12.1 Μορφές Επιχειρήσεων (Types of Business Organisations) 🏢
Τι είναι επιχείρηση
Όπως είδαμε στην Α' Λυκείου, επιχείρηση είναι μια οικονομική μονάδα που αποβλέπει στο κέρδος.
Τα βασικά χαρακτηριστικά της επιχείρησης είναι:
α) Έχει δική της περιουσία, ανεξάρτητη από την περιουσία του επιχειρηματία.
β) Παράγει και διαθέτει στην αγορά οικονομικά αγαθά.
γ) Εφαρμόζει την οικονομική αρχή με σκοπό την επίτευξη κέρδους, καθώς και τη συνέχιση της εμπορικής δραστηριότητάς της.
Ακόμα κι όταν μια επιχείρηση ανήκει σε ένα μόνο άτομο, η ίδια η επιχείρηση τηρεί δική της περιουσία και δικούς της λογαριασμούς, ξεχωριστούς από την προσωπική περιουσία του ιδιοκτήτη της. Αυτή η αρχή ισχύει, με διαφορετικό τρόπο, σε όλες τις μορφές επιχειρήσεων που θα μελετήσουμε.
Επιχειρηματικές μορφές
Μια επιχείρηση μπορεί να λειτουργεί με διαφορετικές μορφές. Οι τρεις βασικές επιχειρηματικές μορφές είναι οι εξής: οι ατομικές επιχειρήσεις (sole traders), οι συνεταιρισμοί (partnerships) και οι μετοχικές εταιρείες (limited companies).
α) Ατομικές Επιχειρήσεις (Sole Traders)
Οι ατομικές επιχειρήσεις ανήκουν σε ένα άτομο, και ο ιδιοκτήτης συνεισφέρει ολόκληρο το κεφάλαιο. Επομένως, τα κέρδη ή οι ζημιές ανήκουν αποκλειστικά στον επιχειρηματία/ιδιοκτήτη.
Η επιχείρηση αυτή, από νομικής πλευράς, είναι ίδια οντότητα με τον ιδιοκτήτη της — δηλαδή δεν υπάρχει διαχωρισμός ανάμεσα στην επιχείρηση και στο άτομο που την κατέχει. Αυτό σημαίνει ότι ο ιδιοκτήτης έχει απεριόριστη ευθύνη (unlimited liability) για τα χρέη της επιχείρησης, παρόλο που από λογιστικής πλευράς η ατομική επιχείρηση έχει ξεχωριστή λογιστική υπόσταση, π.χ. ξεχωριστό τραπεζικό λογαριασμό (separate business entity).
Μην μπερδεύεις τις δύο έννοιες. Νομικά, η ατομική επιχείρηση δεν διαχωρίζεται από τον ιδιοκτήτη της — γι' αυτό ο ιδιοκτήτης ευθύνεται απεριόριστα, ακόμα και με την προσωπική του περιουσία, για τα χρέη της επιχείρησης. Λογιστικά όμως η επιχείρηση τηρεί δικά της βιβλία και δικό της τραπεζικό λογαριασμό, ξεχωριστά από τα προσωπικά οικονομικά του ιδιοκτήτη. Οι δύο αυτές διαστάσεις (νομική και λογιστική) δεν συμπίπτουν.
β) Συνεταιρισμοί (Partnerships)
Οι συνεταιρισμοί ανήκουν σε δύο ή περισσότερα άτομα. Οι συνέταιροι συνεισφέρουν όλο το κεφάλαιο. Τα κέρδη ή οι ζημιές μοιράζονται στους συνέταιρους με την αναλογία που έχουν συμφωνήσει.
Ο συνεταιρισμός δεν έχει ανεξάρτητη νομική οντότητα, παρόλο που από λογιστικής πλευράς έχει ξεχωριστή λογιστική υπόσταση, π.χ. ξεχωριστό τραπεζικό λογαριασμό (separate business entity).
Ανάλογα με το είδος της ευθύνης τους, οι συνέταιροι διακρίνονται σε δύο κατηγορίες:
- Οι ομόρρυθμοι συνέταιροι είναι από κοινού υπεύθυνοι για τα χρέη και τις υποχρεώσεις του συνεταιρισμού (unlimited liability).
- Οι ετερόρρυθμοι συνέταιροι ευθύνονται μόνο μέχρι του ποσού που έχουν συνεισφέρει ως κεφάλαιο του συνεταιρισμού ή περιουσία (limited liability).
Η διάκριση ανάμεσα σε ομόρρυθμους και ετερόρρυθμους συνέταιρους επιτρέπει σε έναν συνεταιρισμό να προσελκύσει κεφάλαιο από άτομα που θέλουν να επενδύσουν χωρίς να αναλάβουν τον κίνδυνο της απεριόριστης ευθύνης, ενώ παράλληλα διατηρεί τουλάχιστον έναν συνέταιρο πλήρως υπεύθυνο για τη διαχείριση και τα χρέη της επιχείρησης.
