Οι λέξεις μας με Β 🚶

Το γράμμα Β μάς φέρνει δώδεκα λέξεις που τις συναντάμε κάθε μέρα: από τα βήματα που κάνουμε το πρωί μέχρι το βράδυ που γυρίζουμε σπίτι.

Σε κάθε λέξη θα δεις: τι είδος λέξη είναι, πώς χωρίζεται σε συλλαβές, τι σημαίνει, πώς μπαίνει σε πρόταση, ποιες λέξεις είναι συγγενείς της και ποιες φράσεις φτιάχνει.

Αν κάποια λέξη είναι υπογραμμισμένη, ακούμπησε πάνω της: θα σου πει από πού ήρθε!

1. βαδίζω 🚶

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: βα-δί-ζω (αόριστος: βάδισα)

Η λέξη βαδίζω έχει δύο σημασίες:

Πηγαίνω με τα πόδια, περπατώ.
Οι δυο φίλοι βάδιζαν για πολλή ώρα σιωπηλοί.
Μεταφορικά: κατευθύνομαι.
Βαδίζει σταθερά προς την επιτυχία.

Συνώνυμα: βηματίζω (για την πρώτη σημασία) · οδεύω (για τη δεύτερη)
Σύνθετα: συμβαδίζω
Οικογένεια Λέξεων: βάδισμα, βαδιστής, βάδην (το)

Μία ρίζα, τέσσερις λέξεις!

Το αρχαίο ρήμα «βαίνω» (= προχωρώ) είναι ο κρυφός παππούς πολλών λέξεων αυτής της ενότητας. Από αυτό βγήκαν το βαδίζω, ο βαθμός (που στα αρχαία σήμαινε «σκαλοπάτι»), η βάση και το βήμα. Και οι τέσσερις έχουν να κάνουν με το να πατάς κάπου και να προχωράς!

2. ο βαθμός 📊

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: βαθ-μός

Η λέξη βαθμός έχει πέντε σημασίες:

Μέτρο που δείχνει την επίδοση ή την ικανότητα κάποιου.
Τελείωσε το Λύκειο με πολύ καλούς βαθμούς.
Η σειρά που κατέχει κάποιος σε μια ιεραρχία.
Αποστρατεύτηκε με το βαθμό του συνταγματάρχη.
Συγγενική σχέση.
Πατέρας και γιος είναι μεταξύ τους συγγενείς πρώτου βαθμού.
Μονάδα μέτρησης για διάφορα μεγέθη.
Η θερμοκρασία έφτασε στους είκοσι βαθμούς Κελσίου.
Στη γραμματική: οι τρεις μορφές των επιθέτων και των επιρρημάτων, τα παραθετικά.
Εκτός από το θετικό έχουμε το συγκριτικό και τον υπερθετικό βαθμό ενός επιθέτου.

Συνώνυμα: μέτρο (για την πρώτη σημασία) · βαθμίδα, θέση, αξίωμα (για τη δεύτερη)
Σύνθετα: βαθμολογώ, βαθμολογία, βαθμολόγιο, βαθμολογητής, βαθμολόγηση, βαθμοθηρία, βαθμοφόρος, ισόβαθμος, χαμηλόβαθμος, υψηλόβαθμος
Οικογένεια Λέξεων: βαθμίδα, βαθμιαίος, βαθμιαία (επίρρημα)

Φράσεις:

Ως ένα βαθμό = μέχρις ενός σημείου

3. το βάρος ⚖️

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: βά-ρος

Η λέξη βάρος έχει τρεις σημασίες:

Στη φυσική: η ιδιότητα που έχουν όλα τα σώματα να πέφτουν από πάνω προς τα κάτω, όταν αφήνονται ελεύθερα, ή να πιέζουν άλλα που βρίσκονται από κάτω τους.
Από το βάρος του χιονιού κατέρρευσε η στέγη του σπιτιού μας.
Ο αριθμός που μας δείχνει πόσο ζυγίζει ένα σώμα.
Το βάρος του μωρού είναι τρία κιλά.
Μεταφορικά: κύρος, επιρροή.
Τα λόγια του έχουν πάντα ιδιαίτερο βάρος.

