1.4 Επιλογή και Κόστος Ευκαιρίας ⚖️
Όλοι, άνθρωποι και κοινωνίες, βρίσκονται αντιμέτωποι με το Θεμελιώδες Οικονομικό Πρόβλημα. Επειδή αφενός τα διαθέσιμα μέσα, που συνήθως έχουν εναλλακτικές χρήσεις, είναι περιορισμένα και αφετέρου οι ανάγκες είναι απεριόριστες, οι άνθρωποι, οι επιχειρήσεις και το κράτος πρέπει να κάνουν επιλογές που να στοχεύουν στην καλύτερη αξιοποίηση των περιορισμένων διαθέσιμων μέσων.
Επειδή δεν μπορούμε να έχουμε τα πάντα, κάθε φορά που διαλέγουμε κάτι, αφήνουμε πίσω κάτι άλλο. Αυτή η "θυσία" έχει όνομα στα Οικονομικά και λέγεται κόστος ευκαιρίας.
Κάθε φορά που διαλέγεις να κάνεις κάτι αντί για κάτι άλλο -ας πούμε, να βγεις με φίλους αντί να διαβάσεις- ήδη σκέφτεσαι το κόστος ευκαιρίας, ακόμα κι αν δεν το ονομάζεις έτσι. Η Οικονομική Επιστήμη απλώς δίνει όνομα σε κάτι που κάνεις κάθε μέρα.
Τι είναι το κόστος ευκαιρίας
Το κόστος ευκαιρίας είναι η αξία της επόμενης καλύτερης εναλλακτικής επιλογής, που πρέπει να θυσιάσει κανείς για να κάνει μία συγκεκριμένη επιλογή. Αντιπροσωπεύει την αξία που χάνουμε όταν κάνουμε μία επιλογή έναντι της επόμενης καλύτερης.
Με άλλα λόγια: όταν έχουμε πολλές επιλογές μπροστά μας και διαλέγουμε μία, το κόστος ευκαιρίας δεν είναι τα χρήματα που ξοδέψαμε -είναι το όφελος που θα είχαμε αν είχαμε διαλέξει τη δεύτερη καλύτερη επιλογή μας, αυτή που τελικά αφήσαμε στην άκρη.
Ένα πολύ συνηθισμένο λάθος είναι να νομίζουμε ότι το κόστος ευκαιρίας είναι όλες μαζί οι εναλλακτικές που δεν διαλέξαμε. Στην πραγματικότητα είναι μόνο η καλύτερη από αυτές που θυσιάσαμε -η "αμέσως επόμενη" επιλογή μας, όχι όλες οι υπόλοιπες μαζί.
Παραδείγματα κόστους ευκαιρίας
Παράδειγμα 1: Ο Άντης και τα €5
Ο Άντης, με €5 που έχει στη διάθεσή του, μπορεί να εξασφαλίσει μόνο ένα από τα τρία αγαθά. Γι' αυτό πρέπει να επιλέξει μεταξύ χάμπουργκερ και αναψυκτικού, πίτσας ή ενοικίασης ποδηλάτου. Αν επιλέξει να ενοικιάσει το ποδήλατο για μια ημέρα, αυτό σημαίνει ότι θα θυσιάσει και θα στερηθεί το όφελος που θα είχε αν επέλεγε την αμέσως επόμενη καλύτερη για τον ίδιο εναλλακτική λύση, που θα ήταν είτε το χάμπουργκερ με το αναψυκτικό, είτε η πίτσα.
Η απώλεια της αμέσως επόμενης καλύτερης εναλλακτικής επιλογής αποτελεί το πραγματικό κόστος οποιασδήποτε απόφασης. Στην Οικονομική Επιστήμη αυτό ονομάζεται Κόστος Ευκαιρίας. Έτσι, το κόστος ευκαιρίας της επιλογής της ενοικίασης ποδηλάτου είναι η θυσία της δεύτερης σε προτεραιότητα επιλογής του Άντη, είτε αυτή θα ήταν το χάμπουργκερ με το αναψυκτικό, είτε η πίτσα.
Παράδειγμα 2: Η οικογένεια, τα τρόφιμα και ο ρουχισμός
Όσο περισσότερα τρόφιμα επιλέγει μια οικογένεια να αγοράσει, τόσο λιγότερα χρήματα της μένουν για να ξοδέψει για αγορά άλλων αγαθών, όπως ρουχισμό. Το κόστος ευκαιρίας για την απόφαση αυτής της οικογένειας να αγοράσει περισσότερα τρόφιμα είναι η θυσία των άλλων αγαθών, που σύμφωνα με το παράδειγμά μας είναι ο ρουχισμός, που επίσης ήθελε να αγοράσει αλλά αναγκάστηκε να εγκαταλείψει.
Κάθε φορά που κάποιος επιλέγει κάτι, στην πραγματικότητα παραιτείται από κάποια εναλλακτική επιλογή. Επομένως, όταν γίνεται επιλογή, σημαίνει ότι κάτι θυσιάζεται, άρα υπάρχει κόστος. Πολλές φορές κατά τη διάρκεια της ημέρας σκεφτόμαστε το κόστος ευκαιρίας, χωρίς να το συνειδητοποιούμε, εφόσον συνεχώς κάνουμε επιλογές, συγκρίνοντας το όφελος/αξία κάθε εναλλακτικής επιλογής.
