Οι λέξεις μας με Π — Μέρος 3ο 🌊

Το Π συνεχίζει με είκοσι τέσσερις λέξεις που τις συναντάς παντού: στα ποτάμια και στις πλημμύρες, στα προβλήματα των μαθηματικών, στα προγράμματα του υπολογιστή, στον πόλεμο και στην προσευχή.

Σε κάθε λέξη θα δεις: τι είδος λέξη είναι, πώς χωρίζεται σε συλλαβές, τι σημαίνει, πώς μπαίνει σε πρόταση, ποιες λέξεις είναι συγγενείς της και ποιες φράσεις φτιάχνει.

Αν κάποια λέξη είναι υπογραμμισμένη, ακούμπησε πάνω της: θα σου πει από πού ήρθε!

1. πλημμυρίζω 🌊

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: πλημ-μυ-ρί-ζω (αόριστος: πλημμύρισα, παθητική μετοχή: πλημμυρισμένος)

Η λέξη πλημμυρίζω έχει δύο σημασίες:

1. Ξεχειλίζω και καλύπτω μεγάλη έκταση με νερό.
   Ο ποταμός πλημμύρισε τα χωράφια και κατέστρεψε τα σιτηρά.

2. Μεταφορικά: γεμίζω από κάτι.
   Στην παρέλαση που έγινε η πλατεία πλημμύρισε από κόσμο.

Συνώνυμα: κατακλύζω (για τη δεύτερη σημασία)
Οικογένεια Λέξεων: πλημμύρα, πλημμύρισμα

2. η πληροφορία 📰

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πλη-ρο-φο-ρί-α

Η λέξη πληροφορία έχει μία σημασία:

1. Γνώση, είδηση που έχουμε για ζώο, πράγμα ή γεγονός.
   Οι πληροφορίες που βρήκα για την Αφρική προέρχονται από βιβλία της σχολικής βιβλιοθήκης.

Σύνθετα: πληροφοριοδότης
Οικογένεια Λέξεων: πληροφορώ, πληροφόρηση, πληροφορική

3. πληρώνω 💶

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: πλη-ρώ-νω (αόριστος: πλήρωσα, παθητικός αόριστος: πληρώθηκα, παθητική μετοχή: πληρωμένος)

Η λέξη πληρώνω έχει τρεις σημασίες:

1. Δίνω, καταβάλλω χρήματα (για αγορά, υπηρεσία, αμοιβή ή για να ξεχρεώσω).
   Μην ξεχάσεις να πληρώσεις το λογαριασμό του τηλεφώνου.

2. Υφίσταμαι τις αρνητικές συνέπειες των πράξεων ή των λαθών μου, τιμωρούμαι.
   Πλήρωσε ακριβά το πάθος του για τα χαρτιά.

3. Δωροδοκώ, εξαγοράζω κάποιον.
   Πλήρωσαν το διαιτητή, για να τους βοηθήσει στον αγώνα.

Αντίθετα: εισπράττω (για την πρώτη σημασία)
Σύνθετα: εκπληρώνω, συμπληρώνω, προπληρώνω, αναπληρώνω, αποπληρώνω, ξεπληρώνω
Οικογένεια Λέξεων: πληρωμή, πληρωτής, πληρωτέος, πλήρωση

Φράσεις:

• Πληρώνω με το ίδιο νόμισμα = ανταποδίδω σε κάποιον κάτι
• Πληρώνω τη νύφη = ζημιώνομαι από τα λάθη άλλων
• Όλα εδώ πληρώνονται = στο τέλος δε μένει κανείς ατιμώρητος

4. ο πλοίαρχος ⚓

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πλοί-αρ-χος

Η λέξη πλοίαρχος έχει δύο σημασίες:

1. Κυβερνήτης πλοίου, καπετάνιος.
   Εργάζεται για πολλά χρόνια ως πλοίαρχος σε εμπορικό καράβι.

2. Ανώτερος αξιωματικός του πολεμικού ναυτικού και του λιμενικού σώματος.
   Υπηρετεί στο πολεμικό ναυτικό με το βαθμό του πλοιάρχου.

Συνώνυμα: καραβοκύρης (για την πρώτη σημασία)

5. ο πόλεμος ⚔️

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πό-λε-μος

Η λέξη πόλεμος έχει δύο σημασίες:

1. Σύγκρουση μεταξύ κρατών ή ομάδων του ίδιου κράτους που γίνεται με όπλα.
   Το 1940 η Ιταλία κήρυξε τον πόλεμο εναντίον της Ελλάδας.

2. Μεταφορικά: αγώνας ενάντια σε κάποιον ή κάτι, ανταγωνισμός.
   Εκδηλώθηκε πόλεμος τιμών ανάμεσα στα καταστήματα κατά τη διάρκεια των εκπτώσεων.