Σύνθετα: βαρόμετρο, απόβαρο, αντίβαρο, ισόβαρος
Οικογένεια Λέξεων: βαραίνω, βαρίδι, βαρύτητα, βαριά (επίρρημα)

Φράσεις:

Πήρα βάρος = πάχυνα
Άρση βαρών = το άθλημα στο οποίο οι αθλητές σηκώνουν βάρη
Ρίχνω το βάρος σε κάτι = αποδίδω σημασία

Λόγια με βάρος

Πρόσεξε την τρίτη σημασία: όταν λέμε ότι «τα λόγια του έχουν βάρος», δεν εννοούμε ότι ζυγίζουν κιλά! Εννοούμε ότι οι άλλοι τα ακούν και τα υπολογίζουν. Η γλώσσα μας παίρνει συχνά λέξεις από τον κόσμο των πραγμάτων και τις δανείζει στον κόσμο των ιδεών.

4. η βάση 🏛️

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: βά-ση

Η λέξη βάση έχει δύο σημασίες:

Θεμέλιο, βάθρο.
Η πολυκατοικία που μένουμε έχει γερές βάσεις.
Το κάτω μέρος ενός σώματος ή σχήματος.
Η βάση του τριγώνου είναι δέκα εκατοστά.

Συνώνυμα: υποστήριγμα, υπόβαθρο, υποδομή (για την πρώτη σημασία)
Αντίθετα: κορυφή (για τη δεύτερη σημασία)
Σύνθετα: ανάβαση, κατάβαση, διάβαση, παράβαση, έκβαση, απόβαση, υπέρβαση, πρόσβαση, σύμβαση
Οικογένεια Λέξεων: βασίζομαι, βασικός, βασικά (επίρρημα), βάσιμος

Φράσεις:

Δίνω βάση = προσέχω, εμπιστεύομαι
Έπιασε τη βάση = πήρε τον μικρότερο βαθμό επιτυχίας
Βάση δεδομένων = οργανωμένη συλλογή πληροφοριών

Εννιά λέξεις κρυμμένες σε μία

Δες τα σύνθετα της βάσης: ανά-βαση (ανεβαίνω), κατά-βαση (κατεβαίνω), διά-βαση (περνάω απέναντι), παρά-βαση (περνάω πλάι, δηλαδή παραβιάζω τον κανόνα), πρόσ-βαση (πλησιάζω). Κάθε προθεματάκι μπροστά αλλάζει εντελώς την κατεύθυνση! Αν ξέρεις μία λέξη, καταλαβαίνεις εννιά.

5. βελτιώνω 📈

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: βελ-τι-ώ-νω (αόριστος: βελτίωσα, παθητικός αόριστος: βελτιώθηκα, παθητική μετοχή: βελτιωμένος)

Η λέξη βελτιώνω έχει μία σημασία:

Κάνω κάτι καλύτερο απ' ό,τι είναι, καλυτερεύω.
Οι μαθητές βελτίωσαν τη βαθμολογία τους.

Συνώνυμα: αναβαθμίζω
Αντίθετα: χειροτερεύω, επιδεινώνω
Οικογένεια Λέξεων: βελτίωση, βελτιώσιμος, βελτιωτικός

Πρόσεξε το -ιω- στο βελτιώνω

Γράφουμε βελτιώνω με ι και ω, όχι με η ή ει. Το ίδιο κρατάει όλη η οικογένεια: βελτίωση, βελτιώσιμος, βελτιωτικός. Θυμήσου την αρχαία λέξη «βελτίων» από την οποία βγαίνουν όλες, και δε θα κάνεις λάθος.

6. το βήμα 👣

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: βή-μα

Η λέξη βήμα έχει τέσσερις σημασίες:

Η μετακίνηση του ενός ποδιού σε σχέση με το άλλο στο περπάτημα ή τον χορό.
Έκανε τρία βήματα μπροστά.
Ο ιδιαίτερος τρόπος που περπατάει κάποιος.
Τον γνωρίζω από το βαρύ του βήμα.
Η μικρή απόσταση.
Το σχολείο απέχει μόνο δυο βήματα από το σπίτι του.
Το βάθρο απ' όπου εκφωνούνται ομιλίες.
Ο ομιλητής ανέβηκε στο βήμα, για να εκφωνήσει τον πανηγυρικό της ημέρας.

