🔄 Επίλογος (Κεφ. Μ΄)

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Επιγραφή: Ο Σωκράτης συμπερασματικά διαπιστώνει την ανταλλαγή θέσεων των δυο συνομιλητών ως προς το διδακτό της αρετής. Ο Πρωταγόρας αρνείται εύσχημα πρόσκληση του Σωκράτη να συνεχίσουν την έρευνα της ουσίας της αρετής και ο διάλογος τελειώνει με αμοιβαίες φιλοφρονήσεις.

ΣΧΟΛΙΑ

Και τούτο δω το τελευταίο συμπέρασμα … μας κατηγορεί και γελά μαζί μας σαν άνθρωπος … προσωποποιεί το συμπέρασμα όπως είχε προσωποποιήσει στον Κρίτωνα (50α) τους νόμους.

… ότι όλα τα πράγματα είναι γνώση … Και στον Ευθύδημο θα καταλήξει ο Πλάτων στο συμπέρασμα ότι η σοφία είναι το μόνο αγαθό και η αμάθεια το μόνο κακό (281e) «από τα άλλα κανένα δεν είναι ούτε καλό ούτε κακό εκτός αυτών των δυο· της σοφίας που είναι αγαθό και της αμάθειας που είναι κακό;»

… όλα αυτά βρίσκονται σε φοβερή αταξία και αναποδογύρισμα … να τα ξεκαθαρίσω … Ο Σωκράτης απορεί γι' αυτή την αντιστροφή των θέσεων των θέσεων των δυο συνομιλητών. Ενώ ο ίδιος στην αρχή υποστήριξε ότι η αρετή δεν είναι διδακτή, στη συνέχεια απέδειξε πως σ' όλες της τις μορφές η αρετή είναι γνώση (επιστήμη) και επομένως διδακτή. Αντίθετα ο Πρωταγόρας που στην αρχή απέδειξε το διδακτό της αρετής (με μύθο και λόγο), στη διάρκεια της συζήτησης αγωνιζόταν να την ξεχωρίσει από τη γνώση, πράγμα που σημαίνει πως η αρετή δε διδάσκεται.

… να ερευνήσουμε και τη φύση της αρετής … Ο Σωκράτης το διδακτό ή μη της αρετής το εξαρτούσε από τη φύση, την ουσία της· πώς είναι δυνατό να τη διδάξομε, αν δεν ξέρουμε τι είναι.

Το θέμα της ουσίας της αρετής, του αγαθού, απασχολεί τον Πλάτωνα από τα νεανικά του χρόνια μέχρι την πνευματική του ωρίμανση, στη γεροντική του ηλικία· η εξέταση του θέματος αυτού μέσα στο έργο του φιλοσόφου μας δείχνει τα στάδια από τα οποία πέρασε η σκέψη του για να φτάσει στο κορύφωμά της.

… και φροντίζοντας προβλεπτικά για όλη μου τη ζωή, διερευνώ όλα αυτά … Στη φράση αυτή αποκαλύπτεται τι είναι τελικά ο διάλογος στο σύνολό του: όχι μια άσκηση σε ορισμούς ούτε απλώς μια αναμέτρηση μεθόδων, αλλά μια έγνοια, μια πραγματεία για την ανθρώπινη ζωή, για τον δικό μας βίο στην ολότητά του. Το έργο επιδέχεται βέβαια πολλές αναγνώσεις — μπορεί κανείς να προβάλει ως κεντρικό άξονά του τη διαλεκτική μέθοδο, ή την ανάπτυξη της έννοιας της αρετής και την απόδειξη της ενότητάς της, ή ακόμη τη σύγκρουση δύο εκπαιδευτικών προτύπων, της σοφιστικής και της σωκρατικής παιδείας. Ο ασφαλέστερος όμως οδηγός για την ερμηνεία του Πρωταγόρα παραμένει αυτό το υπαρξιακό μοτίβο, η μέριμνα για το βίο, που ο Πλάτων το βάζει στο στόμα του ίδιου του Σωκράτη ακριβώς στον επίλογο. Και είναι αυτή η μέριμνα που καθιστά αναγκαία τη μαχητική αναμέτρηση της σωκρατικής μεθόδου με τη σοφιστική.

