🧠 ΤΟ ΤΡΙΤΟ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 348c–360d Κεφ. ΛΓ΄–ΛΘ΄ και Ο ΕΠΙΛΟΓΟΣ 360e–362a Κεφ. Μ΄

Εισαγωγικό

Στο τελευταίο και πολύ σημαντικό αυτό μέρος του έργου ο Σωκράτης επανέρχεται στο θέμα της ενότητας των αρετών· ο Πρωταγόρας δέχεται τα προηγούμενα συμπεράσματα για τη σχέση των τεσσάρων αρετών (οσιότητας, δικαιοσύνης, σωφροσύνης, σοφίας), ξεχωρίζει όμως σαν κάτι διαφορετικό την ανδρεία.

Την ταύτιση ανδρείας και σοφίας, που ομολογουμένως ο Σωκράτης επιχειρεί με κάποια σύγχυση και σπουδή, ο Πρωταγόρας ανατρέπει με ευχέρεια. Μ' ένα κυκλωτικό ελιγμό τότε ο Σωκράτης (βλπ. το σχετικό διάγραμμα στο τέλος της ενότητας) φτάνει έμμεσα στην απόδειξη (ταύτιση της ανδρείας με τη σοφία): α) εισάγοντας στη συζήτηση την ιδέα της ευτυχίας στο επίπεδο των πολλών που ταυτίζουν το ευχάριστο (ηδύ) με το αγαθό και καθιστώντας φανερό πως και σ' αυτό ακόμα το επίπεδο χρειάζεται ορθή εκλογή της ηδονής «μετρητική τέχνη», επιστήμη δηλαδή, για να είναι ο άνθρωπος ευτυχισμένος β) αποδεικνύοντας πως το φαινόμενο που συχνά επικαλείται η κοινή γνώμη, ότι δηλαδή «ο άνθρωπος νικιέται από τις ηδονές», οφείλεται στην αμάθεια (ανικανότητα ορθής καταξίωσης των πραγμάτων). Το συμπέρασμα από τις προηγούμενες θέσεις είναι πως κανένας δε σφάλλει σχετικά με την πραγμάτωση του αγαθού (αρετή), επειδή το θέλει (ουδείς ἑκών κακός).

Τούτο επεκτεινόμενο στην ανδρεία εξυπακούει πως και ο δειλός (αντίθετο του ανδρείου) φοβάται τα αγαθά π.χ. τον πόλεμο, επειδή τα εκλαμβάνει ως κακά· επομένως η ανδρεία είναι γνώση των φοβερών και των μη φοβερών.

Ο Πρωταγόρας με κάποια δυσανασχέτηση δέχεται την ήττα του, ενώ ο Σωκράτης διαπιστώνει την αντιστροφή των αρχικών θέσεων των δυο συνομιλητών σχετικά με το διδακτό της αρετής. Τέλος ο Πρωταγόρας πολιτισμένα και ανεπίφθονα αναγνωρίζει το Σωκράτη ως μια εξέχουσα πνευματική φυσιογνωμία του καιρού του.

ΚΕΦ. ΛΓ΄

Επιγραφή

Ο Σωκράτης επαινώντας κάπως ειρωνικά τον Πρωταγόρα, επανέρχεται στο κεντρικό θέμα της συζήτησης με την ερώτηση: οι πέντε αρετές είναι διαφορετικά ονόματα του ίδιου πράγματος ή διαφέρουν η μια από την άλλη;

ΣΧΟΛΙΑ

… ότι συζητώ μαζί σου για τίποτε άλλο … σε απορία: Ότι ο Σωκράτης συζητώντας δεν επιδιώκει την επίδειξη το αναπτύσσει στο Γοργία: «Αλλά εγώ σε ποιους ανήκω; Σ' εκείνους που με ευχαρίστηση θα ελέγχονταν, αν δε λέω κάτι ορθό, αλλά και με ευχαρίστηση θα έλεγχαν αν κάποιος άλλος δε λέει κάτι αληθινό· και είμαι απ' εκείνους που μεγαλύτερη ευχαρίστηση θα δοκίμαζαν αν ελέγχονταν παρά αν έλεγχαν αν κάποιος άλλος δε λέει την αλήθεια. Διότι αυτό θεωρώ πολύ πιο μεγάλο αγαθό, όσο πιο μεγάλο αγαθό είναι ν' απαλλάξει κανένας τον εαυτό του από πολύ μεγάλο κακό παρά ν' απαλλάξει κάποιον άλλο» (458Α).

