📚 Φιλοσοφικοί όροι
Αυτό δεν είναι απλώς λίστα ορισμών προς αποστήθιση — είναι το εργαλείο σου για την επανάληψη πριν τις εξετάσεις. Καλή στρατηγική: διάβασε πρώτα τα ΣΧΟΛΙΑ στα κεφάλαια του διαλόγου, και όποτε συναντάς έναν φιλοσοφικό όρο (π.χ. διαλεκτική, ελεγκτική, αρετή) γύρνα εδώ να δεις τον ακριβή ορισμό του. Πρόσεξε ιδιαίτερα τους όρους που μοιάζουν αλλά διαφέρουν εννοιολογικά — μερικοί επισημαίνονται παρακάτω.
Άγνοια του ελέγχου: Παραλογισμός κατά τον οποίο αυτός που επιχειρηματολογεί απομακρύνεται από τη «θέση» που πρέπει να αποδείξει (απομάκρυνση μπορεί να οφείλεται σε απροσεξία ή να είναι σκόπιμη) με αποτέλεσμα να εκτρέψει την προσοχή των ακροατών του και να πετύχει το συμπέρασμα που θέλει. Στην προκειμένη περίπτωση της συζήτησης Σωκράτη - Πρωταγόρα η «θέση» είναι: αν μπορεί να διδαχτεί η πολιτική τέχνη ως μια ειδική τέχνη όπως η γεωμετρία ή η μουσική.
Αξία (από το άγω): Είναι ό,τι προκαλεί την προσωπική ορμή προς ένα αντικείμενο, λόγω της ευχαρίστησης και ικανοποίησης που γεννά στην ψυχή. Το αντικείμενο που του αποδίδομε αξία μπορεί να είναι πράγμα ή γεγονός ή επίτευγμα του φυσικού ή του πνευματικού κόσμου.
Οι αξίες ούτε μέσα στα πράγματα βρίσκονται (ως αντικειμενικές ιδιότητές τους) ούτε δημιουργούνται ελεύθερα από τη συνείδηση (υποκειμενικές εκτιμήσεις), αλλά εκφράζουν μια σχέση: τη σχέση ενός εγώ με τα πράγματα. Η σχέση αυτή ορίζεται με συναισθήματα και εκφράζεται με κρίσεις που ονομάζονται, σ' αντίθεση με τις θεωρητικές κρίσεις, αξιολογικές.
Κατά πάσα πιθανότητα οι αξίες προήλθαν από ουσιαστικοποίηση επιθέτων που χαρακτήριζαν ένα πλήθος αντικειμένων π.χ. η αξία του ωραίου ουσιαστικοποιεί το γνώρισμα πολλών αντικειμένων όπως περίπου και η έννοια (ωραίος κήπος, ωραίο δέντρο, ωραίος άνθρωπος, ωραίος ζωγραφικός πίνακας κτλ.).
Οι αξίες δε βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο, αλλά αποτελούν κλίμακα, διαβαθμίζονται ιεραρχικά. Στην ιεραρχική κλίμακα των αξιών την κατώτατη τάξη κατέχουν οι υλικές, οικονομικές και βιολογικές αξίες· ακολουθούν οι λογικές, αισθητικές και ηθικές αξίες και στην κορφή στέκονται οι θρησκευτικές.
Οι αξίες έχουν ανυπολόγιστη σημασία για τον ανθρώπινο βίο. Ο πολιτισμός δεν είναι τίποτε άλλο παρά πραγματοποίηση αξιών με τη βοήθεια των προδιαθέσεων και των δεξιοτήτων του ανθρώπινου πνεύματος.
Η ιεράρχηση των αξιών, από την κατώτατη προς την ανώτατη τάξη, έχει ως εξής:
- α) Υλικές, οικονομικές και βιολογικές αξίες (υλικά αγαθά, χρήμα, ζωή, υγεία)
- β) Λογικές αξίες (επιστημονικές αλήθειες)
- γ) Αισθητικές αξίες (Τέχνη: ωραίο, υψηλό κτλ.)
- δ) Ηθικές αξίες (δίκαιο, έντιμο)
- ε) Θρησκευτικές αξίες (όσιο - άγιο)
Απορητική: Κατά το Σωκράτη η άγνοια, το «οὐκ εἰδέναι», η απορία είναι η μόνη θετική αφετηρία της φιλοσοφίας· δηλαδή η μόνη θετική και προσιτή στον άνθρωπο γνώση είναι η διαπίστωση της άγνοιάς του. Μ' αυτό τον τρόπο η άγνοια μεταβάλλεται σ' αληθινή γνώση. Ο Σωκράτης ονομάζει την απορητική, μαιευτική. Και ο Πλάτων επίσης για να εξεγείρει το πνεύμα χρησιμοποιεί τη διαλεκτική και απορητική ερώτηση. Επομένως γι' αυτόν ο διάλογος είναι η κατ' εξοχήν μέθοδος της φιλοσοφίας ως μέσου διέγερσης της απορίας. Στη νεότερη φιλοσοφία η απορητική μέθοδος αποτέλεσε σπουδαιότατη μεθοδική μορφή έρευνας.
