Οι λέξεις μας με Π — Μέρος 4ο 🚀

Φτάνουμε στο τέλος του μεγάλου γράμματος Π! Είκοσι μία λέξεις μάς περιμένουν, από τον πρόσφυγα που αφήνει την πατρίδα του μέχρι τον πωλητή που μας εξυπηρετεί στο μαγαζί.

Στο δρόμο θα συναντήσουμε πυραύλους που ταξιδεύουν στη σελήνη, πτηνά που μεταναστεύουν, πρωτεύουσες κρατών και έναν πυρήνα που κρύβεται μέσα στο άτομο.

Σε κάθε λέξη θα δεις: τι είδος λέξη είναι, πώς χωρίζεται σε συλλαβές, τι σημαίνει, πώς μπαίνει σε πρόταση, ποιες λέξεις είναι συγγενείς της και ποιες φράσεις φτιάχνει.

Αν κάποια λέξη είναι υπογραμμισμένη, ακούμπησε πάνω της: θα σου πει από πού ήρθε!

1. ο πρόσφυγας 🧳

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πρό-σφυ-γας

Η λέξη πρόσφυγας έχει μία σημασία:

1. Αυτός που αναγκάζεται να φύγει από τον τόπο της μόνιμης διαμονής του ή από την πατρίδα του για πολιτικούς, οικονομικούς ή θρησκευτικούς λόγους.
   Οι πρόσφυγες εγκατέλειπαν κατά κύματα τις περιοχές στις οποίες γινόταν πόλεμος.

Οικογένεια Λέξεων: προσφυγιά, προσφυγικός

2. το πρόσωπο 😊

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πρό-σω-πο

Η λέξη πρόσωπο έχει τρεις σημασίες:

1. Το μπροστινό μέρος από το ανθρώπινο κεφάλι.
   Το πρόσωπό του είναι στρογγυλό, με ωραία χαρακτηριστικά.

2. Ο άνθρωπος, το κάθε άτομο χωριστά.
   Στην εκδήλωση παραβρέθηκαν πολλά γνωστά πρόσωπα της πόλης μας.

3. Στη γραμματική: τύπος ρήματος ή αντωνυμίας που δηλώνει αυτόν που μιλάει (α΄ πρόσωπο), αυτόν στον οποίο λέγεται κάτι (β΄ πρόσωπο) και αυτόν για τον οποίον γίνεται λόγος (γ΄ πρόσωπο).
   Το ρήμα «γράφεις» βρίσκεται στο δεύτερο πρόσωπο.

Συνώνυμα: όψη, μούτρο (για την πρώτη σημασία)
Σύνθετα: προσωπογραφία, προσωποκράτηση, προσωποπαγής, προσωποποίηση
Οικογένεια Λέξεων: προσωπείο, προσωπίδα, προσωπικός, προσωπικότητα

Φράσεις:

• Γνωρίζω πρόσωπα και πράγματα = γνωρίζω τα πάντα
• Δε βλέπω Θεού πρόσωπο = όλα μου πάνε στραβά
• Χάθηκε από προσώπου γης = εξαφανίστηκε εντελώς
• Πρόσωπο με πρόσωπο = αντικριστά

Παροιμία:

• Το 'να χέρι νίβει τ' άλλο και τα δυο το πρόσωπο

3. η πρόταση 💬

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πρό-τα-ση

Η λέξη πρόταση έχει δύο σημασίες:

1. Το να προτείνει κανείς κάτι.
   Οι μαθητές έκαναν τις δικές τους προτάσεις για τις εκδρομές του σχολείου.

2. Στη γραμματική: σύντομο κομμάτι του λόγου που εκφράζει μία σκέψη με πλήρες νόημα.
   Υπάρχουν στο λόγο μας πολλά είδη προτάσεων.

Σύνθετα: αντιπρόταση

4. το προτέρημα ⭐

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: προ-τέ-ρη-μα

Η λέξη προτέρημα έχει μία σημασία:

1. Προσόν, χάρισμα της φύσης ή πλεονέκτημα που αποκτήθηκε με την άσκηση και τη μελέτη.
   Διακρίνεται για τα προτερήματα της ειλικρίνειας και της υπομονής.