Αντίθετα: ειρήνη (για την πρώτη σημασία)
Σύνθετα: πολέμαρχος, πολεμοχαρής, πολεμοφόδια, πετροπόλεμος, χαρτοπόλεμος, Νεοπτόλεμος

6. το πολίτευμα 🏛️

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πο-λί-τευ-μα

Η λέξη πολίτευμα έχει μία σημασία:

1. Ο τρόπος που διοικείται μια χώρα, ο τρόπος διακυβέρνησής της.
   Το πολίτευμα της Ελλάδας είναι Προεδρευομένη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία.

Οικογένεια Λέξεων: πολιτεύομαι, πολιτευτής

7. πολύς, πολλή, πολύ 🔢

Είδος: Επίθετο
Συλλαβές: πο-λύς (θηλυκό: πολλή, ουδέτερο: πολύ · πληθυντικός: πολλοί, πολλές, πολλά)

Η λέξη πολύς έχει μία σημασία:

1. Μεγάλος στον αριθμό, στο ποσό, στο πλήθος.
   Η βιβλιοθήκη του σχολείου μας έχει πολλά βιβλία.

Αντίθετα: λίγος
Σύνθετα: πολυάριθμος, πολυπληθής, πολυπόθητος, πολύπλοκος, πολυτάραχος

Φράσεις:

• Το πολύ-πολύ = στη χειρότερη περίπτωση
• Δεν έχω πολλά-πολλά μαζί του = δεν έχω ιδιαίτερες σχέσεις

Παροιμία:

• Όποιος θέλει τα πολλά, χάνει και τα λίγα

8. το ποτάμι 🏞️

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πο-τά-μι

Η λέξη ποτάμι έχει δύο σημασίες:

1. Μεγάλη ποσότητα νερού σε φυσική ροή που ξεκινάει από πηγές, σχηματίζει κοίτη και χύνεται στη θάλασσα.
   Το ποτάμι παρέσυρε με ορμή οτιδήποτε συναντούσε μπροστά του.

2. Μεταφορικά: μεγάλη ποσότητα υγρού.
   Ο ιδρώτας έτρεχε ποτάμι από το μέτωπό του.

Σύνθετα: ποταμόπλοιο, παραπόταμος, ξεροπόταμος, ακροποταμιά
Οικογένεια Λέξεων: ποταμιά

Φράσεις:

• Μας πήρε το ποτάμι = καταστραφήκαμε
• Να το πάρει το ποτάμι; = να το πούμε;
• Είναι άνω ποταμών = δεν υποφέρεται

9. ποτίζω 💧

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: πο-τί-ζω (αόριστος: πότισα, παθητικός αόριστος: ποτίστηκα, παθητική μετοχή: ποτισμένος)

Η λέξη ποτίζω έχει τρεις σημασίες:

1. Ρίχνω νερό σε φυτό, για να μεγαλώσει.
   Ποτίζει κάθε μέρα τα φυτά του κήπου του.

2. Δίνω νερό σε ζώα.
   Πήγε να ποτίσει τα άλογα στο στάβλο.

3. Μεταφορικά: δίνω σε κάποιον να πιει κάτι σε μεγάλη ποσότητα.
   Τον πότισαν κρασί και μέθυσε.

Οικογένεια Λέξεων: πότισμα, ποτιστής, ποτιστικός, ποτιστήρι, ποτίστρα

Φράσεις:

• Μας πότισε φαρμάκι = μας στενοχώρησε πολύ

10. πουλώ 🏷️

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: που-λώ (αόριστος: πούλησα, παθητικός αόριστος: πουλήθηκα, παθητική μετοχή: πουλημένος)

Η λέξη πουλώ έχει μία σημασία:

1. Δίνω κάτι και παίρνω χρήματα.
   Πούλησε το παλιό αυτοκίνητο και αγόρασε ένα καινούργιο.

Αντίθετα: αγοράζω
Σύνθετα: ξεπουλώ, μοσχοπουλώ
Οικογένεια Λέξεων: πωλητής, πωλητήριο, πώληση, πούλημα

Φράσεις:

• Σε πουλάει και σ' αγοράζει = είναι πονηρός και καταφερτζής
• Σε ποιον τα πουλάς αυτά; = δε γίνεσαι πιστευτός

11. το πρόβλημα 🧩

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πρό-βλη-μα

Η λέξη πρόβλημα έχει δύο σημασίες:

1. Κάθε δύσκολο ζήτημα που πρέπει να αντιμετωπιστεί και να λυθεί.
   Το πρόβλημα του νέφους δυσκολεύει τη ζωή των Αθηναίων.

2. Κάθε θέμα ή ερώτημα που για τη λύση του χρησιμοποιούμε τα μαθηματικά ή άλλες επιστημονικές μεθόδους.
   Αυτό το πρόβλημα λύνεται με την απλή μέθοδο των τριών.

