστική, αν η ζητούμενη ποσότητα μεταβάλλεται σημαντικά στις μεταβολές της τιμής του. Η ζήτηση είναι ανελαστική, αν η ζητούμενη ποσότητα μεταβάλλεται ελάχιστα στις μεταβολές της τιμής του.
Τι καθορίζει όμως, αν η ζήτηση ενός αγαθού θα είναι ελαστική ή ανελαστική;
Η ζήτηση ενός αγαθού εξαρτάται από οικονομικούς, κοινωνικούς και ψυχολογικούς παράγοντες που διαμορφώνουν τις επιθυμίες των καταναλωτών. Οι σπουδαιότεροι παράγοντες που επηρεάζουν το μέγεθος της ελαστικότητας ζήτησης ενός αγαθού είναι οι ακόλουθοι:
α) Η φύση της ανάγκης που ικανοποιεί το αγαθό 🍞
Τα αγαθά που ικανοποιούν βασικές ανάγκες των καταναλωτών, για παράδειγμα τρόφιμα, ρούχα, καύσιμα κ.λπ., έχουν κατά κανόνα μικρή ελαστικότητα. Η φύση της ανάγκης που ικανοποιούν τα κάνει απαραίτητα, με αποτέλεσμα οι αυξομειώσεις της τιμής να προκαλούν μικρές αυξομειώσεις στη ζητούμενη ποσότητα του αγαθού.
Η αύξηση της τιμής του γάλακτος αναγκάζει τους καταναλωτές να μειώσουν τη ζητούμενη ποσότητά τους, αλλά σε μικρότερο ποσοστό από το ποσοστό αύξησης της τιμής. Αυτό συμβαίνει και στις βασικές υπηρεσίες.
Αντίθετα, τα αγαθά και οι υπηρεσίες που δεν ικανοποιούν βασικές ανάγκες, όπως είναι τα αγαθά πολυτελείας — για παράδειγμα κοσμήματα, γουναρικά, επισκέψεις σε ινστιτούτα αισθητικής κ.λπ. — έχουν κατά κανόνα μεγάλη ελαστικότητα, γιατί οι αυξομειώσεις στην τιμή προκαλούν μεγαλύτερες ποσοστιαίες αυξομειώσεις στη ζητούμενη ποσότητά τους, αφού οι καταναλωτές δεν τα θεωρούν απολύτως αναγκαία.
Ακόμα κι αν η τιμή του ψωμιού διπλασιαστεί, οι περισσότεροι καταναλωτές θα συνεχίσουν να αγοράζουν σχεδόν την ίδια ποσότητα — δεν μπορούν να το αντικαταστήσουν με κάτι άλλο για να καλύψουν τη βασική τους ανάγκη. Αντίθετα, μια μικρή αύξηση στην τιμή ενός κοσμήματος μπορεί να μειώσει δραστικά τις πωλήσεις του, αφού κανείς δεν το «χρειάζεται» πραγματικά.
β) Η ύπαρξη στενών υποκατάστατων αγαθών 🔄
Τα αγαθά που έχουν περισσότερα και στενότερα υποκατάστατα αγαθά έχουν μεγαλύτερη ελαστικότητα ζήτησης, γιατί είναι πιο εύκολο για τους καταναλωτές να στραφούν από το ένα αγαθό στο άλλο.
Το αρνίσιο και το χοιρινό κρέας, για παράδειγμα, θεωρούνται στενά υποκατάστατα. Μια μικρή αύξηση της τιμής του αρνίσιου κρέατος, ενώ η τιμή του χοιρινού παραμένει σταθερή, προκαλεί σχετικά μεγάλη ποσοστιαία μείωση στη ζητούμενη ποσότητά του, γιατί οι καταναλωτές εύκολα θα αντικαταστήσουν το αρνίσιο με το χοιρινό κρέας. Το ίδιο συμβαίνει και στην περίπτωση μείωσης της τιμής του αρνίσιου κρέατος: η ζητούμενη ποσότητά του αυξάνεται κατά μεγαλύτερο ποσοστό, γιατί οι καταναλωτές εύκολα θα αντικαταστήσουν το χοιρινό με το αρνίσιο κρέας.
Αντίθετα, αν αυξηθεί η τιμή των καυσίμων, τα οποία δεν έχουν στενά υποκατάστατα, η ζητούμενη ποσότητά τους θα μειωθεί ελάχιστα, επειδή οι καταναλωτές δεν έχουν άλλη επιλογή.
Δεν αρκεί να υπάρχει κάποιο υποκατάστατο — μετράει πόσο στενό είναι, δηλαδή πόσο εύκολα και άμεσα μπορεί ο καταναλωτής να στραφεί σε αυτό. Το αρνίσιο και το χοιρινό κρέας καλύπτουν σχεδόν την ίδια ανάγκη με παρόμοιο τρόπο· γι' αυτό η αντικατάσταση είναι εύκολη και η ζήτηση ελαστική. Τα καύσιμα δεν έχουν τέτοιο άμεσο υποκατάστατο, γι' αυτό η ζήτησή τους παραμένει ανελαστική.
γ) Το ποσοστό του εισοδήματος που δαπανάται για το αγαθό 💰
Στα αγαθά για τα οποία δαπανάται μεγάλο μέρος του εισοδήματος για την αγορά τους, η ελαστικότητα ζήτησης είναι μεγάλη. Ο λόγος είναι ότι, αν ένα αγαθό είναι μεγάλης αξίας — για παράδειγμα αυτοκίνητο, έπιπλα κ.λπ. — δαπανάται σημαντικό μέρος από το εισόδημα του καταναλωτή για την αγορά του. Ακόμα και μικρή μεταβολή της τιμής του θα προκαλέσει μεγάλη ποσοστιαία μεταβολή στη ζητούμενη ποσότητα, γιατί θα επηρεάσει αισθητά τη δαπάνη του καταναλωτή και επομένως τον οικογενειακό προϋπολογισμό.
