Οι λέξεις μας με Υ — Μέρος 1ο 💧

Το γράμμα Υ μάς φέρνει δεκαεπτά λέξεις, από την ύβρι των αρχαίων τραγωδιών μέχρι τον ύπνο που μας παίρνει το βράδυ.

Σε κάθε λέξη θα δεις: τι είδος λέξη είναι, πώς χωρίζεται σε συλλαβές, τι σημαίνει, πώς μπαίνει σε πρόταση, ποιες λέξεις είναι συγγενείς της και ποιες φράσεις φτιάχνει.

Αν κάποια λέξη είναι υπογραμμισμένη, ακούμπησε πάνω της: θα σου πει από πού ήρθε!

1. η ύβρις (και η ύβρη) ⚡

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: ύ-βρις

Η λέξη ύβρις έχει δύο σημασίες:

1. Προσβολή της τιμής ή της αξιοπρέπειας κάποιου με λόγια ή πράξεις.
   Μερικές φορές αντί για επιχειρήματα χρησιμοποιεί ύβρεις.

2. Στην αρχαία τραγωδία: η αλαζονική συμπεριφορά που φανερώνει ασέβεια και περιφρόνηση του μέτρου και των ορίων και οδηγεί στην τιμωρία του ήρωα.
   Στην αρχαία τραγωδία η ύβρις των ηρώων τιμωρείται από τη θεά Νέμεση.

Συνώνυμα: βρισιά (για την πρώτη σημασία)
Οικογένεια Λέξεων: υβρίζω, υβριστής, υβριστικός

2. η υγεία 💚

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: υ-γεί-α

Η λέξη υγεία έχει μία σημασία:

1. Καλή και φυσιολογική κατάσταση του οργανισμού.
   Η μεσογειακή διατροφή συμβάλλει στην καλή υγεία του οργανισμού.

Αντίθετα: αρρώστια, ασθένεια
Σύνθετα: υγειονόμος
Οικογένεια Λέξεων: υγιής, υγιαίνω, υγιεινός, η υγιεινή

Φράσεις:

• Χαίρω άκρας υγείας = είμαι υγιέστατος
• Εις υγείαν / στην υγειά σας = ευχή που χρησιμοποιούμε σε πρόποση
• Εις άλλα με υγεία = να μας συμβούν παρόμοια ευχάριστα γεγονότα

3. υγρός, -ή, -ό 💦

Είδος: Επίθετο (για άψυχα)
Συλλαβές: υ-γρός

Η λέξη υγρός έχει δύο σημασίες:

1. Που βρίσκεται σε ρευστή κατάσταση.
   Το πετρέλαιο και η βενζίνη ανήκουν στα υγρά καύσιμα.

2. Βρεγμένος, μουσκεμένος, νοτισμένος.
   Τα μάτια του ήταν υγρά από τη συγκίνηση.

Σύνθετα: υγροβιότοπος
Οικογένεια Λέξεων: το υγρό, υγραίνω, υγρασία

Φράσεις:

• Τα υγρά σύμφωνα (στη γραμματική) = το λ και το ρ
• Υγρό πυρ = εύφλεκτο υγρό, πολεμικό όπλο των Βυζαντινών

4. η ύδρευση 🚰

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: ύ-δρευ-ση

Η λέξη ύδρευση έχει μία σημασία:

1. Τροφοδοσία μιας περιοχής με νερό.
   Τα έργα ύδρευσης προκαλούν κυκλοφοριακά προβλήματα.

Οικογένεια Λέξεων: υδρεύομαι, υδρευτικός

5. η υδρόγειος 🌍

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: υ-δρό-γει-ος

Η λέξη υδρόγειος έχει δύο σημασίες:

1. Η γήινη σφαίρα, η Γη.
   Ταξίδεψε σε ολόκληρη την υδρόγειο.

2. Σφαίρα που έχει στην επιφάνειά της έναν πολιτικό ή γεωφυσικό χάρτη της Γης και χρησιμοποιείται ως μέσο διδασκαλίας.
   Στο μάθημα της Γεωγραφίας οι μαθητές βρήκαν στην υδρόγειο του σχολείου τα κράτη της βαλκανικής χερσονήσου.