Σαν πάνε δυο μαζί, στοχάζεται πριν απ' τον ένα ο άλλος: Ο στίχος είναι παρμένος από την Ιλιάδα, ραψ. Κ, στιχ. 223, από το λόγο του Διομήδη· ο ήρωας θέλει να πάρει και κάποιον άλλο μαζί του προκειμένου να βγει για να κατασκοπεύσει το στρατόπεδο των Τρώων.

… πηγαίνει αμέσως εδώ κι εκεί … να του ανακοινώσει τη σκέψη του … Αυτό ταιριάζει στο Σωκράτη που σύχναζε στα κεντρικά μέρη της πόλης για να συζητήσει με κάποιον άλλο τις σκέψεις του.

… συζητώ μαζί σου με περισσότερη ευχαρίστηση παρά με άλλο …

Ενώ τα όσα λέει για τον εαυτό του ο Σωκράτης είναι αληθινά, οι τόσοι έπαινοι για τον Πρωταγόρα περιέχουν πολλή ειρωνεία και αποσκοπούν στο να τον προσελκύσουν στο διάλογο.

Το ζήτημα που θέσαμε, αν δε γελιέμαι, ήταν τούτο δω … Από το σημείο αυτό ο Σωκράτης ανακεφαλαιώνοντας επαναφέρει τη συζήτηση στο αρχικό θέμα (την ενότητα της αρετής)· για να διευκολύνει το διάλογο δίνει το ελεύθερο στον Πρωταγόρα ν' αλλάξει τη θέση που διατύπωσε προηγουμένως, όταν το θέμα τέθηκε για πρώτη φορά στο 329c.

ΚΕΦ. ΛΔ΄

Επιγραφή

Ο Πρωταγόρας υποχωρώντας δέχεται τα προηγούμενα συμπεράσματα της συζήτησης, ικανοποιεί όμως τον εαυτό του λέγοντας ότι μόνο η ανδρεία είναι κάτι τελείως διαφορετικό από τις άλλες αρετές. Ο Σωκράτης μ' ένα επισφαλή συλλογισμό προσπαθεί να ταυτίσει την ανδρεία με τη σοφία· ο Πρωταγόρας διακιολογημένα αμφισβητεί την εγκυρότητα του συλλογισμού του.

ΣΧΟΛΙΑ

… αλλά τα τέσσερα απ' αυτά ομοιάζουν αρκετά αναμεταξύ τους … Με άλλα λόγια ο Πρωταγόρας δέχεται σε ικανό βαθμό τα συμπεράσματα στα οποία οδήγησε η έρευνα για τη σχέση σοφίας, δικαιοσύνης, οσιότητας, σωφροσύνης.

θα βρεις αλήθεια ότι πολλοί άνθρωποι είναι πολύ άδικοι και ανόσιοι … εξαιρετικά όμως ανδρειότατοι: Εδώ έχουμε πάλι απήχηση της κοινής γνώμης που δεν κάνει διάκριση ανάμεσα στην ανδρεία και το θράσος.

… όσοι ξέρουν είναι περισσότερο θαρραλέοι από κείνους που δεν ξέρουν … Προσπάθεια να συνδεθεί η ανδρεία με τη γνώση· η ανδρεία χωρίς γνώση καταντά παραλογισμός, μανία. Αντί όμως να κάμει ο Σωκράτης διάκριση ανάμεσα στην ανδρεία και το θράσος όπως κάμνει στο Λάχη, συγχύζει τα πράγματα ταυτίζοντάς τους ανδρείους με τους θαρραλέους.

… δε με ρώτησες όμως αν και οι θαρραλέοι είναι ανδρείοι: Ο Πρωταγόρας αντιδρά και δε δέχεται ότι οι έννοιες ανδρείος και θαρραλέος έχουν το ίδιο πλάτος, έτσι η αντίστροφη κρίση του οι ανδρείοι είναι θαρραλέοι είναι: μερικοί θαρραλέοι είναι ανδρείοι. Σ' αυτό ο Πρωταγόρας έχει δίκαιο.