Συνώνυμα: βηματισμός, βάδισμα, περπατησιά (για τη δεύτερη σημασία) · δρασκελιά (για την τρίτη) · έδρα (για την τέταρτη)
Σύνθετα: βηματοδότης
Οικογένεια Λέξεων: βηματίζω, βηματισμός

Φράσεις:

Ακολουθώ κατά βήμα = μιμούμαι πιστά
Βήμα-βήμα = σιγά-σιγά
Το πρώτο βήμα = η πρώτη προσπάθεια

βήμα με ήτα

Το βήμα γράφεται με η (ήτα) και το κρατάει σε όλη την οικογένειά του: βηματίζω, βηματισμός, βηματοδότης. Μην το μπερδέψεις με το «βίμα» — δεν υπάρχει τέτοια λέξη!

7. ο βίος 📖

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: βί-ος

Η λέξη βίος έχει μία σημασία:

Η ζωή, η διάρκεια της ζωής, η βιογραφία.
Ο βίος του υπήρξε πολυτάραχος.
Ο βίος πολλών συγγραφέων είναι ευρύτερα γνωστός.

Σύνθετα: βιολογία, βιομηχανία, βιοπάλη, βιοτέχνης, έμβιος, υδρόβιος
Οικογένεια Λέξεων: βιώνω, βίωμα, βιώσιμος

Φράσεις:

Δια βίου = σε ολόκληρη τη ζωή
Βίος και πολιτεία = για κάποιον που έχει μια ταλαιπωρημένη ή περιπετειώδη ζωή

Προσοχή! ο βίος ή το βιος;

Δύο λέξεις που ακούγονται σχεδόν ίδιες, αλλά σημαίνουν εντελώς διαφορετικά πράγματα:

ο βίος (αρσενικό) = η ζωή. Ο βίος του ήταν γεμάτος περιπέτειες.
το βιος (ουδέτερο) = η περιουσία. Άφησε όλο του το βιος στα παιδιά του.

Το άρθρο είναι το μυστικό σου: αν λες «ο», μιλάς για τη ζωή. Αν λες «το», μιλάς για τα λεφτά!

8. ο βοριάς 🌬️

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: βο-ριάς

Η λέξη βοριάς έχει μία σημασία:

Κρύος άνεμος που φυσάει από τον βορρά προς τον νότο.
Τα πλοία έμειναν δεμένα στο λιμάνι, επειδή φυσούσαν δυνατοί βοριάδες.

Συνώνυμα: τραμουντάνα
Αντίθετα: νοτιάς
Οικογένεια Λέξεων: βορράς, βορινός

Προσοχή! βοριάς ή βορράς;

Μοιάζουν, αλλά δεν είναι το ίδιο πράγμα:

βοριάς (με ένα ρ) = ο άνεμος που φυσάει. Φύσηξε δυνατός βοριάς.
βορράς (με δύο ρ) = το σημείο του ορίζοντα. Η πυξίδα δείχνει τον βορρά.

Ο άνεμος έχει ένα ρ, το σημείο του ορίζοντα έχει δύο!

9. ο βουλευτής 🏛️

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: βου-λευ-τής

Η λέξη βουλευτής έχει μία σημασία:

Εκλεγμένος αντιπρόσωπος του λαού στη Βουλή.
Είναι εκλεγμένος βουλευτής για δεύτερη θητεία στο ελληνικό Κοινοβούλιο.

Συνώνυμα: κοινοβουλευτικός, μέλος του κοινοβουλίου
Σύνθετα: ευρωβουλευτής
Οικογένεια Λέξεων: βουλή, βουλευτικός

10. το βράδυ 🌙

Είδος: Ουσιαστικό
Συλλαβές: βρά-δυ

Η λέξη βράδυ έχει μία σημασία:

Το χρονικό διάστημα από τη δύση του ηλίου μέχρι τα μεσάνυχτα και, γενικότερα, το διάστημα της νύχτας.
Κάθε βράδυ πηγαίναμε περίπατο στη λίμνη.

