Ο ανθρώπινος πληθυσμός 🌍

Από την εμφάνισή του στη Γη μέχρι πριν από 10.000 χρόνια περίπου, ο ανθρώπινος πληθυσμός αυξανόταν με πολύ χαμηλούς ρυθμούς. Η πρώτη μεγάλη ώθηση δόθηκε από τη Γεωργική Επανάσταση: το πέρασμα του ανθρώπου από τροφοσυλλέκτης-κυνηγός σε γεωργός-κτηνοτρόφος αύξησε την παραγωγή τροφίμων και μείωσε τον έλεγχο που ασκούσε η έλλειψη τροφής στο μέγεθος του πληθυσμού.

Η δεύτερη, πολύ μεγαλύτερη ώθηση δόθηκε πριν από περίπου 200 χρόνια, ως αποτέλεσμα της Βιομηχανικής Επανάστασης. Η εποίκηση αραιοκατοικημένων ηπείρων, η βελτίωση των συνθηκών υγιεινής και οι εξελίξεις στην Ιατρική και τη Βιολογία (εμβόλια, αντιβιοτικά) μείωσαν την παιδική θνησιμότητα και αύξησαν τη διάρκεια ζωής, με αποτέλεσμα ο πληθυσμός να φτάσει τα 6 δισεκατομμύρια το 1999. Αυτή η ραγδαία αύξηση δημιουργεί όμως προβλήματα σχετικά με τη διαθεσιμότητα και τη διανομή των φυσικών πόρων, καθώς και καταστροφές στο περιβάλλον.

Οι σημερινές τάσεις δείχνουν σχετική επιβράδυνση του ρυθμού αύξησης, με τους πιο αισιόδοξους να προβλέπουν σταθεροποίηση του πληθυσμού στα 9 με 14 δισεκατομμύρια κατά τη διάρκεια του 21ου αιώνα.

Πώς αυξάνεται ο πληθυσμός: η λογική του ανατοκισμού

Σε παγκόσμιο επίπεδο ο ανθρώπινος πληθυσμός αυξάνεται ετησίως κατά 1,8% περίπου. Ένα τέτοιο ποσοστό δεν ισοδυναμεί με απλή πρόσθεση, γιατί όσοι προστίθενται σε έναν πληθυσμό θα αποκτήσουν με τη σειρά τους απογόνους. Οι πληθυσμοί αυξάνονται όπως οι τόκοι μιας τραπεζικής κατάθεσης: όπως οι τόκοι προστίθενται στο κεφάλαιο και το νέο, μεγαλύτερο κεφάλαιο ανατοκίζεται, έτσι και τα νέα άτομα που προστίθενται σε έναν πληθυσμό αυξάνονται με τη σειρά τους με τον ίδιο ρυθμό.

Διαφορές ανάμεσα σε αναπτυγμένες και αναπτυσσόμενες χώρες

Οι αναπτυγμένες χώρες χαρακτηρίζονται από μεγάλη παραγωγή και κατανάλωση αγαθών, με συνέπεια τη ρύπανση και την υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Οι αναπτυσσόμενες χώρες μαστίζονται από την πείνα, τις αρρώστιες και την έλλειψη αγαθών ζωτικής σημασίας, όπως φάρμακα ή νερό, ενώ σε πολλές από αυτές καταστρέφονται τροπικά δάση για να βρεθεί καλλιεργήσιμη γη.

Θα περίμενε κανείς η αύξηση του πληθυσμού να είναι ταχύτερη στις αναπτυγμένες χώρες, όμως συμβαίνει το αντίθετο:

Η διαφορά αυτή ερμηνεύεται από τη θεωρία της δημογραφικής μετάπτωσης. Σύμφωνα με αυτήν, καθώς αυξάνεται η ευμάρεια μιας οικογένειας και μειώνεται η εξάρτησή της από την εργασία των παιδιών, οι γεννήσεις μειώνονται — ακόμη κι αν υπάρχουν επιδόματα πολύτεκνων ή περισσότεροι βρεφονηπιακοί σταθμοί. Στις αναπτυγμένες χώρες οι άνθρωποι τείνουν να «επενδύουν» περισσότερο χρόνο και χρήμα στη βελτίωση της ποιότητας ζωής τους και των παιδιών τους. Αντίθετα, στις αγροτικές κοινωνίες η απόκτηση πολλών παιδιών σημαίνει περισσότερα εργατικά χέρια για την οικογένεια.