Στη συνέχεια όμως γίνεται διαχωρισμός της γνώσης (επιστήμης) από το φυσικό (φύσεως). Και η σύγχυση επιτείνεται, όταν ο Πρωταγόρας το θράσος το συντάσσει με τη γνώση και την ανδρεία με τη φυσική καταβολή και στη συνέχεια το θάρρος και τη μανία με την επιστήμη και την ευτροφία με τη φύση.

Γιατί όμως επιτρέπει ο Πλάτων αυτή τη σύγχυση; Επειδή του χρειάζεται. Θέλει να δείξει πού καταλήγει κανείς όταν αγγίζει το πρόβλημα επιφανειακά: σε μια πλάνη τόσο μεγάλη, ώστε το ερώτημα της ταύτισης αρετής και γνώσης να πρέπει να τεθεί εκ νέου, αυτή τη φορά σε βαθύτερο επίπεδο.

ΚΕΦ. ΛΕ΄

Επιγραφή

Ο Σωκράτης εισάγει στη συζήτηση δυο νέα στοιχεία:

α) το ευχάριστο (ηδύ) και το αγαθό συμπίπτουν ή όχι;

β) η επιστήμη (γνώση) παίζει καθοριστικό ρόλο στην ανθρώπινη συμπεριφορά ή, όπως πιστεύει ο πολύς κόσμος, οι άνθρωποι παρασύρονται από τα πάθη τους (θυμό, ευχαρίστηση, έρωτα, λύπη) και ενώ ξέρουν το σωστό, δεν το κάμνουν;

ΣΧΟΛΙΑ

Αν βέβαια, είπε, ζήσει αντλώντας την ευχαρίστηση από τα καλά: Η παρατήρηση αυτή του Πρωταγόρα ενέχει ηθική σημασία· διότι το να ζει κανένας αντλώντας την ευχαρίστηση από τα κακά (αισχρά) δεν είναι αγαθό. Βλέπουμε, δηλαδή, ότι ο Πρωταγόρας δε συντάσσεται με την κοινή γνώμη που θεωρεί καλά τα ευχάριστα και κακά τα δυσάρεστα (ταυτίζει το «ηδύ» με το «αγαθό»).

… ως προς το ότι είναι ευχάριστο … θα απορρεύσει από αυτά … Και από το άλλο μέρος … ως προς το ότι είναι δυσάρεστα, δεν είναι κακά: Ο Σωκράτης καλεί τον Πρωταγόρα να δουν αν το ευχάριστο (ηδύ) αυτό καθαυτό είναι αγαθό και το δυσάρεστο (ανιαρό) κακό· να ξεχωρίσουν δηλαδή το ηδύ και το ανιαρό από τα παρακολουθήματα, τις συνέπειές τους. Διακρίσεις σαν αυτή έχουν ιδιαίτερη σημασία: δείχνουν ότι η σκέψη του Πλάτωνα, ήδη από αυτά τα πρώιμα έργα, κινείται προς την κατεύθυνση των ιδεών, δηλαδή προς την αναζήτηση του τι είναι κάτι καθ' εαυτό, ανεξάρτητα από τα συμπτωματικά του παρακολουθήματα. Και η στάση του Σωκράτη γίνεται έτσι καθαρότερη: πραγματικά ευχάριστο θεωρεί εκείνο που διατηρεί την αξία του μόνιμα, και αυτό ταυτίζεται με το αγαθό· όταν λοιπόν ο άνθρωπος συγχέει τη στιγμιαία απόλαυση με το αληθινά ευχάριστο, η σύγχυση αυτή πηγάζει από την αμάθεια, από την αδυναμία του δηλαδή να αποτιμήσει σωστά την αξία των πραγμάτων.

… ότι μερικά ευχάριστα δεν είναι αγαθά … και τρίτο ότι μερικά είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο, ούτε κακά, ούτε αγαθά: Μερικοί ισχυρίζονται ότι η τριπλή αυτή διαίρεση ανήκει στον Πρωταγόρα.

Ας εξετάσομε το ζήτημα, Σωκράτη, είπε με τον τρόπο … Η ταύτιση του ηδέως με το αγαθό μπαίνει στο διάλογο ως κάτι το προβληματικό από την αρχή. Θα γίνει δεκτή ή όχι ανάλογα με τις συνέπειές της.

πώς βλέπεις την επιστήμη; Είναι αδύνατο για τον Πρωταγόρα να μη δεχτεί τη θέση αυτή του Σωκράτη: τον ηγεμονικό ρόλο που ασκεί το γνωστικό μέρος της ψυχής του ανθρώπου στις διάφορες ενέργειές του.