Οικογένεια Λέξεων: προβάλλω, προβληματίζω, προβληματικός, προβληματισμός

12. το πρόγραμμα 📋

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πρό-γραμ-μα

Η λέξη πρόγραμμα έχει δύο σημασίες:

1. Σχέδιο που καταγράφει και κάνει γνωστές τις πράξεις ή τις ενέργειες που πρόκειται να συμβούν.
   Ανακοινώθηκε το πρόγραμμα των εξετάσεων του Γυμνασίου.

2. Εντολές που δίνουμε σε υπολογιστή, για να προβεί σε συγκεκριμένες ενέργειες.
   Ο υπολογιστής διαθέτει ένα πρόγραμμα διόρθωσης των ορθογραφικών λαθών.

Συνώνυμα: πλάνο (για την πρώτη σημασία)
Οικογένεια Λέξεων: προγραμματίζω, προγραμματικός, προγραμματισμός, προγραμματιστής

13. προδίδω 🗡️

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: προ-δί-δω (αόριστος: πρόδωσα, παθητικός αόριστος: προδόθηκα, παθητική μετοχή: προδομένος)

Η λέξη προδίδω έχει δύο σημασίες:

1. Παραβαίνω όρκους, αρχές, υποχρεώσεις.
   Δεν προδίδω ποτέ τις ιδέες μου.

2. Γίνομαι προδότης, βλάπτω την πατρίδα μου.
   Ο Εφιάλτης πρόδωσε τους Σπαρτιάτες στις Θερμοπύλες.

Αντίθετα: τηρώ, φυλάσσω (για την πρώτη σημασία)
Οικογένεια Λέξεων: προδοσία, προδότης, προδοτικός

14. προετοιμάζω 🎒

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: προ-ε-τοι-μά-ζω (αόριστος: προετοίμασα, παθητικός αόριστος: προετοιμάστηκα, παθητική μετοχή: προετοιμασμένος)

Η λέξη προετοιμάζω έχει μία σημασία:

1. Ετοιμάζω κάποιον ή κάτι από πριν.
   Η Φλώρινα προετοίμασε μια σειρά εκδηλώσεων για την απελευθέρωσή της.

Οικογένεια Λέξεων: προετοιμασία

15. το προϊόν 📦

Είδος: Ουσιαστικοποιημένη μετοχή
Συλλαβές: προ-ϊ-όν

Η λέξη προϊόν έχει δύο σημασίες:

1. Καθετί που παράγει με την εργασία του ο άνθρωπος.
   Οι αγρότες της Κρήτης παράγουν πολλά οπωροκηπευτικά προϊόντα.

2. Μεταφορικά: το κέρδος, η ωφέλεια, η απολαβή.
   Η περιουσία που απέκτησε είναι προϊόν των κόπων του.

Σύνθετα: υποπροϊόν, παραπροϊόν

16. πρόκειται 🔜

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: πρό-κει-ται (παρατατικός: επρόκειτο)

Η λέξη πρόκειται έχει δύο σημασίες:

1. Γίνεται λόγος για κάτι.
   Πρόκειται για σοβαρή υπόθεση, που απασχολεί ολόκληρη τη γειτονιά.

2. Αναμένεται να συμβεί κάτι.
   Πότε πρόκειται να έρθετε στην Αθήνα;

17. προλαβαίνω ⏱️

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: προ-λα-βαί-νω (αόριστος: πρόλαβα)

Η λέξη προλαβαίνω έχει δύο σημασίες:

1. Φτάνω έγκαιρα πριν συμβεί κάτι, προφταίνω.
   Προλάβαμε το αεροπλάνο, λίγο πριν την απογείωσή του.

2. Κάνω κάτι τη στιγμή που πρέπει και εμποδίζω κάτι δυσάρεστο.
   Προλάβαμε τη φωτιά, πριν αυτή επεκταθεί στο δάσος.

Οικογένεια Λέξεων: πρόληψη, προληπτικός

Φράσεις:

• Όποιος πρόλαβε, τον Κύριο είδε = σε περιπτώσεις σύγχυσης, όπου ο καθένας ενεργεί για τον εαυτό του

18. η προσευχή 🙏

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: προ-σευ-χή

Η λέξη προσευχή έχει δύο σημασίες:

1. Παράκληση ή ευχαριστία που απευθύνεται στο Θεό.
   Κάθε βράδυ, προτού κοιμηθώ, κάνω την προσευχή μου.

2. Τα λόγια που απευθύνονται προς το Θεό.
   Το «Πάτερ ημών» είναι η πιο γνωστή προσευχή.

