1.3 Στενότητα ⚖️
Όλα τα οικονομικά προβλήματα προκύπτουν από το γεγονός ότι οι άνθρωποι ζητούν πολύ περισσότερα από όσα μπορούν να αποκτήσουν.
Το παράδειγμα του Άντη
Ο Άντης έχει στη διάθεσή του €5,00. Με αυτά τα χρήματα πρέπει να αποφασίσει ποια από τις παρακάτω επιλογές θα κάνει:
- Να αγοράσει χάμπουργκερ και αναψυκτικό.
- Να αγοράσει πίτσα.
- Να ενοικιάσει ποδήλατο για μια ημέρα.
Τα €5,00 δεν του φτάνουν για να κάνει και τις τρεις επιλογές μαζί· θα πρέπει να διαλέξει μόνο μία. Αυτό ακριβώς είναι μια μικρή, καθημερινή εικόνα του οικονομικού προβλήματος: τα μέσα που έχουμε (εδώ, τα χρήματα) είναι λιγότερα από όσα θα χρειαζόμασταν για να αποκτήσουμε όλα όσα θέλουμε.
Τι είναι η στενότητα
Όλοι θέλουν χρόνο για να απολαύσουν αθλητικά παιγνίδια, να διαβάσουν βιβλία και περιοδικά, να παρακολουθήσουν ταινίες, να ακούσουν μουσική, να συναντηθούν με τους φίλους τους, να ταξιδέψουν και να ασχοληθούν με διάφορες άλλες δραστηριότητες που θεωρούν χρήσιμες και τους ευχαριστούν. Το τι μπορεί ο καθένας να πετύχει είναι περιορισμένο από τον χρόνο, από το εισόδημά του και από τις τιμές που θα πληρώσει.
Αυτά που θα επιτύχουμε ως κοινωνία εξαρτώνται από τους συντελεστές παραγωγής, δηλαδή την εργασία, την επιχειρηματικότητα, το κεφάλαιο και τους φυσικούς πόρους, οι οποίοι είναι περιορισμένοι τόσο σε ποσότητα όσο και σε χρήση και μπορούν να χρησιμοποιηθούν μόνο για έναν συγκεκριμένο σκοπό ανά πάσα στιγμή.
Με περιορισμένους συντελεστές παραγωγής, περιορισμένη θα είναι και η παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών και κατά συνέπεια περιορισμένη θα είναι η ικανοποίηση των αναγκών των ανθρώπων. Σε καμιά περίπτωση δεν μπορεί να αυξηθεί η παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών σε τέτοιο βαθμό, ώστε να ικανοποιηθούν πλήρως όλες οι ανάγκες των ανθρώπων.
Η ανεπάρκεια των συντελεστών παραγωγής και κατ' επέκταση των αγαθών και υπηρεσιών λέγεται Στενότητα.
Τόσο οι φτωχοί όσο και οι πλούσιοι αντιμετωπίζουν στενότητα. Οικογένειες και με τους δύο γονείς άνεργους για μεγάλο χρονικό διάστημα στερούνται βασικών αγαθών όπως τροφής, ρουχισμού, συνεχούς παροχής ηλεκτρικού ρεύματος κ.λπ., διότι οι γονείς δεν έχουν τα απαιτούμενα χρήματα για να τα εξασφαλίσουν.
Όμως ακόμα και πολυεκατομμυριούχοι δεν μπορούν να ικανοποιήσουν όλες τους τις ανάγκες. Για παράδειγμα, ένας πολυεκατομμυριούχος ποδοσφαιριστής θέλει να περάσει το Σαββατοκύριακό του παίζοντας ποδόσφαιρο και γυρίζοντας διαφημιστικό φιλμάκι, αλλά δεν μπορεί να κάνει και τα δύο ταυτόχρονα. Ο χρόνος του είναι περιορισμένος, όσα χρήματα κι αν έχει.
Ως κοινωνία ζητούμε καλύτερο σχέδιο υγείας, καλύτερη εκπαίδευση, καθαρότερο περιβάλλον, καλύτερες ευκαιρίες και συνθήκες εργασίας κ.λπ. Για να γίνουν όλα αυτά ο άνθρωπος χρειάζεται να κάνει επιλογές, γιατί στενότητα υπάρχει παντού.
