Προσδιοριστικοί Παράγοντες της Ζήτησης 📊

Η καμπύλη ζήτησης μετατοπίζεται (δεξιά ή αριστερά) όταν αλλάζει κάποιος από τους παράγοντες που επηρεάζουν τη ζήτηση, εκτός από την τιμή του ίδιου του αγαθού.

Οι παράγοντες αυτοί προκαλούν μεταβολές στην καμπύλη ζήτησης, οι οποίες διαφέρουν ανάλογα με τη φύση της επίδρασης. Η ζήτηση μπορεί είτε να αυξηθεί (η καμπύλη μετατοπίζεται προς τα δεξιά), είτε να μειωθεί (η καμπύλη μετατοπίζεται προς τα αριστερά).

Οι κυριότεροι παράγοντες που επηρεάζουν τη ζήτηση ενός αγαθού είναι:

α) Το εισόδημα των καταναλωτών 💶

Όταν αυξάνεται το εισόδημα των καταναλωτών, αυξάνεται και η ζήτησή τους, μετατοπίζοντας την καμπύλη ζήτησης προς τα δεξιά, αφού τώρα ο καταναλωτής διαθέτει περισσότερα χρήματα για να δαπανήσει. Επομένως, η σχέση που συνδέει το εισόδημα των καταναλωτών με τη ζήτηση των αγαθών είναι θετική. Η σχέση αυτή ισχύει για τα περισσότερα αγαθά, τα οποία ονομάζονται κανονικά αγαθά.

Υπάρχουν όμως ορισμένα αγαθά στα οποία η μεταβολή του εισοδήματος επιδρά αντίστροφα στη ζήτησή τους. Τα αγαθά αυτά ονομάζονται «κατώτερα αγαθά», όπως τα είδη ένδυσης χαμηλής ποιότητας. Όταν μειώνεται το εισόδημα, αυξάνεται η ζήτησή τους, γιατί ο καταναλωτής δεν έχει πλέον την οικονομική δυνατότητα να αγοράσει καλύτερα και ακριβότερα ρούχα, οπότε αυξάνει τη ζήτηση των ενδυμάτων χαμηλότερης ποιότητας.

β) Οι τιμές των άλλων αγαθών 🔀

Η ζήτηση ενός αγαθού επηρεάζεται και από τις τιμές άλλων αγαθών που συνδέονται με αυτό. Τα αγαθά αυτά διακρίνονται σε δύο κατηγορίες:

i. Υποκατάστατα αγαθά

Θεωρούνται τα αγαθά που μπορεί να χρησιμοποιηθεί το ένα αντί του άλλου και ικανοποιούν περίπου την ίδια ανάγκη, όπως τα μήλα με τα πορτοκάλια, το χοιρινό κρέας με το κοτόπουλο κ.λπ. Η σχέση που συνδέει την τιμή του ενός αγαθού με τη ζήτηση του άλλου είναι θετική, δηλαδή η αύξηση της τιμής του ενός αγαθού προκαλεί αύξηση στη ζήτηση του άλλου και αντίστροφα.

Για παράδειγμα, η αύξηση της τιμής των μήλων προκαλεί αύξηση στη ζήτηση πορτοκαλιών, μετατοπίζοντας την καμπύλη ζήτησης των πορτοκαλιών προς τα δεξιά, γιατί πολλοί καταναλωτές θα αντικαταστήσουν τα μήλα με τα πορτοκάλια, αφού και τα δύο αγαθά είναι φρούτα και ικανοποιούν περίπου την ίδια ανάγκη. Το ίδιο θα παρατηρηθεί αν αυξηθεί η τιμή στο χοιρινό κρέας: θα προκαλέσει αύξηση στη ζήτηση του κοτόπουλου.

ii. Συμπληρωματικά αγαθά

Θεωρούνται δύο αγαθά τα οποία πρέπει να καταναλωθούν μαζί για να ικανοποιηθεί μια ανάγκη, όπως η βενζίνη με το αυτοκίνητο, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές με το λογισμικό κ.λπ. Η σχέση που συνδέει την τιμή του ενός αγαθού με τη ζήτηση του άλλου είναι αρνητική, δηλαδή η αύξηση της τιμής του ενός αγαθού προκαλεί μείωση στη ζήτηση του άλλου και αντίστροφα.