Για τους παραπάνω λόγους γίνονται προσπάθειες ελέγχου των γεννήσεων, τόσο παγκοσμίως όσο και σε συγκεκριμένες χώρες (π.χ. Κίνα), αφού η μεγάλη πληθυσμιακή αύξηση δεν οδηγεί σε οικονομικά οφέλη — αντίθετα, διογκώνει τα κοινωνικά και περιβαλλοντικά προβλήματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η αύξηση του πληθυσμού των πόλεων με ρυθμό μεγαλύτερο του 3%, καθώς οι άνθρωποι συρρέουν σε αυτές αναζητώντας καλύτερη ζωή. Οι πόλεις όμως δεν μπορούν να καλύψουν τις ανάγκες ενός συνεχώς αυξανόμενου πληθυσμού, γεγονός που προκαλεί κοινωνικές εντάσεις, διάσπαση των συνεκτικών δεσμών μιας κοινωνίας και, σε περιβαλλοντικό επίπεδο, ρύπανση και υποβάθμιση του περιβάλλοντος.

Άνθρωπος και περιβαλλοντικά προβλήματα ⚠️

Η πρόοδος της Βιολογίας και της Ιατρικής έδωσε στον άνθρωπο ισχυρά μέσα για τη διάγνωση και τη θεραπεία ασθενειών, μειώνοντας τη θνησιμότητα, ενώ η τεχνολογική ανάπτυξη βελτίωσε εντυπωσιακά την ποιότητα ζωής. Αυτή η θετική εξέλιξη όμως είχε περιβαλλοντικό κόστος, γιατί συνοδεύτηκε από την αντίληψη ότι ο άνθρωπος μπορεί να εκμεταλλεύεται χωρίς όρους και όρια τον πλανήτη, αδιαφορώντας για τις περιβαλλοντικές συνέπειες των επιλογών του.

Κατά τη μεταπολεμική εποχή, και ιδιαίτερα τις τρεις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα, αποκαλύφθηκαν το μέγεθος αυτών των προβλημάτων και η αδυναμία της τεχνολογίας να τα αντιμετωπίσει.

Ανάμεσα στα σοβαρότερα προβλήματα που προκάλεσε αυτή η συμπεριφορά περιλαμβάνονται η μείωση της βιοποικιλότητας, η ερημοποίηση και η ρύπανση του εδάφους, του νερού και του αέρα — τα τρία θέματα που αναλύονται στη συνέχεια.

Μείωση της βιοποικιλότητας 🦋

Ο όρος «βιοποικιλότητα» αναφέρεται στην ποικιλία του φαινομένου της ζωής σε κάθε επίπεδο οργάνωσής της: από τα γονίδια και τα χρωμοσώματα μέχρι τους οργανισμούς, τα είδη, τις βιοκοινότητες και τα οικοσυστήματα. Θα μπορούσε κανείς βιαστικά να σκεφτεί ότι αυτή η ποικιλία είναι μια αδικαιολόγητη σπατάλη της φύσης — κάτι τέτοιο όμως δεν ισχύει. Όσο πιο πολύπλοκο είναι ένα οικοσύστημα, δηλαδή όσο περισσότερα διαφορετικά είδη οργανισμών υπάρχουν σε αυτό, τόσο περισσότερες και πολυπλοκότερες είναι οι σχέσεις που αναπτύσσονται μεταξύ τους. Αυτό κάνει το οικοσύστημα σταθερότερο, αφού αυξάνονται οι ευνοϊκές συνθήκες για τη διατήρηση της ισορροπίας του.

Η διαχείριση της βιόσφαιρας από τον άνθρωπο έχει οδηγήσει δυστυχώς στη μείωση της βιοποικιλότητας. Σύμφωνα με εκτιμήσεις διεθνών οργανισμών και περιβαλλοντικών οργανώσεων, με τους σημερινούς ρυθμούς απωλειών, ένα σημαντικό μέρος των υπαρχόντων ειδών του πλανήτη αναμένεται να έχει εξαφανιστεί ή να έχει συρρικνωθεί σε μικρούς πληθυσμούς πριν από τα μέσα του 21ου αιώνα.