Αντίθετα, αν το αγαθό είναι μικρής αξίας — για παράδειγμα περιοδικό, χαρτοπετσέτες, οδοντογλυφίδες κ.λπ. — τότε δαπανάται ασήμαντο μέρος από τον προϋπολογισμό του καταναλωτή για την αγορά του. Μια μεταβολή στην τιμή του δεν επιφέρει μεγάλη ποσοστιαία μεταβολή στη ζητούμενη ποσότητα, αφού δεν επηρεάζει σημαντικά τη δαπάνη του καταναλωτή και επομένως τον οικογενειακό του προϋπολογισμό.
δ) Ο παράγοντας χρόνος ⏳
Η εμπειρία έχει δείξει ότι η αρχική αντίδραση των καταναλωτών στις μεταβολές της τιμής είναι συνήθως μικρή, γιατί υπάρχει:
- η δύναμη της συνήθειας,
- η ανεπαρκής πληροφόρηση για την ύπαρξη υποκατάστατων αγαθών,
- η αβεβαιότητα για τον προσωρινό ή μόνιμο χαρακτήρα της μεταβολής της τιμής.
Ένα ακόμα ενδεχόμενο είναι να μην υπάρχουν εναλλακτικές επιλογές (υποκατάστατα). Οι λόγοι αυτοί καθιστούν βραχυχρόνια τη ζήτηση ανελαστική.
Με την πάροδο, όμως, του χρόνου η αντίδραση των καταναλωτών στις μεταβολές της τιμής αυξάνεται, γιατί οι καταναλωτές πείθονται για τον μόνιμο χαρακτήρα της μεταβολής της τιμής, πληροφορούνται για την ύπαρξη ή τη δημιουργία νέων υποκατάστατων αγαθών και αρχίζουν σιγά σιγά να αλλάζουν συνήθειες. Επομένως, μακροχρόνια η ζήτηση είναι ελαστική.
Για παράδειγμα, αν αυξηθεί η τιμή του πετρελαίου θέρμανσης, οι καταναλωτές αρχικά δεν θα αντιδράσουν έντονα, γιατί δεν έχουν άλλες επιλογές. Μακροχρόνια, όμως, οι καταναλωτές έχουν χρόνο να αλλάξουν συνήθειες και να προβούν σε διάφορες κινήσεις, όπως να βάλουν κλιματιστικά, να αντικαταστήσουν τη θέρμανση πετρελαίου με θέρμανση υγραερίου, ή να προχωρήσουν σε θερμομόνωση της κατοικίας τους. Έτσι, μακροχρόνια η αντίδραση (ελαστικότητα) θα είναι μεγαλύτερη παρά βραχυχρόνια.
Ο παράγοντας χρόνος δείχνει κάτι σημαντικό: η ελαστικότητα δεν είναι μόνιμη ιδιότητα ενός αγαθού — αλλάζει ανάλογα με το χρονικό διάστημα που εξετάζουμε. Το ίδιο αγαθό (π.χ. το πετρέλαιο θέρμανσης) μπορεί να έχει ανελαστική ζήτηση βραχυχρόνια και ελαστική ζήτηση μακροχρόνια.
ε) Διάρκεια ζωής των προϊόντων 🚗
Τα διαρκή αγαθά έχουν συνήθως μεγαλύτερη ελαστικότητα ζήτησης από τα μη διαρκή. Σε περίπτωση αύξησης της τιμής των διαρκών αγαθών — για παράδειγμα ενός αυτοκινήτου — η ζωή του μπορεί να παραταθεί από τους καταναλωτές με επισκευές και να αναβληθεί η αντικατάστασή του.
Η δυνατότητα αυτή δεν υπάρχει στα μη διαρκή αγαθά· για παράδειγμα, δεν μπορεί να αναβληθεί η ζήτηση των τροφίμων. Συνεπώς, η ζήτηση διαρκών αγαθών είναι πιο ελαστική.
Η διάρκεια ζωής (διαρκές ή μη διαρκές αγαθό) είναι διαφορετικός παράγοντας από τη φύση της ανάγκης (αγαθό πρώτης ανάγκης ή πολυτελείας). Ένα αυτοκίνητο μπορεί να θεωρείται απαραίτητο για κάποιον καταναλωτή, όμως η ζήτησή του παραμένει σχετικά ελαστική επειδή είναι διαρκές αγαθό: η αγορά του μπορεί να αναβληθεί με επισκευές, κάτι που δεν γίνεται με τα τρόφιμα.
Συγκεντρωτικό συμπέρασμα 📋
| Ελαστική ζήτηση παρουσιάζουν | Ανελαστική ζήτηση παρουσιάζουν |
|---|---|
| Αγαθά πολυτελείας | Αγαθά πρώτης ανάγκης |
| Αγαθά με πολλά υποκατάστατα | Αγαθά με λίγα υποκατάστατα |
| Αγαθά που για την αγορά τους απαιτείται μεγάλο μέρος του εισοδήματος | Αγαθά που για την αγορά τους απαιτείται μικρό μέρος του εισοδήματος |
| Διαρκή αγαθά | Μη διαρκή αγαθά |
Επιπλέον, ως προς τον παράγοντα χρόνο:
| Μακροχρόνια περίοδος | Βραχυχρόνια περίοδος |
|---|---|
| Τα αγαθά παρουσιάζουν ελαστική ζήτηση | Τα αγαθά παρουσιάζουν ανελαστική ζήτηση |