Για παράδειγμα, η αύξηση της τιμής της βενζίνης προκαλεί μείωση στη ζήτηση αυτοκινήτων, μετατοπίζοντας την καμπύλη ζήτησης αυτοκινήτων προς τα αριστερά, κυρίως μεγάλου κυβισμού, γιατί πολλοί καταναλωτές θα αντικαταστήσουν τα μεγάλα αυτοκίνητα με μικρότερα. Το ίδιο θα παρατηρηθεί αν αυξηθεί η τιμή στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές: θα προκαλέσει μείωση στη ζήτηση των λογισμικών.

γ) Οι προτιμήσεις των καταναλωτών 🎯

Οι προτιμήσεις των καταναλωτών μεταβάλλονται για διάφορους λόγους, όπως τα έθιμα, η διαφήμιση, η μόδα, το κοινωνικό περιβάλλον κ.λπ. Η αλλαγή στις προτιμήσεις των καταναλωτών επηρεάζει είτε θετικά είτε αρνητικά τη ζήτηση ενός αγαθού. Όταν οι προτιμήσεις μεταβάλλονται ευνοϊκά για ένα αγαθό, τότε η ζήτησή του αυξάνεται.

Για παράδειγμα, το καλοκαίρι αυξάνεται η ζήτηση για παγωτά και αναψυκτικά, μετατοπίζοντας την καμπύλη ζήτησής τους προς τα δεξιά. Αντίθετα, αν η μεταβολή των προτιμήσεων δεν είναι ευνοϊκή για ένα αγαθό, η ζήτησή του μειώνεται, μετατοπίζοντας την καμπύλη ζήτησης προς τα αριστερά.

δ) Οι προσδοκίες των καταναλωτών 🔮

Οι προσδοκίες αφορούν δύο βασικές περιπτώσεις:

i. Προσδοκίες για μεταβολή στο εισόδημά τους

Αν οι καταναλωτές αναμένουν αύξηση στο εισόδημά τους τον επόμενο μήνα, π.χ. λόγω προαγωγής, είναι πολύ πιθανόν να αυξήσουν τη σημερινή τους ζήτηση για αγαθά, μετατοπίζοντας την καμπύλη ζήτησης προς τα δεξιά. Αντίθετα, αν αναμένουν μείωση στο εισόδημά τους, π.χ. λόγω απόλυσης από την εργασία τους, θα προσπαθήσουν να μειώσουν από σήμερα τη ζήτηση αγαθών, μετατοπίζοντας την καμπύλη ζήτησης προς τα αριστερά.

ii. Προσδοκίες για μεταβολή στις τιμές των αγαθών

Αν οι καταναλωτές αναμένουν αύξηση στις τιμές των αγαθών, π.χ. λόγω αύξησης του Φ.Π.Α., θα αυξήσουν τη ζήτησή τους σήμερα, μετατοπίζοντας την καμπύλη ζήτησης προς τα δεξιά, έτσι ώστε να επωφεληθούν από τις χαμηλότερες τιμές που επικρατούν σήμερα. Αντίθετα, αν αναμένουν μείωση στις τιμές των αγαθών, π.χ. λόγω εκπτώσεων, θα αναβάλουν τις αγορές τους, άρα θα μειώσουν τη σημερινή τους ζήτηση, μετατοπίζοντας την καμπύλη ζήτησης προς τα αριστερά.