Αρετή: Είναι η ικανότητα του ανθρώπου, που την αποκτά με μόρφωση και αυτεπίγνωση, να επιδιώκει το αγαθό και να πραγματοποιεί αυτή του την πρόθεση στην εξωτερική υλική του δράση.
Κατά το Σωκράτη η αρετή είναι η γνώση του αγαθού και επειδή κάθε γνώση αποτελεί ενότητα, γι' αυτό είναι και η αρετή ενιαία. Η γνώση αυτή, που είναι αποτέλεσμα της βαθιάς κατανοήσεως της ουσίας των αξιών, ξυπνά τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου, ώστε υπεύθυνα ν' αναζητήσει και να πραγματοποιήσει το αγαθό.
Διαλεκτική: Η τέχνη της συζήτησης, η επιστήμη της λογικής. Για το Σωκράτη διαλεκτική είναι η τέχνη της συζήτησης για τη διευκρίνηση των εννοιών, για τον Πλάτωνα η ύψιστη επιστήμη, η διαδικασία για την αναγνώριση των ιδεών. Αργότερα διαλεκτική ονομαζόταν η κίνηση του πνεύματος από τα ατομικά στα καθολικά και η διαίρεση των εννοιών σε είδη. Στα νεότερα χρόνια (Έγελος) σημαίνει και την ανέλιξη της φύσης ή της σκέψης μέσ' από αντιθέσεις σε μια σύνθεση.
Σωκρατική ειρωνεία: Μια από τις ιδιαίτερες αρετές του Σωκράτη, να διατείνεται πως δεν ξέρει τίποτα. Δεν είναι κοινή προσποίηση, αλλά παιδαγωγικό μέσο με το οποίο πετυχαίνεται η θεραπεία της ψυχής. Με την ειρωνεία, μαζί με τους απαραίτητους για την κίνηση του πνεύματος ερεθισμούς, καλλιεργείται στη διάρκεια των φιλοσοφικών συζητήσεων και η απαραίτητη ευθυμία. Ο Σωκράτης με το να κρύβει τις γνώσεις του και να μην κομπάζει γι' αυτές φαίνεται ανώτερος. Αυτή του η ανωτερότητα, που δεν είναι συνδυασμένη με αγάπη, προσέλκυε κοντά του τους νέους.
Έλεγχος (ελεγκτική): Είναι η έρευνα για την ανεύρεση της αλήθειας, της ορθότητας ή της αξίας ενός αντικειμένου, μιας κρίσης.
Οι δύο όροι σχετίζονται στενά αλλά δεν ταυτίζονται. Η απορητική είναι η στάση/αφετηρία: η συνειδητοποίηση της άγνοιας ως θετικό σημείο εκκίνησης της φιλοσοφικής αναζήτησης (γι' αυτό ο Σωκράτης την ταυτίζει με τη μαιευτική). Ο έλεγχος (ελεγκτική) είναι η ίδια η διαδικασία εξέτασης μιας θέσης, με την οποία επιδιώκεται να αποκαλυφθεί αν είναι αληθινή ή λανθασμένη. Με απλά λόγια: η απορητική σου λέει «δεν ξέρω ακόμη», ο έλεγχος είναι το εργαλείο με το οποίο το εξακριβώνεις.
Εμπειρισμός (εμπειρία): Γνωσιολογική κατεύθυνση που ανάγει όλες τις γνώσεις στην αισθητηριακή εμπειρία και δεν αναγνωρίζει στο πνεύμα καμιά δραστηριότητα. Βάση και πηγή της επιστημονικής γνώσης είναι η αισθητηριακή εμπειρία. Τα λογικά αξιώματα και οι κατηγορίες κατάγονται από την εμπειρία, είναι κατά κάποιο τρόπο κατάλοιπα προηγούμενων εμπειριών, πράγμα που κατά την άποψη του εμπειρισμού εξηγεί τη συμφωνία μεταξύ της σκέψης και της φύσης.
Ευδαιμονισμός: Φιλοσοφικό σύστημα κατά το οποίο σκοπός του ανθρώπου είναι η επιδίωξη της ατομικής και κοινωνικής ευδαιμονίας, ευτυχίας. Οι περισσότεροι που ασχολήθηκαν με την ηθική διαβλέπουν ότι η αναζήτηση της ευδαιμονίας είναι φυσική στον άνθρωπο. Οι ηθικές θεωρίες που εμφανίζονται ως σαφώς ευδαιμονικές είναι: α) η ηδονιστική που δέχεται ότι η ευδαιμονία έγκειται στην άμεση ηδονή β) η επικούρεια. Κατά τον Επίκουρο η προσωπική ευτυχία δίκαια είναι ο τελικός σκοπός της ανθρώπινης συμπεριφοράς γ) η αριστοτελική. Κατά τον Αριστοτέλη η ηθική αξία της ευτυχίας βρίσκεται στο ότι αυτή δε διαχωρίζεται από τη γενική ανθρώπινη συμπεριφορά και στο ότι η ευτυχία γίνεται πιο αγνή και πιο δυνατή, όσο η συμπεριφορά του ανθρώπου πλησιάζει προς τη θεία γνώση.