Στο φως αυτής της θέσης πρέπει να διαβαστεί και ο ευδαιμονισμός του Σωκράτη. Αν το γνωστικό μέρος της ψυχής κυβερνά την πράξη, τότε η παιδεία αποκτά ένα συγκεκριμένο έργο: να καθοδηγήσει τη διάνοια και να γυμνάσει τον λογικό στοχασμό, ώστε ο άνθρωπος να αναγνωρίζει σωστά το καλό και το κακό, να αποφεύγει το δεύτερο και να σώζεται χάρη στο πρώτο. Πίσω από τη θέση αυτή διακρίνεται, με τον δικό της τρόπο, η βαθιά ριζωμένη πίστη της περίκλειας Αθήνας στην απεριόριστη δύναμη του λόγου.

Πιο διαδεδομένη όμως είναι η πίστη ότι τα πάθη και όχι ο νους καθορίζουν τις ανθρώπινες πράξεις, θέση που την ίδια εποχή προβάλλει η τραγωδία (Οιδίπους, Μήδεια).

Η λύση της αντίφασης βρίσκεται στο εύρος που δίνει ο Σωκράτης στον όρο επιστήμη: μέσα σ' αυτόν εντάσσει και την απόφαση για την πράξη, δηλαδή τη βούληση και το συναίσθημα. Έτσι η γνώση καταλήγει αναγκαστικά σε ενέργεια, γιατί δεν αποτελεί μόνο κατάληξη μιας θεωρητικής προσπάθειας του νου· είναι ταυτόχρονα και εδραιωμένη πεποίθηση, καρπός της βαθιάς κατανόησης του τι είναι στην ουσία τους οι αξίες.

υποστηρίζουν, αντίθετα (ο πολύς κόσμος), ότι πολλοί … ενώ γνωρίζουν … τα κάνουν, γιατί τους νικά η ηδονή … Ο Σωκράτης θέλει ελέγχοντας αυτή τη θέση των πολλών ανθρώπων να δείξει: α) ότι υποκρύπτει αντίφαση, εφόσον οι πολλοί ταυτίζουν το αγαθό με την ηδονή κι ύστερα λένε ότι, ενώ ξέρουν τα καλά δεν τα πράττουν, επειδή τους νικούν οι ηδονές και β) ότι η λογική ερμηνεία της θέσης αυτής καταδεικνύει ότι «η ήττα από την ηδονή» δεν είναι παρά η «έλλειψη επιστήμης ως προς την εκλογή ανάμεσα στις ηδονές και τις λύπες».

Μα, Σωκράτη, τι ανάγκη έχομε … που λέγουν ό,τι τύχει; Τα ίδια λέγει και ο Σωκράτης για τη γνώμη των πολλών στον Κρίτωνα 44, 46c και σε άλλους διαλόγους.

ΚΕΦ. ΛΣΤ΄ – ΛΖ΄

Επιγραφή

Προσπαθώντας ο Σωκράτης να ερμηνεύσει το νόημα της φράσης «να νικιέται κάποιος από τις ηδονές» ταυτίζει την ηδονή ως στιγμιαίο ευάρεστο συναίσθημα με το αγαθό και τη λύπη ως στιγμιαίο δυσάρεστο συναίσθημα με το κακό, μόλο που συχνά από τα αποτελέσματά τους η ηδονή θεωρείται κακό και η λύπη καλό. Το να νικιέται κανείς από τις ηδονές εκφράζει μ' ένα παράλογο τρόπο ότι συχνά οι άνθρωποι εκλέγουν μικρότερο αγαθό αντί μεγαλυτέρου· στερούνται δηλαδή μετρητικής τέχνης (επιστήμης), είναι αμαθείς.

ΣΧΟΛΙΑ

τι λέτε λοιπόν … Εγώ τουλάχιστο έτσι θα τους απαντούσα: σχήμα υποφοράς και ανθυποφοράς.

… η σωτηρία της πόλεως … Οι πόλεις σώζονται από μια καλή στρατιωτική άμυνα ή επίθεση κι έμμεσα από τους καλά γυμνασμένους και υγιείς πολίτες.