Επιλογικό

Είδαμε τη διαλεκτική δεινότητα του Σωκράτη να ξεδιπλώνεται αβίαστα και πειστικά στην ολοκλήρωση της ταυτότητας των αρετών. Η αρετή λοιπόν είναι κάτι το ενιαίο και στην ουσία της είναι γνώση, σοφία. Έτσι η ανθρώπινη ύπαρξη θεμελιώνεται πάνω στην αδιαμφισβήτητη υπεροχή του Λόγου. Πώς εννοεί όμως ο Σωκράτης το Λόγο;

Ο νους, στη σωκρατική αντίληψη, δεν μπορεί να είναι πραγματικά νους παρά μόνο εφόσον ταυτίζεται με το καλό, εφόσον δηλαδή λειτουργεί υπό την κατηγορία του βελτίστου. Από την ίδια τη φύση του είναι υποχρεωμένος να το αναζητά διαρκώς — ή, ακριβέστερα, να το γνωρίζει διαρκώς — και μαζί να το εξασφαλίζει στην πράξη.

Γι' αυτό και λέγει χαρακτηριστικά εδώ ο Σωκράτης: η επιστήμη και όμορφο πράγμα είναι και ικανό να κυβερνά τον άνθρωπο, και, αν κανείς γνωρίζει τα καλά και τα κακά, τίποτε δεν είναι δυνατό να τον εξουσιάζει, ώστε να κάνει άλλα από εκείνα που προστάζει η επιστήμη, αλλά η φρόνηση είναι ικανό στήριγμα του ανθρώπου. Δουλεύοντας ο νους κάτω από την κατηγορία του βελτίστου αξιολογεί προσπορίζοντας στον εσωτερικό μας κόσμο τη γνώση του καλού και του κακού, την επιστήμη, τη σοφία. Από τη σοφία πηγάζουν η ορθή σκέψη, τα ορθά λόγια και η ορθή πράξη. Και τούτο γιατί στη σωκρατική σκέψη ο εσωτερικός άνθρωπος, η συνείδηση, δεν έχει ακόμη κατατμηθεί σε ξεχωριστές, αυτόνομες λειτουργίες: παραμένει συμπαγής και ενιαία, με το συναίσθημα και τη βούληση αδιαχώριστα από τη νόηση. Το να βεβαιωθεί κανείς για κάτι σημαίνει ταυτόχρονα και αδιαίρετα δύο πράγματα: και ότι πείθεται θεωρητικά, και ότι αναγνωρίζει το κύρος μιας αξίας. Αυτή δε η αποδοχή δεν είναι απλή εσωτερική συγκατάθεση· περιλαμβάνει και την πραγμάτωση της αξίας που αναγνωρίστηκε, δηλαδή τη δράση. Η βούληση δεν μπορεί να λειτουργεί ανεξάρτητα από τη νόηση, ώστε να μένει αδιάφορη ή να εναντιώνεται σε ό,τι η νόηση έχει καταφατικά δεχτεί.

Αυτά μπορούν να ερμηνεύσουν το σωκρατικό παράδοξο «πως κανένας δεν κάνει το κακό με τη θέλησή του», αλλά από άγνοια, όπως και το περιεχόμενο του βασικού αξιώματος: η αρετή είναι γνώση.

Η γνώση-αρετή, έτσι όπως την εννοεί ο Σωκράτης, καθιστά όντως την αρετή διδακτή· η κατάκτησή της όμως δεν είναι σε καμιά περίπτωση εύκολη υπόθεση. Η επίγνωση των αξιών και η πραγμάτωση του αγαθού στην πράξη (ευπραξία) κατορθώνονται μόνο όταν συνυπάρχουν και οι εξής προϋποθέσεις:

α) μια φυσική κλίση, ένα έμφυτο δώρο του ανθρώπου για τη διαλεκτική (χαρακτηριστικά, στον Θεαίτητο διαπιστώνουμε ότι όσους μαθητές του δεν είχαν αυτή τη φυσική προδιάθεση ο Σωκράτης τους παρέπεμπε στους σοφιστές).