Συνώνυμα: βραδιά
Σύνθετα: βραδυπορώ, βραδυπορία, βραδυκίνητος
Οικογένεια Λέξεων: βραδιά, βραδιάζω, βραδινός

Ο βραδυκίνητος δεν άργησε το βράδυ!

Πρόσεξε τα σύνθετα: βραδυκίνητος σημαίνει «αυτός που κινείται αργά», όχι «αυτός που κινείται τη νύχτα». Και βραδυπορώ θα πει «προχωρώ αργά». Εκεί το βραδυ- κρατάει την αρχική, αρχαία σημασία της λέξης: αργός.

11. βρίσκω 🔍

Είδος: Ρήμα
Συλλαβές: βρί-σκω (αόριστος: βρήκα, παθητικός αόριστος: βρέθηκα)

Η λέξη βρίσκω έχει τέσσερις σημασίες:

Ανακαλύπτω κάποιον ή κάτι που αναζητώ.
Βρήκε το φάρμακο μιας σπάνιας αρρώστιας.
Βρήκα πού είναι στον χάρτη η Λήμνος.
Συναντώ, ανταμώνω.
Βρήκα τους φίλους μου και πήγαμε βόλτα.
Νομίζω, θεωρώ.
Βρίσκω ότι τα λόγια σου είναι σωστά.
Κατέχω κάτι από κληρονομιά.
Βρήκε μεγάλη περιουσία από τους γονείς του.

Αντίθετα: χάνω (για την πρώτη σημασία)
Σύνθετα: ξαναβρίσκω
Οικογένεια Λέξεων: εύρεση

Φράσεις:

Απ' το Θεό να το 'βρεις = ως ευχή ή κατάρα
Βρήκε τον μπελά του = βρέθηκε μπροστά σε μεγάλο πρόβλημα
Βρήκε τον μάστορά του / τον δάσκαλό του = συνάντησε κάποιον πιο ικανό απ' αυτόν
Τα βρήκαν = συμφώνησαν
Βρίσκω άκρη = λύνω ένα πρόβλημα

Δύο ρήματα σε ένα

Δες τι περίεργο: λέμε «βρίσκω», αλλά στον αόριστο λέμε «βρήκα» και το ουσιαστικό είναι «εύρεση» — με ένα ολόκληρο ευ- μπροστά! Αυτό συμβαίνει γιατί το ρήμα κρατάει μέσα του δύο ηλικίες: το αρχαίο «εὑρίσκω» και το νεότερο «βρίσκω». Γι' αυτό η οικογένειά του γράφεται αλλιώς από το ίδιο το ρήμα.

12. βρόμικος, -η, -ο 🧼

Είδος: Επίθετο (για έμψυχα και άψυχα)
Συλλαβές: βρό-μι-κος

Η λέξη βρόμικος έχει δύο σημασίες:

Αυτός που δεν είναι καθαρός, ο λερωμένος.
Τα ρούχα του ήταν βρόμικα από το παιχνίδι στα χώματα.
Μεταφορικά: ανήθικος, ανέντιμος, αισχρός.
Δεν μπορείς να πεις ότι είναι ένας βρόμικος άνθρωπος, αλλά μερικές φορές σε απογοητεύει με αυτά που κάνει.

Συνώνυμα: ακάθαρτος (για την πρώτη σημασία) · ανέντιμος, φαύλος (για τη δεύτερη)
Αντίθετα: καθαρός (και για τις δύο σημασίες) · τίμιος (για τη δεύτερη)
Οικογένεια Λέξεων: βρομιά, βρομερός, βρομίζω

Φράσεις:

Βρόμικο χρήμα = χρήμα που προέρχεται από παράνομες δραστηριότητες

βρόμικος με ο, όχι με ω

Γράφουμε βρόμικος με όμικρον, και το ίδιο όλη η οικογένεια: βρομιά, βρομερός, βρομίζω. Μην το μπερδέψεις με τη λέξη «βρώμη» (το δημητριακό), που γράφεται με ω!