Η προφορά των φθόγγων 🗣️
Κάθε φορά που μιλάμε, βγάζουμε από το στόμα μας μικρές, απλές φωνές. Αυτές οι φωνές κολλάνε η μία δίπλα στην άλλη και φτιάχνουν λέξεις. Φθόγγοι ονομάζονται οι απλές φωνές με τις οποίες σχηματίζονται οι λέξεις.
Πρόσεξε κάτι σημαντικό: ο φθόγγος είναι ήχος, όχι γράμμα. Τον φθόγγο τον ακούμε, το γράμμα το βλέπουμε.
Οι 25 φθόγγοι της γλώσσας μας 🔢
Η γλώσσα μας έχει τους εξής 25 φθόγγους:
α, ε, ι, ο, ου, β, γ, δ, ζ, θ, κ, λ, μ, ν, π, ρ, σ, τ, φ, χ, μπ, ντ, γκ, τσ, τζ
Όπως παρατηρούμε, δεν υπάρχει αντιστοιχία ανάμεσα στους φθόγγους και τα γράμματα της γλώσσας μας. Δηλαδή, τα γράμματα και οι ήχοι δεν πηγαίνουν πάντα ένα προς ένα.
Για παράδειγμα έχουμε φθόγγους που παριστάνονται με δύο γράμματα (ου, μπ, ντ, γκ, τσ, τζ), αλλά και περισσότερα γράμματα που παριστάνουν τον ίδιο φθόγγο (ι, υ, η).
| Τι συμβαίνει | Παράδειγμα |
|---|---|
| Ένας φθόγγος παριστάνεται με δύο γράμματα | ου, μπ, ντ, γκ, τσ, τζ |
| Περισσότερα γράμματα παριστάνουν τον ίδιο φθόγγο | ι, υ, η |
Τα γράμματα ι, υ και η ακούγονται όλα το ίδιο: (ι). Το αυτί σου δεν μπορεί να τα ξεχωρίσει! Γι' αυτό, όταν γράφεις μια λέξη, δεν αρκεί να την ακούσεις — πρέπει να θυμηθείς και πώς γράφεται. Εδώ ακριβώς μας βοηθάει το λεξικό.
Φωνήεντα και σύμφωνα 🎵
Οι φθόγγοι χωρίζονται σε φωνήεντα και σε σύμφωνα.
Φωνήεντα είναι οι φθόγγοι που σχηματίζουν μόνοι τους μία συλλαβή: α, ε, ου.
Σύμφωνα είναι οι φθόγγοι που δεν μπορούν να σχηματίσουν μόνοι τους μία συλλαβή: κ, τ, σ.
| Είδος φθόγγου | Μπορεί να κάνει μόνο του συλλαβή; | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Φωνήεντα | Ναι | α, ε, ου |
| Σύμφωνα | Όχι | κ, τ, σ |
Πες δυνατά «α». Ακούγεται μια χαρά μόνο του, έτσι; Τώρα δοκίμασε να πεις σκέτο «κ». Δεν βγαίνει! Στο τέλος λες «κα» ή «κε». Να γιατί το κ λέγεται σύμφωνο: πάει πάντα «μαζί» με ένα φωνήεν.
Δίψηφα ✌️
Τα δίψηφα είναι δύο γράμματα μαζί που παριστάνουν ένα φθόγγο. Χωρίζονται σε δίψηφα φωνήεντα και δίψηφα σύμφωνα.
Α. Δίψηφα φωνήεντα
Το ου για το φθόγγο (ου): του βράχου.
Το αι που προφέρεται, όπως το ε: παιδιά.
Το ει, το οι και το υι που προφέρονται, όπως το ι: φωνάζει, φίλοι, υιοθεσία.
| Δίψηφο φωνήεν | Πώς προφέρεται | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| ου | (ου) | του βράχου |
| αι | όπως το ε | παιδιά |
| ει | όπως το ι | φωνάζει |
| οι | όπως το ι | φίλοι |
| υι | όπως το ι | υιοθεσία |
Στη λέξη «παιδιά» το αι δεν το διαβάζουμε «α-ι». Ακούγεται μόνο ένα ε: πε-διά. Το ίδιο και στο «φίλοι»: το οι ακούγεται σαν σκέτο ι. Τα δύο γράμματα δουλεύουν σαν ομάδα και βγάζουν έναν μόνο ήχο.
Β. Δίψηφα σύμφωνα
1. Τα μπ, ντ, και το γκ. Αυτά έχουν άλλοτε άρρινη κι άλλοτε έρρινη προφορά.
Άρρινη προφορά έχουν, όταν βρίσκονται:
α) στην αρχή των λέξεων: μπήκα, μπάλα, ντουλάπα, γκρεμίζω.
β) μέσα στη λέξη, ύστερα από σύμφωνο και πιο σπάνια ύστερα από φωνήεν (σε ξένες λέξεις): μπάρμπας, μπαγκέτα, μπαρμπούνι.
| Πού βρίσκεται το μπ, ντ, γκ | Προφορά | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Στην αρχή της λέξης | Άρρινη | μπήκα, μπάλα, ντουλάπα, γκρεμίζω |
| Μέσα στη λέξη, ύστερα από σύμφωνο — και πιο σπάνια ύστερα από φωνήεν, σε ξένες λέξεις | Άρρινη | μπάρμπας, μπαγκέτα, μπαρμπούνι |
2. Το τσ και το τζ: τσιρότο, έτσι, Νίτσα, κατσίκα, τζιτζίκι, τζάμι, τζάκι.
Η λέξη «τζιτζίκι» έχει δύο φορές τον φθόγγο τζ — και ακριβώς αυτόν τον ήχο κάνει το ζωύφιο όλο το καλοκαίρι. Πολλές λέξεις της γλώσσας μας γεννήθηκαν έτσι: από τον ήχο του πράγματος που ονομάζουν.
Η λέξη «μπάλα» γράφεται με 5 γράμματα (μ, π, ά, λ, α), αλλά έχει μόνο 4 φθόγγους: μπ-α-λ-α. Τα μ και π μαζί κάνουν έναν μόνο ήχο. Όταν μετράς φθόγγους, μέτρα ήχους — όχι γράμματα.