1. Οι Λέξεις μας
ΔΙΑΒΑΣΕ ΤΟ
Κάτι δεν κατάλαβες; Επίλεξε το κομμάτι και πάτα «Ρώτα την Αφροδίτη». Σου το εξηγεί αμέσως.

Οι λέξεις μας με Μ — Μέρος 2ο 🚇

Συνεχίζουμε το ταξίδι μας στο γράμμα Μ με δεκαεννιά λέξεις. Θα συναντήσουμε ανθρώπους που φεύγουν για δουλειά σε άλλη χώρα, τρένα που τρέχουν κάτω από την πόλη, μύθους του Αισώπου και μυστήρια που ψάχνει η αστυνομία να λύσει.

Σε κάθε λέξη θα δεις: τι είδος λέξη είναι, πώς χωρίζεται σε συλλαβές, τι σημαίνει, πώς μπαίνει σε πρόταση, ποιες λέξεις είναι συγγενείς της και ποιες φράσεις φτιάχνει.

Αν κάποια λέξη είναι υπογραμμισμένη, ακούμπησε πάνω της: θα σου πει από πού ήρθε!

1. η μετανάστευση ✈️

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: με-τα-νά-στευ-ση

Η λέξη μετανάστευση έχει μία σημασία:

  1. Μετακίνηση ενός ανθρώπου ή μιας ομάδας από την πατρική γη σε άλλο τόπο της ίδιας χώρας ή σε ξένη χώρα, με σκοπό την εργασία.
    Η μετανάστευση στη Γερμανία κατά τη δεκαετία του '60 άδειασε τα χωριά μας.

Συνώνυμα: αποδημία, ξενιτεμός
Αντίθετα: επαναπατρισμός
Οικογένεια Λέξεων: μετανάστης, μεταναστεύω, μεταναστευτικός

2. μετανιώνω 😔

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: με-τα-νιώ-νω (αόριστος: μετάνιωσα)

Η λέξη μετανιώνω έχει δύο σημασίες:

  1. Αλλάζω γνώμη ή απόφαση.
    Τελικά μετάνιωσε και δε θα ταξιδέψει αύριο με το τρένο.

  2. Λυπάμαι για κάτι που έκανα ή που παρέλειψα να κάνω.
    Μετάνιωσε για όσα είπε και μας ζήτησε συγγνώμη.

Συνώνυμα: μεταμελούμαι (για τη δεύτερη σημασία)
Οικογένεια Λέξεων: μετανοώ, μετάνοια, μετάνιωμα

3. η μεταρρύθμιση 🔧

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: με-ταρ-ρύθ-μι-ση

Η λέξη μεταρρύθμιση έχει μία σημασία:

  1. Το σύνολο των αλλαγών και των βελτιώσεων σε ένα κοινωνικό σύστημα, σε ένα νόμο ή θεσμό, με στόχο την αλλαγή προς το καλύτερο.
    Στο εκπαιδευτικό μας σύστημα έχουν γίνει αρκετές μεταρρυθμίσεις.

Συνώνυμα: μετασχηματισμός, τροποποίηση, αναμόρφωση
Οικογένεια Λέξεων: μεταρρυθμίζω, μεταρρυθμιστής, μεταρρυθμιστικός

4. μεταφέρω 📦

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: με-τα-φέ-ρω (αόριστος: μετέφερα)

Η λέξη μεταφέρω έχει τρεις σημασίες:

  1. Φέρνω κάποιον ή κάτι από έναν τόπο σε άλλο, μετακομίζω.
    Όταν πηγαίνω στο σχολείο, μεταφέρω τα βιβλία μου στη σχολική τσάντα.

  2. Μεταβιβάζω χρήματα ή ακίνητη περιουσία.
    Μετέφερε τα χρήματα σε άλλο λογαριασμό.

  3. Μεταφορικά: μεταφράζω.
    Ο Ι. Κακριδής μετέφερε τον Όμηρο στη δημοτική.