… άλλο τέλος … Η φιλοσοφική έννοια της λέξης – ως τέλος (σκοπός) της πράξης – αρχίζει να παρουσιάζεται στον Πλάτωνα. Στο Γοργία (499e) λέει: «Είσαι και συ σύμφωνος μαζί μας ότι σκοπός (τέλος) όλων των πράξεών μας είναι το αγαθόν και ότι ένεκα του αγαθού (οὗ ἕνεκεν) πρέπει να πράττομεν ό,τι πράττομεν;» Μ' αυτή την έννοια το τέλος ταυτίζεται με το αγαθό.

… άλλο από ηδονές και λύπες; Την ηδονή και τη λύπη τις βλέπει εδώ ο Σωκράτης μόνο σαν ευάρεστο ή δυσάρεστο συναίσθημα και τις ονομάζει αντίστοιχα αγαθό και κακό.

Αλήθεια λες, είπε ο Πρωταγόρας: Σιγά σιγά ο Πρωταγόρας δέχτηκε την ταυτότητα του αγαθού με το ηδύ.

Κι αν σας αρκεί και δεν μπορείτε να πείτε κανένα άλλο αγαθό ή κακό … ακούστε τη συνέχεια: Αρχίζει το δεύτερο μέρος της συζήτησης (355a – 357) που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η ευτυχία είναι ορθή εκλογή (μετρητική) της ηδονής· είναι λοιπόν επιστήμη.

γιατί διαφορετικά δε θα έπεφτε σε σφάλμα αυτός που λέμε ότι νικιέται από τις ηδονές: Νικιέται δηλαδή από αγαθό που δεν αξίζει να νικήσει, γιατί, όπως λέει παρακάτω, αντί ολιγοτέρων αγαθών παίρνει ο άνθρωπος τότε μεγαλύτερα κακά.

Αλλά σαν άνθρωπος που ξέρει καλά να ζυγίζει … Αρχίζει να φαίνεται η σημασία της επιστήμης, της γνώσης για την ευτυχία του ανθρώπου.

Η τέχνη άραγε να μετρούμε ή το να ακολουθούμε την προσωπική μας εντύπωση γι' αυτά; Η ορθή πράξη προϋποθέτει μια στάθμιση: βάζουμε στη ζυγαριά το ποσό της ηδονής και το ποσό της λύπης που θα ακολουθήσει — ή και το αντίστροφο — και επιλέγουμε πάντοτε το μεγαλύτερο τελικό ποσό ηδονής. Όταν αυτό δεν συμβαίνει, η αιτία είναι η έλλειψη γνώσης: αγνοούμε τις συνέπειες στις οποίες μπορεί να μας οδηγήσει μια πρόσκαιρη ηδονή.

Θα ήταν πάντως παρανόηση να χαρακτηρίσουμε τον πλατωνικό Σωκράτη ηδονιστή: η ταύτιση ηδονής και αγαθού αποδίδεται ρητά και καθαρά στους πολλούς, όχι στον ίδιο. Το επιχείρημά του είναι άλλο: ότι ακόμη κι ο ηδονιστής, αν θέλει να είναι συνεπής με τον εαυτό του, οφείλει να στηριχθεί στη γνώση, στον υπολογισμό των συνεπειών. Ούτε πρέπει, εξάλλου, να δούμε την ιδέα της μετρητικής τέχνης ως απλή ειρωνεία. Η έννοια του μέτρου κατέχει κεντρική θέση στη συνείδηση των Ελλήνων, και ιδιαίτερα στη σκέψη του Πλάτωνα.

Το μέτρο είναι εκείνο που βάζει όρια στο άπειρο και σώζει τόσο τα όντα όσο και τον ανθρώπινο βίο από την ύβρη της υπερβολής.

… ν' ακολουθούμε την προσωπική μας εντύπωση … Ο Σωκράτης υποστηρίζει την άποψη της επιβολής του λόγου. Ο Πρωταγόρας είναι γνωστός ως εμπειριστής, κήρυκας της αρχής ότι «χρημάτων πάντων μέτρον άνθρωπος». Μας κάνει εντύπωση πως ο Πρωταγόρας δεν αντέδρασε στα λόγια αυτά του Σωκράτη. Αποφεύγει ακόμη εδώ ο Πλάτων να συζητήσει το ρόλο που έχει η αίσθηση στη διαδικασία της γνώσης.