Κύριο αίτιο της εξαφάνισης των ειδών είναι η καταστροφή ή η αλλοίωση των περιοχών στις οποίες αυτά μπορούν να επιβιώσουν. Δύο τύποι βιοτόπων που έχουν υποστεί ιδιαίτερη αλλοίωση είναι οι υγρότοποι και τα τροπικά δάση.

Υγρότοποι

Οι υγρότοποι είναι βιότοποι που βρίσκονται στο όριο μεταξύ χερσαίων και υδάτινων περιοχών και χαρακτηρίζονται από αβαθή, μόνιμα ή εποχικά νερά. Δέλτα ποταμών, αβαθείς λίμνες, ποτάμια, έλη και λιμνοθάλασσες διακρίνονται για τη μεγάλη τους παραγωγικότητα, που τους κάνει ιδανικούς βιότοπους για πλήθος οργανισμών — έντομα, πουλιά, ερπετά, αμφίβια, ψάρια. Τα άφθονα θρεπτικά συστατικά που περιέχουν ευνοούν επίσης την ανάπτυξη πλούσιας υδρόβιας και χερσαίας χλωρίδας.

Τα τελευταία 50 χρόνια η εκτεταμένη ανθρώπινη παρέμβαση έχει αφανίσει τους υγρότοπους ή έχει διαταράξει σοβαρά τη λειτουργία τους:

• αποξηράνσεις και εγγειοβελτιωτικά έργα για τη μετατροπή τους σε γεωργική γη
• διευθετήσεις χειμάρρων και κοιτών ποταμών, που μεταβάλλουν τον κύκλο του νερού
• υπερβολική χρήση λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων που καταλήγουν σε αυτούς παρασυρμένα από τα επιφανειακά νερά

Ανάμεσα στους οργανισμούς που έχουν πληρώσει ακριβά το κόστος αυτών των διαταραχών είναι τα μεταναστευτικά πουλιά, τα οποία χρησιμοποιούν τους υγρότοπους ως ενδιάμεσους σταθμούς στα ταξίδια τους ή ως τόπους διαχείμασης.

Τροπικά δάση

Τα τροπικά δάση είναι τα πιο πλούσια σε ποικιλία οικοσυστήματα του πλανήτη, καθώς φιλοξενούν το 65% του συνόλου των γνωστών φυτικών ειδών. Παρότι η βλάστησή τους είναι πλούσια, τα εδάφη τους είναι φτωχά: η αποικοδόμηση στα δάση αυτά είναι ταχύτατη, λόγω των υψηλών θερμοκρασιών και της υγρασίας, αλλά όλα τα ανόργανα θρεπτικά συστατικά επαναπροσλαμβάνονται αμέσως από τα ίδια τα φυτά, χωρίς να εμπλουτίζουν το έδαφος.

Η αποψίλωση των τροπικών δασών γίνεται για την εξασφάλιση γεωργικής γης, την επέκταση των πόλεων, την υλοτόμηση ή τη διάνοιξη δρόμων, με τόσο υψηλό ρυθμό ώστε κάθε χρόνο να χάνεται έκταση ίση με το μισό της έκτασης της Ελλάδας.

Ερημοποίηση 🏜️

Φυσιολογικά, τα ερημικά οικοσυστήματα βρίσκονται σε περιοχές όπου η βροχόπτωση είναι πολύ χαμηλή. Ωστόσο, οικοσυστήματα με άγονα εδάφη, μικρή παραγωγικότητα και μικρή βιομάζα συναντώνται και σε περιοχές όπου το κλίμα θα επέτρεπε πλούσια βλάστηση. Τα οικοσυστήματα αυτά είναι αποτέλεσμα ανθρώπινων παρεμβάσεων που οδηγούν στην ερημοποίηση.

Οι κύριοι λόγοι για τους οποίους ένα οικοσύστημα μπορεί να ερημοποιηθεί είναι:

• η καταστροφή του από την όξινη βροχή
• η αποψίλωση, όπως στην περίπτωση των τροπικών δασών
• οι πυρκαγιές και η υπερβόσκηση στα μεσογειακά οικοσυστήματα

Όταν καταστρέφονται τα φυτά μιας περιοχής, το έδαφος παύει να συγκρατείται από τις ρίζες τους. Οι βροχές τότε σχηματίζουν χειμάρρους που παρασύρουν το χώμα σε ποτάμια, θάλασσες και λίμνες. Η διάβρωση που προκύπτει οδηγεί σε ένα γυμνό, χωρίς χώμα έδαφος, και η περιοχή ερημοποιείται.