Συνώνυμα: δέηση (για την πρώτη σημασία)
Οικογένεια Λέξεων: προσεύχομαι

Φράσεις:

• Νηστεία και προσευχή = λιτοδίαιτη ζωή

19. προσέχω 👀

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: προ-σέ-χω (αόριστος: πρόσεξα, παθητικός αόριστος: προσέχτηκα, παθητική μετοχή: προσεγμένος)

Η λέξη προσέχω έχει δύο σημασίες:

1. Έχω στραμμένο το νου μου σε κάτι, παρακολουθώ κάτι με ενδιαφέρον.
   Ο Γιάννης προσέχει πάντοτε στο μάθημα.

2. Προφυλάσσω κάποιον ή κάτι, επιτηρώ.
   Ο δάσκαλος προσέχει τους μαθητές την ώρα του διαλείμματος.

Συνώνυμα: φροντίζω (για τη δεύτερη σημασία)
Οικογένεια Λέξεων: προσοχή, προσεκτικός

20. προσθέτω ➕

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: προ-σθέ-τω (αόριστος: πρόσθεσα, παθητικός αόριστος: προστέθηκα)

Η λέξη προσθέτω έχει δύο σημασίες:

1. Στα μαθηματικά: εκτελώ την αριθμητική πράξη της πρόσθεσης.
   Πρόσθεσε τους αριθμούς 30 και 15 και βρες το αποτέλεσμα.

2. Βάζω κάτι επιπλέον σε κάτι άλλο και το αυξάνω.
   Πρόσθεσε λίγη κανέλα στο φαγητό, για να το κάνεις πιο νόστιμο.

Αντίθετα: αφαιρώ (για την πρώτη σημασία)
Συνώνυμα: αθροίζω (για την πρώτη σημασία) · επεκτείνω, συμπληρώνω (για τη δεύτερη)
Σύνθετα: προσθαφαιρώ
Οικογένεια Λέξεων: πρόσθεση, προσθήκη, προσθετικός, προσθετέος, πρόσθετος

21. προσκυνώ ⛪

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: προ-σκυ-νώ (αόριστος: προσκύνησα, παθητική μετοχή: προσκυνημένος)

Η λέξη προσκυνώ έχει δύο σημασίες:

1. Ασπάζομαι με σεβασμό εικόνα ή λείψανα αγίων.
   Πήγαν στην Τήνο, για να προσκυνήσουν την Παναγία.

2. Μεταφορικά: δηλώνω υποταγή σε έναν αφέντη.
   Οι κλέφτες δεν προσκύνησαν τον κατακτητή.

Συνώνυμα: υποτάσσομαι (για τη δεύτερη σημασία)
Οικογένεια Λέξεων: προσκύνημα, προσκύνηση, προσκυνητής

22. η πρόσκληση 💌

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: πρό-σκλη-ση

Η λέξη πρόσκληση έχει δύο σημασίες:

1. Το κάλεσμα κάποιου να παραβρεθεί κάπου.
   Δέχτηκε την πρόσκληση του φίλου του για δείπνο.

2. Το έντυπο με το οποίο προσκαλείται κάποιος κάπου.
   Έλαβα την πρόσκληση γάμου από τον εξάδελφό μου.

Συνώνυμα: κλήση (για την πρώτη σημασία) · προσκλητήριο (για τη δεύτερη)

23. προσποιούμαι 🎭

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: προ-σποι-ού-μαι (παθητικός αόριστος: προσποιήθηκα, παθητική μετοχή: προσποιημένος)

Η λέξη προσποιούμαι έχει μία σημασία:

1. Προσπαθώ να εμφανίσω μια ψεύτικη εικόνα για τον εαυτό μου, υποκρίνομαι.
   Προσποιήθηκε τον άρρωστο κι έμεινε στο κρεβάτι.

Οικογένεια Λέξεων: προσποίηση, προσποιητός, προσποιητά (επίρρημα)

24. προσφέρω 🎁

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: προ-σφέ-ρω (αόριστος: πρόσφερα, παθητικός αόριστος: προσφέρθηκα, παθητική μετοχή: προσφερμένος)

Η λέξη προσφέρω έχει τρεις σημασίες:

1. Δωρίζω, χαρίζω.
   Θέλω να προσφέρω στο φίλο του ένα ωραίο αναμνηστικό.

2. Πουλώ σε κάποιον κάτι.
   Το κατάστημα προσφέρει διάφορα προϊόντα σε τιμές ευκαιρίας.

3. Στη μέση φωνή: είμαι πρόθυμος να παράσχω τις υπηρεσίες μου, έχω διάθεση να βοηθήσω.
   Προσφέρομαι να μεσολαβήσω, για να λυθεί το πρόβλημα.

Συνώνυμα: προθυμοποιούμαι (για την τρίτη σημασία)
Οικογένεια Λέξεων: προσφορά, πρόσφορος, πρόσφορο (το)