Συνώνυμα: κουβαλώ (για την πρώτη σημασία)

Φράσεις:

  • Μετέφερα τα εκλογικά μου δικαιώματα = ψηφίζω σε άλλο μέρος
  • Μετέφερε το μάθημα = θα εξεταστεί το επόμενο εξάμηνο ή έτος
  • Το έργο μεταφέρθηκε στην τηλεόραση = παίχτηκε
Το μετα- που μας πάει αλλού

Πρόσεξες ότι οι πρώτες λέξεις αυτής της ενότητας αρχίζουν όλες από μετα-; Μετανάστευση, μετανιώνω, μεταρρύθμιση, μεταφέρω, μεταχειρίζομαι. Αυτό το μικρό κομμάτι σημαίνει «αλλαγή, μετακίνηση σε άλλη θέση». Όποτε το βλέπεις μπροστά σε μια λέξη, κάτι αλλάζει: μεταμόρφωση, μετακομίζω, μετάφραση, μεταπηδώ.

5. μεταχειρίζομαι 🤲

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: με-τα-χει-ρί-ζο-μαι (αόριστος: μεταχειρίστηκα)

Η λέξη μεταχειρίζομαι έχει δύο σημασίες:

  1. Χρησιμοποιώ.
    Μεταχειρίζεται το ταξί πολύ συχνά.

  2. Συμπεριφέρομαι.
    Έμαθε να μεταχειρίζεται τους άλλους με καλοσύνη και ευπρέπεια.

Οικογένεια Λέξεων: μεταχείριση, μεταχειρισμένος

6. η μετεωρολογία 🌦️

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: με-τε-ω-ρο-λο-γί-α

Η λέξη μετεωρολογία έχει μία σημασία:

  1. Η επιστήμη που μελετά τα ατμοσφαιρικά φαινόμενα και αξιοποιεί τα επιστημονικά δεδομένα στην πρόγνωση του καιρού.
    Οι προβλέψεις της μετεωρολογίας είναι ιδιαίτερα χρήσιμες για τους αγρότες.

Οικογένεια Λέξεων: μετεωρολόγος, μετεωρολογικός

Μετέωρα, μετεωρίτες και ο καιρός

Η ίδια αρχαία λέξη «μετέωρος» (= αυτός που κρέμεται στον αέρα) έδωσε τρία πράγματα που ξέρεις: τα Μετέωρα της Θεσσαλίας, τα μοναστήρια που στέκουν πάνω σε τεράστιους βράχους σαν να αιωρούνται· τους μετεωρίτες, τις πέτρες που πέφτουν από το διάστημα· και τη μετεωρολογία, την επιστήμη του καιρού.

Πρόσεξε ότι όλα κρατούν το ω: μετέωρος, μετεωρολόγος, μετεωρίτης.

7. η μετριοφροσύνη 🙇

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: με-τρι-ο-φρο-σύ-νη

Η λέξη μετριοφροσύνη έχει μία σημασία:

  1. Το να μην έχει κανείς μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του, το να μην καυχιέται για τις ικανότητες ή τις επιτυχίες του.
    Από μετριοφροσύνη σπάνια αναφέρει τα βιβλία που έγραψε.

Συνώνυμα: σεμνότητα
Αντίθετα: έπαρση, αλαζονεία
Οικογένεια Λέξεων: μετριόφρων

8. το μετρό 🚇

Είδος: Ουσιαστικό (άκλιτο)
Συλλαβές: με-τρό

Η λέξη μετρό έχει μία σημασία:

  1. Υπόγειος ηλεκτρικός σιδηρόδρομος σε μεγάλη πόλη.
    Το μετρό της Αθήνας έδωσε λύση σε μεγάλο βαθμό στο κυκλοφοριακό πρόβλημα της πόλης.
Μια λέξη που έκανε τον γύρο του κόσμου

Το «μετρό» ξεκίνησε από την ελληνική λέξη μητρόπολη (μήτηρ + πόλις = η μητέρα-πόλη). Οι Γάλλοι την πήραν, την έκοψαν στη μέση και έφτιαξαν το métro. Κι εμείς την πήραμε πίσω — αλλά αλλαγμένη! Γι' αυτό γράφεται με ε και όχι με η: δεν ήρθε κατευθείαν από το μητρόπολη, ήρθε μέσω της γαλλικής.