Ηθική φυσιοκρατία: Η κοσμοθεωρία που δέχεται τη φύση ως το μοναδικό ον που τα περιλαμβάνει όλα, συχνά και το πνεύμα και τα πνευματικά δημιουργήματα. Η ηθική φυσιοκρατία αρνείται κάθε πνευματική υπερφυσική αρχή. Επιχειρεί να παραγάγει τις ηθικές έννοιες από απλές φυσικές καταβολές, αρχές, ένστικτα (Κυνικοί, Στωικοί, Χομπς, Ρουσό, Καντ, Μαρξ, Νίτσε) και θεωρεί τον ιστορικοπολιτικό βίο ως αποτέλεσμα βιολογικών παραγόντων, απλή εκδήλωση ψυχικών - φυσικών ορμών και προδιαθέσεων.
Μεταφυσική: Η μελέτη των πρώτων αρχών των όντων - του κόσμου και του ανθρώπου. Αυτές οι αρχές θεωρούνται ότι ξεπερνούν ή προηγούνται των φαινομένων της εμπειρίας μας. Γι' αυτό και η μεταφυσική κινείται σε μια περιοχή, όπως λέμε, υπερβατική, η οποία περικλείει απόλυτες αρχές ή αλήθειες όπως ο θεός, οι πρώτες γνώσεις, οι ηθικές αρχές οι τελικές - έσχατες αιτίες κτλ. Όσοι υποστηρίζουν τον κόσμο της εμπειρίας αντιτίθενται στη μεταφυσική.
Πραγματισμός: Θεωρία κατά την οποία μόνο το πρακτικά ωφέλιμο στη ζωή είναι αληθινό. Ο πραγματισμός εξαρτά το κύρος και την αξία της νόησης από τη χρησιμότητά της, σχετίζει κάθε γνώση και επιστήμη με την πράξη· η έννοια δηλαδή της αλήθειας στον πραγματισμό έχει χαρακτήρα πρακτικό και δυναμικό. Κοινωνικός πραγματισμός κατά συνέπεια είναι η θεωρία που πιστεύει ότι η αλήθεια είναι τα όσα η κοινωνία φρονεί και δέχεται ως αληθινά.
Σόφισμα της λήψεως του αιτουμένου: Επιχείρημα που αντιβαίνει στον ορθό λόγο, επειδή προσπαθεί ν' αποδείξει μια απόφαση (συμπέρασμα) με προτάσεις που έχουν ανάγκη οι ίδιες ν' αποδειχτούν.
Σχετικισμός: Η θεωρία που υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει για τον άνθρωπο μια απόλυτη, αντικειμενική αλήθεια ούτε ηθικοί κανόνες με απόλυτο κύρος, αλλά ότι όλες οι γνώσεις είναι σχετικές, υποκειμενικές, συμβατικές και εξαρτώνται από μεταβλητούς όρους. Η ιδέα του καλού και του κακού ποικίλλει ανάλογα με τα κριτήρια κάθε εποχής. Συχνός είναι ο ηθικός σχετικισμός στη φιλοσοφία, την ιστορία του πολιτισμού και της ιστορίας, επειδή σ' αυτές λείπουν κριτήρια με μαθηματική ακρίβεια.
Οι δύο θεωρίες συχνά συγχέονται επειδή και οι δύο απορρίπτουν μια απόλυτη, σταθερή αλήθεια. Η διαφορά είναι στο κριτήριο: ο σχετικισμός λέει ότι η αλήθεια είναι σχετική ως προς το υποκείμενο ή την κοινωνία που την κρίνει (κάθε εποχή, κάθε άτομο έχει τη «δική του» αλήθεια) — θέση που συνδέεται στενά με τον Πρωταγόρα και το «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος». Ο πραγματισμός λέει ότι η αλήθεια κρίνεται από την πρακτική της χρησιμότητα — αληθινό είναι ό,τι «λειτουργεί» στην πράξη. Ο σχετικισμός εστιάζει στο ποιος κρίνει, ο πραγματισμός στο τι αποτέλεσμα φέρνει η κρίση.
Υπαρξιακό μοτίβο: Βασική αρχή που αναφέρεται στην ύπαρξη, όπως εννοούν την ύπαρξη τα φιλοσοφικά ρεύματα του υπαρξισμού που την έχουν ως κέντρο, ως μια δηλαδή ιδιάζουσα ανθρώπινη παρουσία που δημιουργεί η ίδια τον εαυτό της εν ελευθερία.
Η διαθέσιμη σαρωμένη πηγή για αυτή την ενότητα σταματά εδώ, στον όρο «Υπαρξιακό μοτίβο». Το πρωτότυπο γλωσσάρι του βιβλίου πιθανότατα συνεχίζεται με κι άλλους φιλοσοφικούς όρους που δεν συμπεριλαμβάνονται σε αυτό το αρχείο. Μην το θεωρείς λοιπόν πλήρη κατάλογο όρων — για τυχόν όρους που δεν βρίσκεις εδώ, ανέτρεξε στο έντυπο βιβλίο ή σε άλλη αξιόπιστη πηγή.