ε) Ο πληθυσμός 👥

i. Το μέγεθος του πληθυσμού

Η συνολική ζήτηση για ένα προϊόν στην αγορά εξαρτάται και από τον αριθμό των αγοραστών. Για παράδειγμα, στην Κύπρο τους καλοκαιρινούς μήνες αυξάνεται η ζήτηση πολλών αγαθών λόγω της άφιξης μεγάλου αριθμού τουριστών, μετατοπίζοντας την καμπύλη ζήτησης προς τα δεξιά.

ii. Η διάρθρωση του πληθυσμού κατά φύλο και ηλικία

Όσο μεγαλύτερο είναι το ποσοστό του πληθυσμού σε μια συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα ή σε συγκεκριμένο φύλο, τόσο μεγαλύτερη θα είναι η ζήτηση για τα αγαθά και τις υπηρεσίες που χρησιμοποιεί αυτή η ηλικιακή ομάδα ή αυτό το φύλο.

Για παράδειγμα, αν παρατηρηθεί αύξηση στα βρέφη, αυτό σημαίνει ότι θα αυξηθεί η ζήτηση για παιδικές τροφές, ή αν παρατηρηθεί αύξηση στις γυναίκες, αυτό θα έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση της ζήτησης καλλυντικών.

Μεταβολή στη Ζητούμενη Ποσότητα και Μεταβολή της Ζήτησης ⚖️

Είναι πολύ σημαντικό να ξεχωρίζουμε δύο έννοιες που μοιάζουν αλλά δεν είναι το ίδιο: τη μεταβολή της ζήτησης και τη μεταβολή της ζητούμενης ποσότητας.

Μεταβολή της ζήτησης: Συμβαίνει όταν αλλάζει κάποιος από τους προσδιοριστικούς παράγοντες που περιγράφηκαν πιο πάνω (εισόδημα, τιμές άλλων αγαθών, προτιμήσεις, προσδοκίες, πληθυσμός) — όχι η τιμή του ίδιου του αγαθού. Σε αυτή την περίπτωση ολόκληρη η καμπύλη ζήτησης μετατοπίζεται σε νέα θέση.

Για παράδειγμα, αν οι προειδοποιήσεις των υπηρεσιών υγείας για τις αρνητικές επιπτώσεις της υπερκατανάλωσης κόκκινου κρέατος πείσουν τους καταναλωτές να μειώσουν την κατανάλωσή του (αλλαγή προτιμήσεων), η καμπύλη ζήτησης του κόκκινου κρέατος θα μετατοπιστεί προς τα αριστερά. Αυτό σημαίνει ότι, στην ίδια τιμή ανά κιλό, η ζητούμενη ποσότητα μειώνεται σε σχέση με πριν — π.χ. στα €2 το κιλό, η ζητούμενη ποσότητα μπορεί να πέσει από 16 σε 12 κιλά, επειδή ολόκληρη η καμπύλη έχει μετακινηθεί.

Μεταβολή της ζητούμενης ποσότητας: Συμβαίνει όταν αλλάζει μόνο η τιμή του ίδιου του αγαθού, ενώ όλοι οι υπόλοιποι παράγοντες μένουν σταθεροί. Σε αυτή την περίπτωση η καμπύλη ζήτησης δεν μετατοπίζεται καθόλου· απλώς μετακινούμαστε σε διαφορετικό σημείο πάνω στην ίδια καμπύλη.

Για παράδειγμα, αν ένας φόρος αυξήσει την τιμή του κόκκινου κρέατος, η καμπύλη ζήτησης παραμένει η ίδια, αλλά παρατηρείται μια μετακίνηση από ένα σημείο Α σε ένα σημείο Β πάνω στην ίδια καμπύλη: με την αύξηση της τιμής (από $P_Α$ σε $P_Β$), η ζητούμενη ποσότητα μειώνεται (από $Q_Α$ σε $Q_Β$).

Σύνοψη των προσδιοριστικών παραγόντων 📋