9. το μέτωπο 🪖

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: μέ-τω-πο

Η λέξη μέτωπο έχει τρεις σημασίες:

  1. Το μέρος του προσώπου ανάμεσα στα μαλλιά και τα φρύδια.
    Τον ξεχώριζες από ένα μεγάλο σημάδι στο μέτωπο.

  2. Μεταφορικά: η πρώτη γραμμή στρατιωτικών επιχειρήσεων σε καιρό πολέμου.
    Μετά από μεγάλες μάχες έσπασαν το μέτωπο του εχθρού και κατέλαβαν την περιοχή.

  3. Το μπροστινό μέρος ενός κτιρίου, ενός οικοπέδου.
    Η πολυκατοικία που μένουμε έχει μέτωπο προς την κεντρική πλατεία.

Συνώνυμα: κούτελο (για την πρώτη σημασία) · πρόσοψη (για την τρίτη)
Σύνθετα: αντιμέτωπος, πολυμέτωπος, διμέτωπος
Οικογένεια Λέξεων: μετωπιαίος, μετωπικός

Φράσεις:

  • Έχω καθαρό το μέτωπό μου = έχω καθαρή συνείδηση
  • Η κατάρρευση του μετώπου = η ήττα ενός στρατού
  • Ανοίγω μέτωπο = συγκρούομαι

10. το μήνυμα 📩

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: μή-νυ-μα

Η λέξη μήνυμα έχει δύο σημασίες:

  1. Είδηση, πληροφορία που μεταβιβάζεται προφορικά ή γραπτά σε κάποιον που βρίσκεται μακριά.
    Ο Φειδιππίδης έφερε στους Αθηναίους το μήνυμα της νίκης.

  2. Το βαθύτερο νόημα που μεταδίδει κάποιος με το έργο του σε άλλους.
    Η ταινία αυτή περιέχει αντιπολεμικά μηνύματα.

Συνώνυμα: άγγελμα, μαντάτο (για την πρώτη σημασία)
Σύνθετα: προμήνυμα
Οικογένεια Λέξεων: μηνώ, μηνύω, μήνυση, μηνυτής, μηνυτήριος

Το πρώτο «μήνυμα» ήταν ένας μαραθώνιος

Ο Φειδιππίδης, λέει η παράδοση, έτρεξε από τον Μαραθώνα ως την Αθήνα — γύρω στα 42 χιλιόμετρα — για να φέρει το μήνυμα της νίκης. Τότε δεν υπήρχαν τηλέφωνα ούτε μηνύματα στην οθόνη: για να φτάσει μια είδηση, έπρεπε κάποιος να τρέξει. Από εκείνη τη διαδρομή πήρε το όνομά του ο σημερινός Μαραθώνιος!

11. ο μισθός 💶

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: μι-σθός

Η λέξη μισθός έχει μία σημασία:

  1. Η χρηματική αμοιβή για εργασία ενός μηνός.
    Οι εργαζόμενοι ζητούν αύξηση μισθών και ημερομισθίων.

Συνώνυμα: αποδοχές, απολαβές
Σύνθετα: άμισθος, μισθοδοσία, μισθολόγιο, μισθοφόρος, ημερομίσθιο, υψηλόμισθος, ωρομίσθιος
Οικογένεια Λέξεων: μισθώνω, μίσθωμα, μισθωτός, μισθωτήριο

12. η μνήμη 🧠

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: μνή-μη

Η λέξη μνήμη έχει τρεις σημασίες:

  1. Η ικανότητα του νου να συγκρατεί και να θυμάται κανείς ό,τι βλέπει και μαθαίνει.
    Θυμάται πολλές χρονολογίες, γιατί έχει γερή μνήμη.