γ) Μετοχικές Εταιρείες (Limited Companies)
Οι μετοχικές εταιρείες ανήκουν σε ένα ή περισσότερα άτομα. Οι ιδιοκτήτες/μέτοχοι συνεισφέρουν το κεφάλαιο. Οι ιδιοκτήτες έχουν περιορισμένη ευθύνη (δεν έχουν προσωπική ευθύνη) για τυχόν ζημιές/υποχρεώσεις της εταιρείας (limited liability).
Η εταιρεία είναι ξεχωριστό νομικό πρόσωπο και μπορεί να κινηθεί, αλλά και να δεχθεί νομικά αγωγή στο όνομά της και όχι προσωπικά στο όνομα των μετόχων.
Υπάρχει διαχωρισμός μεταξύ ιδιοκτησίας και διεύθυνσης. Η ιδιοκτησία της εταιρείας ανήκει στους μετόχους, ενώ η διεύθυνση στο Διοικητικό Συμβούλιο.
Σε αντίθεση με την ατομική επιχείρηση και τον συνεταιρισμό, η μετοχική εταιρεία αποτελεί ξεχωριστό νομικό πρόσωπο από τους ιδιοκτήτες της. Αυτός είναι ο λόγος που οι μέτοχοι έχουν περιορισμένη ευθύνη: αν η εταιρεία χρεοκοπήσει, οι μέτοχοι χάνουν το κεφάλαιο που επένδυσαν, αλλά η προσωπική τους περιουσία δεν κινδυνεύει — κάτι που δεν ισχύει για τον ιδιοκτήτη ατομικής επιχείρησης ή για τον ομόρρυθμο συνέταιρο.
Συγκριτικός πίνακας των τριών μορφών επιχειρήσεων
| Χαρακτηριστικό | Ατομική Επιχείρηση (Sole Trader) | Συνεταιρισμός (Partnership) | Μετοχική Εταιρεία (Limited Company) |
|---|---|---|---|
| Αριθμός ιδιοκτητών | Ένα άτομο | Δύο ή περισσότερα άτομα (συνέταιροι) | Ένα ή περισσότερα άτομα (μέτοχοι) |
| Ποιος συνεισφέρει το κεφάλαιο | Ο ιδιοκτήτης, ολόκληρο | Οι συνέταιροι, όλο το κεφάλαιο | Οι μέτοχοι |
| Νομική οντότητα | Ίδια με τον ιδιοκτήτη — καμία ανεξάρτητη νομική οντότητα | Καμία ανεξάρτητη νομική οντότητα | Ξεχωριστό νομικό πρόσωπο |
| Λογιστική υπόσταση | Ξεχωριστή (separate business entity), π.χ. δικός της τραπεζικός λογαριασμός | Ξεχωριστή (separate business entity), π.χ. δικός της τραπεζικός λογαριασμός | Ξεχωριστή |
| Ευθύνη ιδιοκτητών για χρέη | Απεριόριστη (unlimited liability) | Ομόρρυθμοι: απεριόριστη · Ετερόρρυθμοι: περιορισμένη μέχρι το κεφάλαιο που συνεισέφεραν | Περιορισμένη (limited liability) — καμία προσωπική ευθύνη |
| Ποιος δικαιούται τα κέρδη / επιβαρύνεται με τις ζημιές | Αποκλειστικά ο ιδιοκτήτης | Οι συνέταιροι, με τη συμφωνημένη αναλογία | Οι μέτοχοι |
| Διαχωρισμός ιδιοκτησίας - διεύθυνσης | Δεν υπάρχει | Δεν υπάρχει | Υπάρχει: ιδιοκτησία στους μετόχους, διεύθυνση στο Διοικητικό Συμβούλιο |
| Ποιος μπορεί να ενάγει/ενάγεται νομικά | Ο ίδιος ο ιδιοκτήτης, προσωπικά | Οι ίδιοι οι συνέταιροι, προσωπικά | Η εταιρεία, στο δικό της όνομα |
Παρατηρώντας τον πίνακα, βλέπουμε ότι η ευθύνη των ιδιοκτητών μειώνεται σταδιακά καθώς προχωράμε από την ατομική επιχείρηση προς τη μετοχική εταιρεία: από απεριόριστη (ατομική επιχείρηση, ομόρρυθμος συνέταιρος), σε περιορισμένη μέχρι το συνεισφερόμενο κεφάλαιο (ετερόρρυθμος συνέταιρος), μέχρι πλήρως περιορισμένη χωρίς καμία προσωπική ευθύνη (μέτοχος μετοχικής εταιρείας).