1.1 Οικονομικά 💶
Η επιστήμη που μελετά τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία διαχειρίζεται τους περιορισμένους πόρους της λέγεται Οικονομικά ή Οικονομική Επιστήμη.
Συχνά οι οικονομολόγοι καλούνται να εξηγήσουν τα αίτια των οικονομικών φαινομένων και να προτείνουν πολιτικές για τη βέλτιστη χρήση των πόρων μιας κοινωνίας. Γιατί, για παράδειγμα, η ανεργία είναι υψηλότερη για τους νέους από ότι για τους εργαζόμενους μεγαλύτερης ηλικίας; Δεδομένης αυτής της κατάστασης, τι πρέπει να κάνει η κυβέρνηση για να βελτιώσει την οικονομική ευημερία των νέων;
Ο οικονομολόγος μπορεί να χρησιμοποιήσει την επιστημονική μέθοδο για να δώσει μια εξήγηση. Παραδείγματος χάριν, θα ήταν δυνατόν να διεξαχθεί μία μελέτη για να ελεγχθεί εάν υπάρχει συσχέτιση μεταξύ της επιβολής ελάχιστων μισθών και της αύξησης της ανεργίας.
Οι οικονομολόγοι δεν μαντεύουν τι θα συμβεί στην οικονομία — χρησιμοποιούν την επιστημονική μέθοδο: παρατηρούν ένα φαινόμενο (π.χ. την ανεργία των νέων), διατυπώνουν μια πιθανή εξήγηση και τη μελετούν με στοιχεία, ακριβώς όπως ένας φυσικός ή ένας βιολόγος ελέγχει μια υπόθεση με πείραμα.
Τι ακριβώς μελετούν τα Οικονομικά
Τα Οικονομικά δεν ασχολούνται μόνο με το χρήμα, τα χρηματιστήρια ή τις τράπεζες — αυτή είναι μια πολύ στενή αντίληψη του όρου. Στην πραγματικότητα, μελετούν επιλογές: πώς αποφασίζει ένα άτομο, μια επιχείρηση ή ένα ολόκληρο κράτος να χρησιμοποιήσει κάτι που δεν επαρκεί για όλους.
Σκέψου το δικό σου χαρτονόμισμα των 20 ευρώ το Σαββατοκύριακο: δεν φτάνει να αγοράσεις και σινεμά, και φαγητό έξω, και το νέο παιχνίδι που θέλεις. Πρέπει να διαλέξεις. Αυτό ακριβώς το δίλημμα —σε ασύγκριτα μεγαλύτερη κλίμακα— αντιμετωπίζει και μια κυβέρνηση όταν αποφασίζει αν θα χτίσει περισσότερα σχολεία ή περισσότερα νοσοκομεία με τον ίδιο προϋπολογισμό.
Η λέξη οικονομία προέρχεται από τις αρχαίες ελληνικές λέξεις «οίκος» (σπίτι, νοικοκυριό) και «νόμος» (κανόνας, διαχείριση). Αρχικά σήμαινε την καλή διαχείριση ενός νοικοκυριού — και ουσιαστικά αυτό παραμένει η επιστήμη μέχρι σήμερα, απλώς σε επίπεδο ολόκληρης κοινωνίας: πώς διαχειριζόμαστε σωστά αυτά που έχουμε.
Το θεμελιώδες ερώτημα: γιατί υπάρχουν «Οικονομικά»
Ο ορισμός πιο πάνω κρύβει τη ρίζα όλου του μαθήματος: η κοινωνία έχει περιορισμένους πόρους, αλλά οι ανάγκες των ανθρώπων είναι, στην ουσία, απεριόριστες. Αυτή η ένταση ανάμεσα σε κάτι που δεν επαρκεί (τους πόρους) και σε κάτι που δεν έχει τέλος (τις ανάγκες) είναι ο λόγος που χρειάζεται μια ολόκληρη επιστήμη για να μελετά πώς θα γίνεται η καλύτερη δυνατή διαχείριση.
Αυτή η σχέση απεικονίζεται συνήθως ως εξής:
| Πάνω μέρος του σχήματος | Κάτω μέρος του σχήματος |
|---|---|
| Απεριόριστες ανάγκες — οι επιθυμίες των ανθρώπων για αγαθά και υπηρεσίες δεν έχουν όριο | Περιορισμένοι παραγωγικοί πόροι — η γη, η εργασία, τα κεφάλαια και οι πρώτες ύλες μιας κοινωνίας είναι πεπερασμένα |
Το σχήμα δείχνει ένα μεγάλο τρίγωνο με τις «Απεριόριστες Ανάγκες» στην κορυφή, να στηρίζεται σε μια στενότερη βάση από «Περιορισμένους Παραγωγικούς Πόρους» — μια εικόνα που θέλει να δείξει πως η βάση (οι πόροι) είναι πάντα μικρότερη από όσο θα χρειαζόταν για να καλυφθεί ολόκληρη η κορυφή (οι ανάγκες).
Για να το δεις πιο απτά, σκέψου την Κύπρο: η ποσότητα γης, το νερό, τα κεφάλαια των επιχειρήσεων και ο αριθμός των εργαζομένων στο νησί είναι συγκεκριμένα και πεπερασμένα σε κάθε δεδομένη στιγμή. Όμως οι ανάγκες των πολιτών —για κατοικία, μεταφορές, υγεία, εκπαίδευση, ψυχαγωγία— δεν σταματούν ποτέ να αυξάνονται και να διαφοροποιούνται. Ακριβώς επειδή οι πόροι δεν μπορούν να «τεντωθούν» όσο χρειάζεται, κάθε κοινωνία αναγκάζεται να κάνει επιλογές: τι θα παραχθεί, πόσο και για ποιον.
Όταν τα Οικονομικά μιλούν για «απεριόριστες ανάγκες», δεν εννοούν μόνο τα βασικά (τροφή, στέγη, ένδυση). Εννοούν το σύνολο όλων όσων θα ήθελε να έχει ο άνθρωπος — από το απαραίτητο μέχρι το προαιρετικό. Ακριβώς επειδή οι επιθυμίες αυτές δεν σταματούν ποτέ να αυξάνονται, ενώ οι πόροι για να τις ικανοποιήσουμε είναι πεπερασμένοι, δημιουργείται το οικονομικό πρόβλημα.
Στην επόμενη ενότητα θα δούμε πώς αυτή ακριβώς η προσπάθεια των ανθρώπων να εξασφαλίσουν τα μέσα για να ζήσουν παίρνει μορφή στην καθημερινή ζωή, μέσα από την οικονομική δραστηριότητα.