  2. Θύμηση, ανάμνηση.
    Πρόσφερε στο γηροκομείο ένα χρηματικό ποσό στη μνήμη του πατέρα του.

  3. Τμήμα του υπολογιστή στο οποίο αποθηκεύονται πληροφορίες.
    Η προσωρινή μνήμη του υπολογιστή ονομάζεται RAM.

Συνώνυμα: μνημονικό, θυμητικό (για την πρώτη σημασία)
Αντίθετα: αμνησία (για την πρώτη σημασία) · λησμονιά (για τη δεύτερη)
Οικογένεια Λέξεων: μνημονεύω, μνημονικός

Φράσεις:

  • Μνήμη ελέφαντα = για πολύ καλή μνήμη
  • Αιωνία του η μνήμη = για να θυμόμαστε και να τιμάμε κάποιον νεκρό
Γιατί ο υπολογιστής έχει «μνήμη»;

Η τρίτη σημασία είναι νεότατη — δεν υπήρχε πριν από εβδομήντα χρόνια! Όταν έφτιαξαν τους πρώτους υπολογιστές, χρειάστηκαν ένα όνομα για το μέρος όπου η μηχανή «κρατάει» πληροφορίες. Δανείστηκαν τη λέξη από τον άνθρωπο. Το ίδιο έγινε και με άλλες λέξεις: ο υπολογιστής έχει ποντίκι, παράθυρα, ιό και φάκελο!

13. μοιάζω 👯

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: μοιά-ζω (αόριστος: έμοιασα)

Η λέξη μοιάζω έχει δύο σημασίες:

  1. Έχω παρόμοια χαρακτηριστικά με κάποιον.
    Μοιάζει πολύ στη μητέρα του.

  2. Δίνω την εντύπωση, φαίνομαι.
    Ο ποδοσφαιρικός αγώνας που παρακολουθούμε μοιάζει να έχει μεγάλο ενδιαφέρον.

Σύνθετα: παρομοιάζω
Οικογένεια Λέξεων: όμοιος, ομοιότητα

14. μοιράζω 🍰

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: μοι-ρά-ζω (αόριστος: μοίρασα)

Η λέξη μοιράζω έχει τρεις σημασίες:

  1. Χωρίζω κάτι σε κομμάτια, τεμαχίζω, διανέμω.
    Μοίρασε την περιουσία του στα δυο παιδιά του.

  2. Μεταφορικά: σκορπίζω.
    Ο υποψήφιος μοιράζει σε όλους υποσχέσεις.

  3. Στη μέση φωνή: παίρνω μερίδιο από τη μοιρασιά.
    Τα παιδιά μοιράστηκαν τα χρήματα από τα κάλαντα.

Συνώνυμα: διαμοιράζω, κατανέμω (για την πρώτη σημασία)
Σύνθετα: διαμοιράζω, ξαναμοιράζω
Οικογένεια Λέξεων: μοιρασιά, μοίρασμα

Φράσεις:

  • Δεν έχουμε να μοιράσουμε τίποτα = δεν υπάρχει λόγος να φιλονικούμε

15. η μόλυνση 🏭

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: μό-λυν-ση

Η λέξη μόλυνση έχει δύο σημασίες:

  1. Η μετάδοση μικροβίων που μπορούν να προκαλέσουν ασθένειες σε ζωντανούς οργανισμούς.
    Τα σκουπίδια στους δρόμους αποτελούν εστίες μόλυνσης για τους κατοίκους της περιοχής.

  2. Η ρύπανση του περιβάλλοντος από βλαβερές ουσίες.
    Η μόλυνση της ατμόσφαιρας οφείλεται και στο μεγάλο αριθμό αυτοκινήτων.