… αυτό θα το ερευνήσουμε άλλοτε: Το θέμα αυτό, «η ηθική είναι η επιστήμη της γνώσεως του αγαθού», αναπτύσσεται στο Γοργία του Πλάτωνα.

Ώστε τούτο είναι … η μέγιστη αμάθεια: στους Νόμους III 689Α λέει ο Πλάτων: «Εκείνη (θεωρώ μεγίστην αμάθειαν) που, όταν ένας άνθρωπος, ενώ κρίνει κάτι ως ωραίο ή καλό δεν το αγαπά αλλά το μισεί, αυτό δε που θεωρεί ότι είναι πονηρό και άδικο το αγαπά και το παραδέχεται, αυτή την ασυμφωνία μεταξύ λύπης και ηδονής εν σχέσει προς τη λογική κρίση, υποστηρίζω ότι είναι η χειρότερη αμάθεια αλλά και η πιο μεγάλη».

Την αμάθεια εδώ ο Σωκράτης την παραλληλίζει με νόσο που έχει ανάγκη θεραπείας και ειρωνικά χαρακτηρίζει τους σοφιστές θεραπευτές της αμάθειας.

… με το να λυπάστε όμως τα λεφτά σας … Από τη μια ο Σωκράτης ελέγχει τους Αθηναίους κι απ' την άλλη τονίζει τη φιλοχρηματία των σοφιστών.

ΚΕΦ. ΛΗ΄ – ΛΘ΄

Επιγραφή

Εφόσον το ευχάριστο (ηδύ) και το αγαθό ταυτίζονται, κανένας θεληματικά δεν πάει σ' αυτό που πιστεύει κακό· διαπράττει το κακό από αμάθεια, επειδή δηλαδή βρίσκεται σε πλάνη ως προς τα πράγματα που έχουν αξία. Σύμφωνα μ' αυτό το συμπέρασμα νοουμένου ότι ο φόβος είναι μια προσδοκία κακού, ο δειλός αντίθετα με τον ανδρείο, φοβάται τα αγαθά από αμάθεια (νομίζοντας πως είναι κακά). Επομένως η ανδρεία δεν είναι παρά η γνώση (ορθή εκτίμηση) των φοβερών και των μη φοβερών.

ΣΧΟΛΙΑ

… Ιππία και Πρόδικε – δέχεστε λοιπόν, … το δυσάρεστο κακό: Οι σοφιστές, είτε διότι έχουν γοητευτεί από τη διαλεκτική δεινότητα του Σωκράτη είτε διότι εξέλαβαν την προηγούμενη ειρωνική αναφορά του (ότι θεραπεύουν την αμάθεια) ως έπαινο για την τέχνη τους, δέχονται την ταύτιση του αγαθού με το ευχάριστο, πράγμα που προηγουμένως ο Πρωταγόρας είχε αμφισβητήσει.

… το να είναι κανείς κατώτερος του εαυτού του … το να είναι ανώτερος από τον εαυτό του … Οι φράσεις αυτές αντικαθιστούν τις φράσεις: κατώτερος της ηδονής, ανώτερος της ηδονής. Στην Πολιτεία IV 430e και στους Νόμους Ι 626 το να είναι κανείς κατώτερος ή ανώτερος του εαυτού του ερμηνεύεται ως νίκη του καλύτερου μέρους της ψυχής πάνω στο χειρότερο και αντιστρόφως· το χειρότερο όμως μέρος είν' αυτό που επιζητεί την ηδονή (το επιθυμητικό).

… η αμάθεια είναι … ως προς τα πράγματα που έχουν μεγάλη αξία; Η αμάθεια είναι «ψευδής δόξα», εσφαλμένη αποτίμηση των πραγμάτων· άρα η γνώση είναι «ορθή δόξα», επίγνωση δηλαδή των αξιών.