Συνώνυμα: αρετή
Αντίθετα: ελάττωμα, μειονέκτημα

5. προτιμώ 👍

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: προ-τι-μώ (αόριστος: προτίμησα)

Η λέξη προτιμώ έχει μία σημασία:

1. Θεωρώ ότι κάτι είναι καλύτερο από κάτι άλλο και το επιλέγω.
   Γενικά προτιμώ τη ζέστη από το κρύο.

Οικογένεια Λέξεων: προτίμηση, προτιμητέος

6. προφυλάσσω ☂️

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: προ-φυ-λάσ-σω (αόριστος: προφύλαξα)

Η λέξη προφυλάσσω έχει μία σημασία:

1. Προστατεύω κάποιον ή κάτι από κίνδυνο ή κακό.
   Η ομπρέλα μάς προφυλάσσει από τη βροχή.

Οικογένεια Λέξεων: προφύλαξη, προφυλακτικός, προφυλακτήρας

7. πρόχειρος, -η, -ο 📝

Είδος: Επίθετο
Συλλαβές: πρό-χει-ρος

Η λέξη πρόχειρος έχει δύο σημασίες:

1. Οτιδήποτε γίνεται χωρίς προετοιμασία ή προσοχή.
   Έκανε μια πολύ πρόχειρη δουλειά, χωρίς να προσέξει όσο θα έπρεπε.

2. Αυτός που εύκολα μπορεί να χρησιμοποιηθεί.
   Είναι ένα καθημερινό και πρόχειρο εργαλείο.

Συνώνυμα: επιπόλαιος (για την πρώτη σημασία)
Αντίθετα: φροντισμένος, μελετημένος (για την πρώτη σημασία)
Σύνθετα: προχειρολογώ, προχειρογραμμένος
Οικογένεια Λέξεων: προχειρότητα

Φράσεις:

• Εκ του προχείρου = επιπόλαια

8. προχωρώ 🚶

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: προ-χω-ρώ (αόριστος: προχώρησα)

Η λέξη προχωρώ έχει δύο σημασίες:

1. Βαδίζω προς τα εμπρός, πηγαίνω.
   Προχώρησα με δυσκολία προς την κορυφή του βουνού.

2. Μεταφορικά: αυξάνω σε έκταση ή ένταση, προοδεύω, προκόβω.
   Είναι καλός φοιτητής και προχωρεί κανονικά στις σπουδές του.

Οικογένεια Λέξεων: προχώρημα, προχωρητικός

9. ο πρωθυπουργός 🏛️

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πρω-θυ-πουρ-γός

Η λέξη πρωθυπουργός έχει μία σημασία:

1. Ο πρόεδρος της κυβέρνησης και του υπουργικού συμβουλίου.
   Ο πρωθυπουργός παρουσίασε στη Βουλή το οικονομικό πρόγραμμα της κυβέρνησης.

Οικογένεια Λέξεων: πρωθυπουργικός, πρωθυπουργία

10. πρώιμος, -η, -ο 🍇

Είδος: Επίθετο
Συλλαβές: πρώ-ι-μος

Η λέξη πρώιμος έχει μία σημασία:

1. Ό,τι γίνεται πριν από την ώρα του, ο πρόωρος.
   Τα σταφύλια είναι εφέτος πρώιμα.

Αντίθετα: όψιμος
Οικογένεια Λέξεων: πρώιμα, πρωιμότητα

11. ο πρωταγωνιστής, η πρωταγωνίστρια 🎭

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πρω-τα-γω-νι-στής

Η λέξη πρωταγωνιστής έχει δύο σημασίες:

1. Ηθοποιός που παίζει τον πρώτο ρόλο σε μια θεατρική ή κινηματογραφική παράσταση.
   Πολλοί ηθοποιοί επιθυμούν να είναι πρωταγωνιστές σε έργα της αρχαίας τραγωδίας.