Πυρκαγιές στα μεσογειακά οικοσυστήματα

Το μεσογειακό κλίμα χαρακτηρίζεται από την εναλλαγή ενός υγρού και σχετικά ήπιου χειμώνα με ένα θερμό και ξερό καλοκαίρι, που ευνοεί την εκδήλωση πυρκαγιάς λόγω των υψηλών θερμοκρασιών, της μεγάλης ξηρασίας και της συσσώρευσης μη αποικοδομημένων ξερών φύλλων στο έδαφος.

Τα μεσογειακά οικοσυστήματα μπορούν να ανακάμψουν σε λιγότερο από δέκα χρόνια, γιατί οι οργανισμοί τους έχουν προσαρμοστεί στην περιοδική εμφάνιση της φωτιάς, αναπτύσσοντας μηχανισμούς αναγέννησης όπως ο σχηματισμός νέων βλαστών και φύλλων από υπόγειους οφθαλμούς και η αυξημένη φύτρωση σπερμάτων που διασκορπίστηκαν λόγω της φωτιάς.

Ρύπανση 🏭

Ρύπανση είναι η επιβάρυνση του περιβάλλοντος με κάθε παράγοντα (ρύπο) που έχει βλαπτικές επιδράσεις στους οργανισμούς. Στους ρύπους ανήκουν συγκεκριμένες χημικές ουσίες, αλλά και διάφορες μορφές ενέργειας, όπως η θερμότητα, ο ήχος και οι ακτινοβολίες.

Στις περισσότερες περιπτώσεις, το κριτήριο για την απειλή που συνιστά ένας ρύπος δεν είναι τόσο η ποιότητά του όσο ο ρυθμός με τον οποίο προστίθεται σε ένα οικοσύστημα. Γι' αυτό είναι δυνατό μια ουσία αβλαβής σε μικρές συγκεντρώσεις να γίνει απειλητική, αν ο ρυθμός εισαγωγής της είναι μεγαλύτερος από τον ρυθμό απομάκρυνσης ή αδρανοποίησής της από τους μηχανισμούς αποκατάστασης της ισορροπίας που διαθέτουν τα οικοσυστήματα.

Η ρύπανση, ανάλογα με το τμήμα της βιόσφαιρας που πλήττει, διακρίνεται σε ατμοσφαιρική, ρύπανση των υδάτων και ρύπανση του εδάφους. Η διάκριση αυτή δεν είναι απόλυτη, καθώς οι διάφορες μορφές ρύπανσης αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.

Ατμοσφαιρική ρύπανση

Η ατμοσφαιρική ρύπανση από ανθρώπινη δραστηριότητα ξεκίνησε από τότε που ο άνθρωπος των σπηλαίων ανακάλυψε τη φωτιά, αλλά η συστηματική επιβάρυνση της ατμόσφαιρας άρχισε με τη Βιομηχανική Επανάσταση, με την εντατική καύση ορυκτών καυσίμων (γαιάνθρακες, πετρέλαιο). Η κατάσταση επιδεινώθηκε τον 20ό αιώνα με τη συνεχιζόμενη εκπομπή βιομηχανικών ρύπων και τη μαζική χρήση του αυτοκινήτου.

Τα σύγχρονα περιβαλλοντικά προβλήματα που οφείλονται στην ατμοσφαιρική ρύπανση είναι το φαινόμενο του θερμοκηπίου, το φωτοχημικό νέφος, η εξασθένηση της στιβάδας του όζοντος και η όξινη βροχή.

Το φαινόμενο του θερμοκηπίου

Η ηλιακή ακτινοβολία που φτάνει στη Γη απορροφάται εν μέρει από αυτήν, ενώ ένα άλλο μέρος εκπέμπεται πίσω στην ατμόσφαιρα ως υπέρυθρη ακτινοβολία. Από αυτήν, ένα μέρος δεσμεύεται από το διοξείδιο του άνθρακα και τους υδρατμούς της ατμόσφαιρας, γεγονός που οδηγεί στην ήπια αύξηση της θερμοκρασίας της — χωρίς αυτή τη δέσμευση, η μέση θερμοκρασία της Γης θα ήταν -20°C αντί για τους 15°C που είναι ευνοϊκοί για τη ζωή. Το υπόλοιπο μέρος της ακτινοβολίας διαφεύγει στο διάστημα, αποτρέποντας την υπερθέρμανση του πλανήτη.