Από πού προκύπτει η στενότητα
Η στενότητα προκύπτει από το γεγονός ότι οι διαθέσιμοι παραγωγικοί πόροι (εργασία, επιχειρηματικότητα, κεφάλαιο, φυσικοί πόροι) είναι περιορισμένοι, ενώ οι ανάγκες των ανθρώπων (βασικές και κοινωνικές) είναι απεριόριστες. Το πρόβλημα της στενότητας αποτελεί ουσιαστικά το Θεμελιώδες ή Βασικό Οικονομικό Πρόβλημα.
Το Οικονομικό πρόβλημα κάθε κοινωνίας δεν οφείλεται στην έλλειψη χρημάτων. Οφείλεται στη διαφορά που υπάρχει μεταξύ των απεριόριστων αναγκών του ανθρώπου και της περιορισμένης ποσότητας συντελεστών παραγωγής.
Ακόμα και αν όλοι οι άνθρωποι είχαν όσα χρήματα επιθυμούσαν, δεν θα μπορούσαν να ικανοποιήσουν όλες τους τις ανάγκες, γιατί δεν θα υπήρχαν απεριόριστοι συντελεστές παραγωγής για να παράξουν όλα τα απαραίτητα αγαθά και υπηρεσίες. Τα χρήματα από μόνα τους δεν δημιουργούν πόρους· απλώς δίνουν το δικαίωμα να διεκδικήσεις κάποιους από τους ήδη περιορισμένους πόρους.
Γιατί η στενότητα γίνεται πιο έντονη
Όλες οι κοινωνίες αντιμετωπίζουν το Θεμελιώδες Οικονομικό Πρόβλημα. Αυτό σταδιακά γίνεται εντονότερο, κυρίως εξαιτίας:
- της αδιάκοπης αύξησης του πληθυσμού με γοργούς ρυθμούς
- της κατασπατάλησης των διαθέσιμων πόρων
- της εξάντλησης ορισμένων πηγών πρώτων υλών και ενέργειας (π.χ. πετρέλαιο)
- της μεταβολής των περιβαλλοντικών συνθηκών
Όλοι οι πιο πάνω λόγοι, σε συνδυασμό με την προσπάθεια της ικανοποίησης των αναγκών, επιβαρύνουν το περιβάλλον και συμβάλλουν στην υπερβολική χρήση των μη αναλώσιμων πόρων και στην επιδείνωση του θεμελιώδους οικονομικού προβλήματος.
Τα τρία βασικά ερωτήματα κάθε οικονομίας
Το οικονομικό πρόβλημα προκαλεί σε κάθε οικονομία τρία βασικά ερωτήματα. Η κοινωνία πρέπει να αποφασίσει:
| Ερώτημα | Τι σημαίνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Τι να παραχθεί και σε ποιες ποσότητες; (WHAT) | Πού θα κατευθυνθούν οι παραγωγικοί πόροι | Οι παραγωγικοί πόροι πρέπει να χρησιμοποιηθούν για την ανέγερση σχολείων, δρόμων, κατοικιών, για την εκπαίδευση περισσότερων ιατρών, για την άμυνα, για την προστασία του περιβάλλοντος. |
| Πώς να παραχθεί; (HOW) | Με ποιον τρόπο θα συνδυαστούν οι διαθέσιμοι πόροι ώστε να επιτευχθεί το βέλτιστο δυνατό αποτέλεσμα | Η συσκευασία ξηρών καρπών μιας βιοτεχνίας μπορεί να γίνει με 20 εργάτες σε μια μέρα ή με 2 εργάτες και μια αυτόματη μηχανή συσκευασίας σε μια ώρα. |
| Για ποιον να παραχθεί; (FOR WHOM) | Πώς θα διανεμηθούν τα αγαθά που έχουν παραχθεί· τι μερίδιο θα πάρει ο καθένας | — |
Το «Τι» αφορά την επιλογή των αγαθών που θα παραχθούν, το «Πώς» αφορά τον τρόπο οργάνωσης της παραγωγής (π.χ. περισσότερη εργασία ή περισσότερα μηχανήματα), ενώ το «Για ποιον» αφορά τη διανομή του τελικού προϊόντος στα μέλη της κοινωνίας. Είναι τρία ξεχωριστά ερωτήματα, γιατί μια κοινωνία μπορεί να απαντήσει σωστά στο ένα και λανθασμένα στα άλλα δύο.