2. Μεταφορικά: αυτός που πρωτοστατεί σε κάτι.
   Είναι πρωταγωνιστής σε όλες τις εκδηλώσεις της τάξης.

Συνώνυμα: πρωτεργάτης (για τη δεύτερη σημασία)
Αντίθετα: κομπάρσος (και για τις δύο σημασίες)
Οικογένεια Λέξεων: πρωταγωνιστώ, πρωταγωνιστικός

12. η πρωτεύουσα 🏙️

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πρω-τεύ-ου-σα

Η λέξη πρωτεύουσα έχει τρεις σημασίες:

1. Η πόλη στην οποία είναι εγκαταστημένη η κυβέρνηση ενός κράτους.
   Το Βερολίνο έγινε ξανά η πρωτεύουσα της Γερμανίας.

2. Η πόλη στην οποία έχουν έδρα οι διοικητικές υπηρεσίες ενός νομού, μιας επαρχίας κλπ.
   Η Βέροια είναι η πρωτεύουσα του νομού Ημαθίας.

3. Μεταφορικά: η πόλη που συγκεντρώνει τις πιο σπουδαίες και σημαντικές δραστηριότητες σε έναν τομέα.
   Η Βενετία ήταν πρωτεύουσα του εμπορίου για πολλά χρόνια.

Σύνθετα: συμπρωτεύουσα
Οικογένεια Λέξεων: πρωτευουσιάνος, πρωτευουσιάνικος

13. η πρωτοβουλία 🙋

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πρω-το-βου-λί-α

Η λέξη πρωτοβουλία έχει μία σημασία:

1. Το να αποφασίζει και να κάνει κάποιος πρώτος κάτι με τη θέλησή του.
   Οι μαθητές του σχολείου πήραν την πρωτοβουλία να καθαρίσουν την παραλία από τα σκουπίδια.

Φράσεις:

• Έχω την πρωτοβουλία των κινήσεων = παίζω αποφασιστικό ρόλο στην εξέλιξη μιας υπόθεσης

14. πρωτόγονος, -η, -ο 🪨

Είδος: Επίθετο
Συλλαβές: πρω-τό-γο-νος

Η λέξη πρωτόγονος έχει δύο σημασίες:

1. Αυτός που έζησε στους προϊστορικούς χρόνους σε άγρια κατάσταση ή σε μια κοινωνία με στοιχειώδη οργάνωση.
   Οι συνθήκες ζωής για τον πρωτόγονο άνθρωπο ήταν πολύ σκληρές.

2. Αυτός που δεν έχει επηρεαστεί από τον πολιτισμό, ακαλλιέργητος.
   Μερικές φορές η συμπεριφορά του ήταν πρωτόγονη.

Οικογένεια Λέξεων: πρωτόγονα (επίρρημα)

15. το πτηνό 🐦

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πτη-νό

Η λέξη πτηνό έχει μία σημασία:

1. Ζώο που έχει φτερά και γεννάει αυγά, πουλί, πετούμενο.
   Τα χελιδόνια είναι αποδημητικά πτηνά.

Οικογένεια Λέξεων: πέταγμα

16. η πτώση 📉

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πτώ-ση

Η λέξη πτώση έχει τέσσερις σημασίες:

1. Η κίνηση από πάνω προς τα κάτω, το πέσιμο.
   Από την πτώση του χαλαζιού προκλήθηκαν σημαντικές ζημιές στα κηπευτικά.

2. Για πόλεις και οχυρά: άλωση, κατάληψη, εκπόρθηση.
   Η πτώση της Κωνσταντινούπολης έγινε στις 29 Μαΐου 1453.

3. Για ανθρώπους: η απομάκρυνση από κάποια αρχή ή θέση.
   Η πτώση της κυβέρνησης οδηγεί σε εκλογές.

4. Στη γραμματική: οι τύποι που παίρνουν το άρθρο, το ουσιαστικό, το επίθετο, η αντωνυμία και η μετοχή.
   Οι πτώσεις είναι τέσσερις: η ονομαστική, η γενική, η αιτιατική και η κλητική.