Εξαιτίας όμως της υπέρμετρης καύσης ορυκτών καυσίμων, η συγκέντρωση του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα έχει αυξηθεί, με αποτέλεσμα να δεσμεύεται μεγαλύτερο ποσοστό υπέρυθρης ακτινοβολίας και να αυξάνεται η θερμοκρασία της ατμόσφαιρας. Επειδή η ποσότητα διοξειδίου του άνθρακα που προστίθεται στην ατμόσφαιρα αυξάνεται με ρυθμό 0,3% τον χρόνο, πολλοί επιστήμονες πιστεύουν ότι έως το 2040 η μέση θερμοκρασία του πλανήτη θα έχει αυξηθεί κατά 5°C. Αν επιβεβαιωθεί αυτή η πρόβλεψη, οι κλιματικές μεταβολές που θα προκύψουν θα έχουν δραματικές επιπτώσεις: η τήξη των πολικών πάγων θα οδηγήσει σε ανύψωση της στάθμης της θάλασσας και απώλεια μεγάλων χερσαίων εκτάσεων, ενώ είναι πιθανό γόνιμες περιοχές να γίνουν άγονες και αντίστροφα.

Το φωτοχημικό νέφος

Δεν είναι όλα τα νέφη ίδια. Το νέφος που κάλυψε το Λονδίνο το 1952 ήταν μείγμα διοξειδίου του θείου και άλλων προϊόντων ατελούς καύσης ορυκτών καυσίμων. Το νέφος του Λος Άντζελες, με το χαρακτηριστικό καφετί χρώμα που γίνεται αντιληπτό και στην Αθήνα, προκαλείται διαφορετικά: παράγεται από την αντίδραση ουσιών που εκλύονται από μηχανές εσωτερικής καύσης (αυτοκίνητα, αεροπλάνα, εργοστάσια) με το οξυγόνο της ατμόσφαιρας, υπό την επίδραση της ηλιακής ακτινοβολίας.

Οι ουσίες που παράγονται απευθείας από τις μηχανές λέγονται πρωτογενείς ρύποι (οξείδια του αζώτου, μονοξείδιο του άνθρακα, υδρογονάνθρακες), ενώ τα προϊόντα της αντίδρασής τους λέγονται δευτερογενείς ρύποι (όζον, νιτρικό υπεροξυακετύλιο - PAN).

Οι ρύποι αυτοί, εκτός από τις αρνητικές επιπτώσεις τους στην υγεία του ανθρώπου, προκαλούν σημαντικές καταστροφές και στα φυσικά οικοσυστήματα.

Η εξασθένηση της στιβάδας του όζοντος

Το όζον στα κατώτερα επίπεδα της ατμόσφαιρας αποτελεί ρύπο, όπως είδαμε παραπάνω. Στα ανώτερα επίπεδα όμως, σε ύψος 15 έως 30 χιλιόμετρα (κατώτερη στρατόσφαιρα), το όζον σχηματίζει μια στιβάδα που παίζει σπουδαίο ρόλο στη διατήρηση της ζωής, καθώς απορροφά σημαντικό μέρος της υπεριώδους ακτινοβολίας. Η ακτινοβολία αυτή έχει θανατηφόρο δράση στους μονοκύτταρους οργανισμούς, προκαλεί μεταλλάξεις στο DNA, καταρράκτη και καρκίνο του δέρματος.

Από τη δεκαετία του 1970 παρατηρήθηκε βαθμιαία εξασθένηση της στιβάδας του όζοντος, η οποία στα μέσα της δεκαετίας του 1980 οδήγησε στη δημιουργία μιας «τρύπας» πάνω από την Ανταρκτική. Αιτία γι' αυτό βρέθηκαν οι χλωροφθοράνθρακες (γνωστοί εμπορικά ως freon), που χρησιμοποιούνταν ως ψυκτικά υγρά σε ψυγεία και κλιματιστικά και ως προωθητικά αέρια σε σπρέι. Καθώς μειώνεται το όζον στη στρατόσφαιρα, η ποσότητα υπεριώδους ακτινοβολίας που φτάνει στη Γη αυξάνεται, με αποτέλεσμα να αυξάνεται και η πιθανότητα δυσμενών επιπτώσεων στους οργανισμούς.