Οικογένεια Λέξεων: μολύνω, μολυσματικός, μολυσμένος

16. μορφώνω 🎓

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: μορ-φώ-νω (αόριστος: μόρφωσα)

Η λέξη μορφώνω έχει μία σημασία:

  1. Βελτιώνω κάποιον πνευματικά και ηθικά με νέες γνώσεις που παρέχονται συνήθως στο σχολείο.
    Αγωνίστηκε με κάθε τρόπο να μορφώσει τα παιδιά του.

Σύνθετα: επιμορφώνω, αναμορφώνω, διαμορφώνω, συμμορφώνω, μεταμορφώνω
Οικογένεια Λέξεων: μορφή, μόρφωση, μορφωτικός

17. ο μύθος 🐢

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: μύ-θος

Η λέξη μύθος έχει δύο σημασίες:

  1. Φανταστική διήγηση που αναφέρεται κυρίως σε θεούς και ήρωες και μεταδίδεται συνήθως προφορικά από γενιά σε γενιά.
    Στα παιδιά αρέσουν ιδιαίτερα οι μύθοι του Αισώπου.

  2. Η υπόθεση κάθε καλλιτεχνικού και κυρίως λογοτεχνικού έργου.
    Στο θεατρικό έργο που παρακολουθήσαμε μας εντυπωσίασε ιδιαίτερα η εξέλιξη του μύθου, που ήταν γεμάτη από εκπλήξεις.

Συνώνυμα: παραμύθι (για την πρώτη σημασία)
Σύνθετα: μυθιστόρημα, μυθολογία, παραμύθι
Οικογένεια Λέξεων: μυθικός, μύθευμα, μυθώδης

18. μυρίζω 🌹

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: μυ-ρί-ζω (αόριστος: μύρισα)

Η λέξη μυρίζω έχει τρεις σημασίες:

  1. Αντιλαμβάνομαι με την όσφρηση μια μυρωδιά.
    Μύρισα στον κήπο το άρωμα των ρόδων.

  2. Υπάρχει μια ευχάριστη ή δυσάρεστη μυρωδιά.
    Στ' αλήθεια μυρίζει πολύ ωραία.

  3. Στη μέση φωνή: υποψιάζομαι, έχω προαίσθημα για κάτι.
    Μυρίστηκα αμέσως ότι κάτι μου κρύβεις.

Συνώνυμα: οσφραίνομαι, οσμίζομαι (για την πρώτη σημασία) · προαισθάνομαι, υποπτεύομαι (για την τρίτη)
Οικογένεια Λέξεων: μύρο

Φράσεις:

  • Μυρίζει μπαρούτι = φαίνεται ότι μπορεί να ξεσπάσει φασαρία, καβγάς

Παροιμία:

  • Ο Φλεβάρης κι αν φλεβίσει, καλοκαίρι θα μυρίσει
Πώς η μύτη έγινε... προαίσθημα

Η τρίτη σημασία γεννήθηκε από τα ζώα! Ο σκύλος μυρίζει τον αέρα και καταλαβαίνει τι πλησιάζει, πολύ πριν το δει. Έτσι κι εμείς, όταν λέμε «το μυρίστηκα», εννοούμε «το κατάλαβα από νωρίς, πριν μου το πουν». Η ίδια εικόνα κρύβεται και στο «μυρίζει μπαρούτι»: κανείς δε μυρίζει πραγματικά μπαρούτι — απλώς καταλαβαίνουμε ότι έρχεται καβγάς.

19. το μυστήριο 🔍

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: μυ-στή-ρι-ο

Η λέξη μυστήριο έχει δύο σημασίες:

  1. Μία από τις επτά ιερές τελετές των Χριστιανών, με την οποία μεταδίδεται η Θεία Χάρη.
    Τέλεσαν το μυστήριο της βάπτισης του παιδιού τους σ' ένα γραφικό ξωκλήσι.

  2. Καθετί που είναι άγνωστο, ανεξήγητο ή ακατανόητο.
    Η αστυνομία προσπαθεί να λύσει το μυστήριο της εξαφάνισης του παιδιού.

Οικογένεια Λέξεων: μυστήριος, μυστηριώδης, μυστικός, μυστικότητα