6. υιοθετώ 👨‍👩‍👧

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: υι-ο-θε-τώ (αόριστος: υιοθέτησα, παθητικός αόριστος: υιοθετήθηκα, παθητική μετοχή: υιοθετημένος)

Η λέξη υιοθετώ έχει δύο σημασίες:

1. Μεταβατικό: αναγνωρίζω επίσημα ξένο παιδί ως δικό μου.
   Πολλοί ξένοι ηθοποιοί υιοθετούν παιδιά από χώρες του Τρίτου Κόσμου.

2. Μεταβατικό και Μεταφορικά: εγκρίνω και αποδέχομαι ξένες ενέργειες ή ιδέες ως δικές μου.
   Όλοι οι καθηγητές υιοθέτησαν την πρόταση του διευθυντή για τη σχολική εκδρομή.

Οικογένεια Λέξεων: υιοθεσία, υιοθέτηση

7. ο ύμνος 🎼

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: ύ-μνος

Η λέξη ύμνος έχει τρεις σημασίες:

1. Άσμα που ψέλνεται προς τιμή Θεού, ήρωα ή αγίου.
   Ο Ακάθιστος Ύμνος είναι ύμνος με ευχαριστίες προς τη Θεοτόκο.

2. Τραγούδι, εγκωμιαστικό ποίημα.
   Τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» έγραψε ο Δ. Σολωμός.

3. Μεταφορικά: έπαινος, εγκώμιο.
   Η ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη αποτελεί ύμνο για τον ήλιο και τη θάλασσα της Ελλάδας.

Συνώνυμα: εξύμνηση (για την τρίτη σημασία)
Σύνθετα: υμνολογώ, υμνογραφία
Οικογένεια Λέξεων: υμνώ, υμνητής

Φράσεις:

• Εθνικός Ύμνος = σύντομο, επίσημα καθιερωμένο τραγούδι εθνικής ενότητας

8. υπακούω 🙋

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: υ-πα-κού-ω (αόριστος: υπάκουσα)

Η λέξη υπακούω έχει μία σημασία:

1. Μεταβατικό: εκτελώ την προσταγή ή συμβουλή κάποιου.
   Οι στρατιώτες υπάκουσαν αμέσως στις διαταγές του αξιωματικού τους.

Συνώνυμα: πειθαρχώ
Αντίθετα: απειθαρχώ
Οικογένεια Λέξεων: υπακοή, υπάκουος

9. ο υπάλληλος 💼

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: υ-πάλ-λη-λος

Η λέξη υπάλληλος έχει μία σημασία:

1. Αυτός που εκτελεί μια εργασία, η οποία συνήθως δεν είναι χειρωνακτική, έχει προϊστάμενο και αμείβεται με μηνιαίο μισθό.
   Οι εκπαιδευτικοί είναι υπάλληλοι του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων.

Σύνθετα: εμποροϋπάλληλος, εργατοϋπάλληλος
Οικογένεια Λέξεων: υπαλληλία, υπαλληλικός, το υπαλληλίκι

10. υπαναχωρώ 🔙

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: υ-πα-να-χω-ρώ (αόριστος: υπαναχώρησα)

Η λέξη υπαναχωρώ έχει μία σημασία:

1. Αμετάβατο: επιστρέφω σε προηγούμενη θέση ή άποψη, εγκαταλείποντας κάτι που υποστήριζα προηγουμένως.
   Έλεγε ότι θα μας βοηθήσει οικονομικά, αλλά τελικά υπαναχώρησε.

Συνώνυμα: υποχωρώ, ανακαλώ, αποκηρύσσω
Αντίθετα: επιμένω
Οικογένεια Λέξεων: υπαναχώρηση

11. η υπεκφυγή 🏃

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: υ-πεκ-φυ-γή

Η λέξη υπεκφυγή έχει μία σημασία:

1. Το να αποφεύγει κανείς με επιδέξιο τρόπο να κάνει ή να λέγει κάτι.
   Στις δύσκολες περιπτώσεις μιλάει πάντα με υπεκφυγές.

Συνώνυμα: διαφυγή, ελιγμός
Οικογένεια Λέξεων: υπεκφεύγω

12. υπερβάλλω 📢

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: υ-περ-βάλ-λω (αόριστος: υπερέβαλα)

Η λέξη υπερβάλλω έχει μία σημασία:

1. Αμετάβατο: παρουσιάζω κάτι μεγαλύτερο ή σπουδαιότερο απ' ό,τι είναι στην πραγματικότητα.
   Δεν υπερβάλλω, όταν λέω ότι ο Νίκος είναι ήδη ένας ολοκληρωμένος επιστήμονας.