Η όξινη βροχή

Η ηφαιστειακή δραστηριότητα, η αποικοδόμηση οργανικών ουσιών από βακτήρια του εδάφους, αλλά κυρίως η καύση υγρών καυσίμων, απελευθερώνουν στην ατμόσφαιρα οξείδια του αζώτου και διοξείδιο του θείου. Τα αέρια αυτά, αφού μετατραπούν με την επίδραση των υδρατμών σε νιτρικό και θειώδες οξύ αντίστοιχα, επιστρέφουν στην επιφάνεια της Γης διαλυμένα στο νερό της βροχής, στο χιόνι, στην ομίχλη ή στο χαλάζι.

Όταν οι συγκεντρώσεις των οξειδίων αυτών δεν είναι αυξημένες, το νερό της βροχής είναι ήπια όξινο (γύρω στο 5,6 pH). Σε περιοχές όπου η ατμόσφαιρα έχει επιβαρυνθεί με μεγάλες συγκεντρώσεις οξειδίων —είτε λόγω εντατικής καύσης καυσίμων είτε επειδή οι ρύποι μεταφέρθηκαν από τον άνεμο— η βροχή γίνεται πιο όξινη, με το pH να μπορεί να πέσει αρκετά κάτω από το 5.

Η όξινη βροχή καταστρέφει το φύλλωμα των δέντρων, ελαττώνει τη γονιμότητα του εδάφους και θανατώνει φυτικούς και ζωικούς οργανισμούς των υδάτινων οικοσυστημάτων. Προκαλεί επίσης καταστροφές σε ιστορικά αρχιτεκτονικά μνημεία και έργα τέχνης από μάρμαρο, καθώς τα οξέα διαβρώνουν τις εξωτερικές τους επιφάνειες.

Ρύπανση των υδάτων

Το νερό, μετά τον αέρα, αποτελεί το πιο αναντικατάστατο φυσικό αγαθό. Η ρύπανσή του — κάθε φυσική, χημική ή βιολογική μεταβολή που το καθιστά ακατάλληλο για τους οργανισμούς που ζουν σε αυτό ή το χρησιμοποιούν — συνοδεύει την ιστορία του ανθρώπου από τότε που τα λύματα των πρώτων οικισμών απελευθερώνονταν σε γειτονικά ποτάμια, λίμνες και θάλασσες. Αργότερα η συγκέντρωση πληθυσμών στις πόλεις αύξησε την ποσότητα των οργανικών λυμάτων και πρόσθεσε τοξικές ουσίες και παραπροϊόντα χημικών κατεργασιών, όπως αυτά της βυρσοδεψίας και της μεταλλουργίας.

Στις περισσότερες περιπτώσεις, η ρύπανση του νερού ξεκινά από την αστική και τη βιομηχανική δραστηριότητα της ξηράς και καταλήγει στις θάλασσες, τους ποταμούς και τις λίμνες. Οι κύριες πηγές ρύπανσης των υδάτων είναι:

• Θερμική ρύπανση: το θερμό νερό από τις ψυκτικές εγκαταστάσεις πυρηνικών αντιδραστήρων και εργοστασίων που καίνε ορυκτά καύσιμα, όταν διοχετεύεται σε ένα υδάτινο οικοσύστημα, αυξάνει τη θερμοκρασία του νερού και ελαττώνει τη συγκέντρωση του διαλυμένου οξυγόνου.
• Αστικά λύματα: περιέχουν παραπροϊόντα του ανθρώπινου μεταβολισμού και ουσίες καθημερινής χρήσης (απορρυπαντικά, προϊόντα καθαρισμού). Προκαλούν αύξηση του μικροβιακού φορτίου του νερού, που μπορεί να διαδώσει σοβαρά νοσήματα, αλλά και το φαινόμενο του ευτροφισμού.
• Βιομηχανικά απόβλητα: περιέχουν βαρέα μέταλλα (μόλυβδο, υδράργυρο, ψευδάργυρο κ.ά.), οργανικούς διαλύτες και πετρελαιοειδή, που διαταράσσουν την ισορροπία των υδάτινων οικοσυστημάτων.