β) άσκηση του σώματος, ώστε να αποκτήσει πειθαρχία και αυτοκυριαρχία και να μπορεί να αντιστέκεται στις ηδονές.

γ) άσκηση του νου μέσω της διαλεκτικής, ώστε να είναι σε θέση να διακρίνει και να ορίζει.

Θα μπορούσαμε λοιπόν με βάση τα προηγούμενα να πούμε πως η αρετή - γνώση του Σωκράτη δεν είναι παρά ο προσωπικός υπεύθυνος αγώνας που αναλαμβάνει η φωτισμένη από το Λόγο συνείδηση για την πραγμάτωση του αγαθού. Σ' αυτό ακριβώς στοχεύει ο σωκρατικός διάλογος: να εγείρει, να ξυπνήσει τη συνείδηση, ώστε ο νέος άνθρωπος ν' αναγνωρίσει την υπεροχή του Λόγου (το πρωτείο του πνεύματος) και να ζήσει «κατά Λόγον», πράττοντας δηλαδή μόνο το αγαθό. Έτσι είναι διδακτή η αρετή (σωκρατική παιδεία), ενώ με τα δεδομένα της σοφιστικής - δόγματα της παράδοσης, εμπειρικές παρατηρήσεις, κοινωνικοί θεσμοί - δεν είναι διδακτή, διότι παραμένει αθεμελίωτη· απόδειξη οι αντιφάσεις στις οποίες περιπίπτει ο Πρωταγόρας κατά τη συζήτηση και η εύκολη αλλαγή των θέσεών του.

Οι σοφιστές αντικαθιστώντας την αριστοκρατική, παραδοσιακή αρετή με την πολιτική αρετή έγιναν εισηγητές και δάσκαλοι μιας γνώσης πληροφοριακής, σχετικιστικής, επιφανειακής, που αποσκοπούσε στη μετάδοση δεξιοτήτων (χρησιμοθηρία – ρητορική τέχνη)· δεν είχε θεμέλιο απαρασάλευτο, γι' αυτό κι εκλόνισαν επικίνδυνα τις ανθρώπινες συνειδήσεις του καιρού τους και κατ' ακολουθίαν και τους θεσμούς.

Αντίθετα ο Σωκράτης θεμελιώνοντας την αρετή μέσα στον πυρήνα του προσώπου (αυτογνωσία, συνεχής ενσυνείδητος αγώνας για να υποτάσσεται και να ενεργεί πάντα η ψυχή κατά τις υπαγορεύσεις του Λόγου) καθιστά την αρετή το θεμελιακό υπαρξιακό πρόβλημα (σκοπό της ζωής), οπότε βλέπουμε: α)πως ως τέτοιο πρόβλημα η οικείωση της αρετής ξεπερνά τη συνηθισμένη αντίληψη της διδαχής· για τούτο ίσως ο Σωκράτης ειρωνικά διατείνεται στην αρχή του διαλόγου πως η αρετή δε διδάσκεται. β) πως η αρετή, από την ίδια τη φύση της, θέτει όρια στην κατάκτησή της. Γι' αυτό υπήρξε για τον Σωκράτη πρόβλημα ζωής: δήλωνε ότι «ουδέν οίδε» και δεν έπαψε να διαλέγεται ως την ώρα του θανάτου του. Το ίδιο ισχύει και για τον Πλάτωνα: ξεκινώντας από τους πρώτους απορητικούς διαλόγους, που αφήνουν ανοιχτό το ερώτημα τι είναι αρετή, φτάνει στον Πρωταγόρα, ο οποίος προσφέρει μια συνθετική επισκόπηση του θέματος σε σχέση με τα προηγούμενα έργα — και όμως κλείνει και αυτός απορητικά. Στο ίδιο ερώτημα, τι είναι αρετή και τι είναι γνώση, θα επανέλθει στον Μένωνα, τον Γοργία, την Πολιτεία και σε άλλους διαλόγους.