Αντίθετα: έγερση (για την πρώτη σημασία)
Σύνθετα: επίπτωση, έκπτωση, σύμπτωση, κατάπτωση, μετάπτωση
Οικογένεια Λέξεων: πτωτικός

17. ο πύραυλος 🚀

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πύ-ραυ-λος

Η λέξη πύραυλος έχει δύο σημασίες:

1. Μηχάνημα που αναπτύσσει μεγάλη ταχύτητα και χρησιμοποιείται για την εκτόξευση διαστημοπλοίων.
   Ο άνθρωπος έστειλε το 1969 τον πρώτο πύραυλο στη σελήνη.

2. Βλήμα που εκτοξεύεται από τη βάση του και προσβάλλει στόχους σε μεγάλη απόσταση.
   Πολλές χώρες διαθέτουν αντιαεροπορικούς πυραύλους για την άμυνά τους.

Σύνθετα: πυραυλοκίνητος
Οικογένεια Λέξεων: πυραυλικός

Φράσεις:

• Γίνομαι πύραυλος = φεύγω με μεγάλη ταχύτητα και, μεταφορικά, θυμώνω πολύ

18. ο πυρετός 🤒

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πυ-ρε-τός

Η λέξη πυρετός έχει δύο σημασίες:

1. Παθολογική αύξηση της θερμοκρασίας του σώματος πέρα από το φυσιολογικό.
   Ανέβηκε ο πυρετός του παιδιού, επειδή κρύωσε.

2. Μεταφορικά: έντονη δραστηριότητα.
   Οι φίλαθλοι ζουν στον πυρετό του μεγάλου ποδοσφαιρικού αγώνα.

Σύνθετα: απύρετος
Οικογένεια Λέξεων: πυρετώδης, πυρετωδώς (επίρρημα)

19. ο πυρήνας ⚛️

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πυ-ρή-νας

Η λέξη πυρήνας έχει τρεις σημασίες:

1. Το εσωτερικό τμήμα ορισμένων καρπών μέσα στο οποίο υπάρχει το κουκούτσι.
   Από τον πυρήνα της ελιάς παράγεται λάδι, το γνωστό πυρηνέλαιο.

2. Στη φυσική: το κεντρικό τμήμα της μάζας του ατόμου που αποτελείται από πρωτόνια και νετρόνια.
   Τα ηλεκτρόνια περιστρέφονται γύρω από τον πυρήνα του ατόμου.

3. Μεταφορικά: οτιδήποτε αποτελεί κεντρικό σημείο σε κάτι.
   Το ζήτημα της ειρήνης ήταν ο πυρήνας των εκδηλώσεων του Πολιτιστικού μας Συλλόγου.

Συνώνυμα: κέντρο, βάση (για την τρίτη σημασία)
Σύνθετα: πυρηνέλαιο
Οικογένεια Λέξεων: πυρηνικός

20. ο πυροσβέστης 🚒

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πυ-ρο-σβέ-στης

Η λέξη πυροσβέστης έχει μία σημασία:

1. Αυτός που ασχολείται με το σβήσιμο των πυρκαγιών, καθώς και με τη διάσωση ατόμων και περιουσιών σε περιπτώσεις φυσικών καταστροφών.
   Οι πυροσβέστες με υπεράνθρωπες προσπάθειες έσβησαν τη φωτιά που είχε πάρει το δάσος.

Οικογένεια Λέξεων: πυρόσβεση, πυροσβεστικός, πυροσβεστήρας

21. ο πωλητής 🛍️

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πω-λη-τής

Η λέξη πωλητής έχει μία σημασία:

1. Αυτός που πουλάει κάτι.
   Ο πωλητής του εμπορικού καταστήματος εξυπηρετούσε με προθυμία τους πελάτες.

Αντίθετα: αγοραστής
Σύνθετα: μικροπωλητής, λιανοπωλητής
Οικογένεια Λέξεων: πωλώ, πώληση, πωλητήριο