Ο ευτροφισμός βήμα-βήμα

Όταν ένα υδάτινο οικοσύστημα δέχεται αστικά λύματα και λιπάσματα που παρασύρονται από τη βροχή, εμπλουτίζεται με νιτρικά και φωσφορικά άλατα. Επειδή αυτά αποτελούν θρεπτικά συστατικά για το φυτοπλαγκτόν (τους υδρόβιους φωτοσυνθετικούς οργανισμούς), ο πληθυσμός του αυξάνεται υπερβολικά. Αυτό αυξάνει με τη σειρά του τον πληθυσμό του ζωοπλαγκτόν, που τρέφεται με φυτοπλαγκτόν. Με τον θάνατο των πλαγκτονικών οργανισμών συσσωρεύεται νεκρή οργανική ύλη, η οποία πυροδοτεί την αύξηση των αποικοδομητών (βακτηρίων).

Βιοσυσσώρευση

Οι πιο τοξικοί ρυπαντές στη βιόσφαιρα είναι τα παρασιτοκτόνα και τα εντομοκτόνα, καθώς και τα ραδιενεργά απόβλητα. Ιδιαίτερη σημασία απέκτησαν μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, λόγω της αυξημένης χρήσης τους. Το κοινό χαρακτηριστικό αυτών των ουσιών είναι ότι δεν διασπώνται από τους οργανισμούς (μη βιοδιασπώμενες ουσίες), με αποτέλεσμα να συσσωρεύονται στους κορυφαίους καταναλωτές, καθώς περνούν από τον έναν κρίκο της τροφικής αλυσίδας στον επόμενο.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το εντομοκτόνο DDT: αν μια κάμπια φάει φύλλα ραντισμένα με DDT, η ουσία θα απορροφηθεί και θα συσσωρευτεί στους ιστούς της, χωρίς να αποβληθεί. Αν ένα πουλί καταναλώσει πολλές κάμπιες, το DDT όλων τους θα συγκεντρωθεί στους ιστούς του. Τελικά, η μεγαλύτερη συγκέντρωση θα βρεθεί στον τελικό καταναλωτή της τροφικής αλυσίδας.

Το φαινόμενο κατά το οποίο αυξάνεται η συγκέντρωση τοξικών χημικών ουσιών στους ιστούς των οργανισμών, καθώς προχωρούμε κατά μήκος της τροφικής αλυσίδας, ονομάζεται βιοσυσσώρευση.

Ρύπανση του εδάφους

Το έδαφος που καλύπτει μεγάλο μέρος της επιφάνειας του πλανήτη προέρχεται από την αποσάθρωση πετρωμάτων, μια διαδικασία που προκαλείται από τον άνεμο, το νερό, τον πάγο και τη δράση οργανισμών στη διάρκεια δεκάδων ετών. Το λεπτό στρώμα χώματος στην επιφάνεια είναι κατάλληλο για την ανάπτυξη φυτών και τη δράση των αποικοδομητών.

Εξαιτίας της ανθρώπινης δραστηριότητας, το έδαφος επιβαρύνεται με τοξικές ουσίες, όπως ραδιενεργά απόβλητα, εντομοκτόνα και βαρέα μέταλλα, με συνέπεια την ερημοποίηση και τη διοχέτευση τοξικών ουσιών στα υδάτινα οικοσυστήματα ή στα υπόγεια νερά.

Ηχορρύπανση

Ο θόρυβος αποτελεί μια μορφή ρύπανσης που χαρακτηρίζει τις αστικές και βιομηχανικές ζώνες και επηρεάζει όχι μόνο το όργανο της ακοής αλλά και το σύνολο των λειτουργιών του ανθρώπινου οργανισμού. Η ένταση του ήχου μετριέται σε ντεσιμπέλ (dB).

Η συνεχής έκθεση σε ήχο έντασης μεγαλύτερης από 85 ντεσιμπέλ μπορεί να προκαλέσει απώλεια της ακοής. Ο έντονος ήχος επηρεάζει επίσης την ψυχική υγεία: αυξάνει την επιθετικότητα, προκαλεί στρες και μειώνει την ικανότητα προσήλωσης και λήψης αποφάσεων. Ταυτόχρονα αυξάνει την αρτηριακή πίεση και την έκκριση γαστρεντερικών υγρών, κατάσταση που μπορεί να οδηγήσει στην εμφάνιση έλκους.