Συνώνυμα: μεγαλοποιώ
Οικογένεια Λέξεων: υπερβολή, υπερβολικός

Φράσεις:

• Υπερβάλλω τον εαυτό μου = ξεπερνώ τον εαυτό μου
• Υπερβάλλων ζήλος, ενθουσιασμός κ.λπ. = υπερβολικός, υπέρμετρος

13. η υπέρβαση 🚦

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: υ-πέρ-βα-ση

Η λέξη υπέρβαση έχει μία σημασία:

1. Το να ξεπερνάει κάποιος τα καθορισμένα ή επιτρεπόμενα όρια.
   Η υπέρβαση του ορίου ταχύτητας τιμωρείται με την επιβολή προστίμου.

Συνώνυμα: ξεπέρασμα
Οικογένεια Λέξεων: υπερβαίνω, υπερβατικός (= που υπερβαίνει την ανθρώπινη φύση), υπερβατός (= αυτός που μπορεί κανείς να τον περάσει), το υπερβατό

14. υπερβολικός, -ή, -ό 🎈

Είδος: Επίθετο (για έμψυχα και άψυχα)
Συλλαβές: υ-περ-βο-λι-κός

Η λέξη υπερβολικός έχει δύο σημασίες:

1. Που ξεπερνάει το κανονικό και το συνηθισμένο.
   Οδηγούσε με υπερβολική ταχύτητα.

2. Αυτός που μεγαλοποιεί τα πράγματα.
   Δεν τον πιστεύω, γιατί είναι πάντοτε υπερβολικός στις εκτιμήσεις του.

Συνώνυμα: υπέρμετρος, υπερβάλλων (και για τις δύο σημασίες)
Αντίθετα: μέτριος, ανεκτός (για την πρώτη σημασία)
Οικογένεια Λέξεων: υπερβολή, υπερβολικά (επίρρημα)

15. η υπερκόπωση 😴

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: υ-περ-κό-πω-ση

Η λέξη υπερκόπωση έχει μία σημασία:

1. Κούραση που υπερβαίνει τα όρια της ανθρώπινης αντοχής.
   Εργαζόταν πολλές ώρες καθημερινά με αποτέλεσμα να πάθει υπερκόπωση.

Οικογένεια Λέξεων: κόπωση, κοπιαστικός

16. υπεύθυνος, -η, -ο ✅

Είδος: Επίθετο (για έμψυχα και άψυχα)
Συλλαβές: υ-πεύ-θυ-νος

Η λέξη υπεύθυνος έχει τρεις σημασίες:

1. Αυτός που ευθύνεται για κάτι.
   Ο υπεύθυνος του ατυχήματος παρουσιάστηκε μόνος του στην αστυνομία.

2. Αυτός που είναι επιφορτισμένος με κάτι και από τον οποίο είναι δυνατόν να ζητηθούν ευθύνες.
   Οι υπεύθυνοι ασφαλείας του αεροδρομίου ελέγχουν τους επιβάτες, πριν αυτοί επιβιβαστούν στο αεροπλάνο.

3. Αυτός που ενεργεί με σοβαρότητα και σταθερότητα.
   Είναι σοβαρός και υπεύθυνος άνθρωπος και γι' αυτό τον εμπιστεύονται όλοι.

Συνώνυμα: υπαίτιος, ένοχος (για την πρώτη σημασία) · υπόλογος (για τη δεύτερη)
Αντίθετα: αναίτιος (για την πρώτη σημασία) · ανεύθυνος (για τη δεύτερη και την τρίτη)
Οικογένεια Λέξεων: υπεύθυνα (επίρρημα), υπευθυνότητα

17. ο ύπνος 🌙

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: ύ-πνος

Η λέξη ύπνος έχει μία σημασία:

1. Φυσιολογική κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο οργανισμός κατά περιόδους, που χαρακτηρίζεται από ελάττωση της συνείδησης και της κινητικής κατάστασης.
   Ήταν πολύ κουρασμένος και αμέσως τον πήρε ο ύπνος.

Σύνθετα: υπνοδωμάτιο, υπνοβάτης, έξυπνος, άυπνος
Οικογένεια Λέξεων: υπναράς, υπνηλία, υπνάκος

Φράσεις:

• Δε με πιάνει / κολλάει ύπνος = έχω αϋπνίες
• Τον έπιασα στον ύπνο = τον αιφνιδίασα
• Είδα στον ύπνο μου = ονειρεύτηκα