Παράδειγμα 3: Ο μαθητής και ο χρόνος του
Σκεφτείτε έναν μαθητή που πρέπει να αποφασίσει πώς θα διαθέσει τον χρόνο του. Μπορεί να ξοδέψει όλο τον χρόνο του για μελέτη, που θα του αποφέρει οφέλη, όπως καλύτερη βαθμολογία απολυτηρίου. Μπορεί να περάσει όλο τον χρόνο του απολαμβάνοντας δραστηριότητες αναψυχής, οι οποίες αποφέρουν διαφορετικά οφέλη, ή μπορεί να μοιράσει τον χρόνο μεταξύ των δύο. Για κάθε ώρα που μελετά, παραιτείται από τα οφέλη μιας ώρας που θα μπορούσε να έχει αφιερώσει στο να πάει στο γυμναστήριο, να κάνει ποδήλατο, να παρακολουθήσει τηλεόραση, να κοιμηθεί ή να εργαστεί σε μια δουλειά μερικής απασχόλησης για κάποια επιπλέον χρήματα για ξόδεμα.
Ο μαθητής πρέπει να αντισταθμίσει τα οφέλη από τη μελέτη έναντι των οφελών της χρήσης του χρόνου του με άλλους τρόπους.
Το βιβλίο απεικονίζει αυτό το παράδειγμα με μια εικόνα: ο Παναγιώτης μελετάει όλη νύχτα για την εξέτασή του, με αποτέλεσμα την επόμενη μέρα να είναι πολύ κουρασμένος. Το κόστος ευκαιρίας της επιλογής του να διαβάσει όλη νύχτα είναι ακριβώς αυτό που έχασε: έναν καλό ύπνο.
Στο παράδειγμα του μαθητή δεν υπάρχουν καθόλου ευρώ. Το κόστος ευκαιρίας μπορεί να είναι χρόνος, ύπνος, ξεκούραση ή οποιοδήποτε άλλο όφελος -όχι μόνο χρηματικό κόστος. Αυτό είναι κάτι που ξεχνούν πολλοί: το «κόστος» στα Οικονομικά είναι ευρύτερη έννοια από την τιμή που πληρώνουμε.
Παράδειγμα 4: Οι επιχειρήσεις
Οι επιχειρήσεις πιθανόν να πρέπει να αποφασίσουν αν τα χρήματα που διαθέτουν θα τα χρησιμοποιήσουν για επέκταση ή για ανακαίνιση του εργοστασίου τους, για διαφημιστική καμπάνια, για αγορά σύγχρονης τεχνολογίας ή για εκπαίδευση του εργατικού δυναμικού τους.
Παράδειγμα 5: Το κράτος και τα αναπτυξιακά έργα
Το ίδιο συμβαίνει όταν το κράτος επιθυμεί την υλοποίηση πολλών αναπτυξιακών έργων που προγραμματίζει. Λειτουργώντας μέσα στο πλαίσιο των οικονομικών του δεδομένων, πρέπει να αποφασίσει αν θα κτίσει καινούργιο νοσοκομείο ή αν θα κατασκευάσει νέο αυτοκινητόδρομο, ή αν θα κάνει άλλα αναπτυξιακά έργα κ.ά.
Το βιβλίο απεικονίζει αυτή τη λογική με ένα διάγραμμα: στην κορυφή βρίσκεται η ετικέτα «Κόστος Ευκαιρίας» και από κάτω, ως τρεις εναλλακτικές επιλογές του κράτους, εμφανίζονται η Εκπαίδευση, η Δημόσια Υγεία και τα Μέσα Συγκοινωνίας. Η εικόνα θέλει να δείξει ότι, όποια από τις τρεις επιλέξει το κράτος να χρηματοδοτήσει περισσότερο, το κόστος ευκαιρίας της επιλογής του είναι η καλύτερη από τις άλλες δύο που θα μείνει χωρίς επιπλέον χρηματοδότηση.
Πολλοί μαθητές νομίζουν ότι το κράτος, επειδή είναι «μεγάλο», δεν αντιμετωπίζει το Θεμελιώδες Οικονομικό Πρόβλημα. Δεν ισχύει: και το κράτος έχει συγκεκριμένο προϋπολογισμό και πρέπει να επιλέξει ανάμεσα σε νοσοκομεία, αυτοκινητόδρομους, σχολεία και άλλα έργα, ακριβώς όπως ένα νοικοκυριό επιλέγει ανάμεσα σε τρόφιμα και ρουχισμό.
Ο κοινός μηχανισμός πίσω από όλα τα παραδείγματα
Και τα πέντε παραδείγματα -ο Άντης, η οικογένεια, ο μαθητής, η επιχείρηση, το κράτος- δείχνουν το ίδιο μοτίβο:
| Ποιος επιλέγει | Τι διαλέγει | Τι θυσιάζει (κόστος ευκαιρίας) |
|---|---|---|
| Ο Άντης | Ενοικίαση ποδηλάτου | Χάμπουργκερ με αναψυκτικό ή πίτσα (ό,τι από τα δύο προτιμούσε) |
| Η οικογένεια | Περισσότερα τρόφιμα | Ρουχισμός |
| Ο μαθητής | Διάβασμα όλη νύχτα | Καλός ύπνος |
| Η επιχείρηση | Επέκταση εργοστασίου | Διαφημιστική καμπάνια, νέα τεχνολογία ή εκπαίδευση προσωπικού |
| Το κράτος | Νέο νοσοκομείο | Νέος αυτοκινητόδρομος ή άλλο αναπτυξιακό έργο |
Σε κάθε περίπτωση ισχύει το ίδιο συμπέρασμα: κάθε φορά που κάποιος επιλέγει κάτι, παραιτείται από κάποια εναλλακτική επιλογή. Όταν γίνεται επιλογή, σημαίνει ότι κάτι θυσιάζεται, άρα υπάρχει κόστος -το κόστος ευκαιρίας.