… στα κακά κανένας δεν έρχεται με τη θέλησή του (ἐπὶ τά κακά οὐδεὶς ἑκών ἒρχεται) … Κατά το Σωκράτη ο λόγος (ο νους) που είναι πάντα ταυτισμένος με το αγαθό αξιολογεί, προσπορίζοντας στον εσωτερικό μας κόσμο τη γνώση του καλού και του κακού, την επιστήμη, τη σοφία. Επομένως η γνώση όπως την εννοεί ο Σωκράτης δεν είναι διανοητική – θεωρητική ενέργεια αλλά επίγνωση των αξιών· η γνώση αυτή υπαγορεύει ταυτόχρονα τις σωστές σκέψεις, τα σωστά λόγια και τις σωστές πράξεις. Δηλαδή ο εσωτερικός κόσμος του ανθρώπου είναι κατά το Σωκράτη ενιαίος (νόηση, βούληση και συναίσθημα συνυπάρχουν και δρουν ταυτόχρονα). Το εκών δηλώνει την εγρήγορση της βούλησης, το γνήσιο εαυτό μας που πολλές φορές υποχωρεί και θολώνεται μέσα στο πάθος. Η πρόταση αυτή (ἐπὶ τά κακά οὐδεὶς ἑκών ἒρχεται) έχει ονομαστεί σωκρατικό παράδοξο, επειδή στην εμπειρική πραγματικότητα η γνώση (διανόηση) συγκρούεται με την πράξη (βούληση)· παρά τη γνώση του αγαθού πράττει κανείς το κακό. Αυτό συμβαίνει στην τραγωδία (Περισσότερα βλέπε στο Επιλογικό της Ενότητας).

… ονομάζετε κάτι δέος και φόβο; Απ' αυτό το σημείο καταπιάνεται πάλι ο Σωκράτης με το θέμα της ανδρείας, αφού εξασφάλισε τις λογικές προϋποθέσεις για την ταύτισή της με τη σοφία. Αφού μέχρι τώρα έδειξε ότι από αμάθεια πέφτει ο άνθρωπος σε λάθη, θα αποδείξει τώρα ότι η ανδρεία ταυτίζεται με τη σοφία· έτσι η σοφία είναι ο συνδετικός κρίκος όλων των μερών της αρετής· αυτή συνιστά την ενότητά της.

Αυτό που είπε φόβο … προσδοκία κακού: Ο ορισμός του φόβου γίνεται με αναφορά προς το μέλλον (προσδοκία). Η προσδοκία όμως εμπερικλείει και μια πρόγνωση: όποιος φοβάται, έχει ήδη κρίνει ότι κάτι κακό πρόκειται να συμβεί.

… πηγαίνουν σ' εκείνα που δίνουν θάρρος (και ο δειλός και ο ανδρείος) … δηλαδή πηγαίνουν σ' εκείνα που δε φοβούνται.

… η ανδρεία είναι αντίθετη στη δειλία: Ο Σωκράτης και εδώ θα βγάλει το συμπέρασμα στηριζόμενος στην αρχή των αντιθέτων.

Η γνώση λοιπόν των φοβερών και των όχι φοβερών είναι ανδρεία … Το συμπέρασμα, λοιπόν, είναι ότι και η ανδρεία ανάγεται σε γνώση: αποτελεί ενσυνείδητη συμπεριφορά και επιλογή, επιλογή του καλού και όχι του κακού. Οφείλουμε ωστόσο να μην ξεχνάμε ότι όλη η διαλεκτική πορεία κινήθηκε στο επίπεδο της ηδονιστικής αντίληψης των πολλών, εκείνης που ταυτίζει το ηδύ με το αγαθό. Και όμως, ακόμη και σ' αυτό το επίπεδο — που δεν αγγίζει την ουσία του σωκρατικού αγαθού — η γνώση αναδεικνύεται απαραίτητη προϋπόθεση της ορθής πράξης. Παράλληλα, μέσα από την επιχειρηματολογία διαφαίνεται και το βαθύτερο σωκρατικό νόημα της εκλογής: από τη μια ο ταπεινωτικός φόβος του θανάτου που κυριεύει τον δειλό, από την άλλη ο αγώνας του ανδρείου για το αγαθό, ένα αγαθό που το τοποθετεί ψηλότερα από τον κίνδυνο του θανάτου.

Το δέχτηκε με ένα γνέψιμο – Κι εδώ συγκατένευσε με γνέψιμο – με μεγάλη δυσκολία έγνεψε το ναι – ούτε με γνέψιμο θέλησε να πει το ναι, αλλά σώπασε: Σχήμα κλιμακωτό, που εικονίζει το αδιέξοδο του Πρωταγόρα μπρος στη διαλεκτική δεινότητα του Σωκράτη.

Σχηματική αναπαράσταση του κυκλωτικού ελιγμού του Σωκράτη που οδηγεί στην ταύτιση ανδρείας – σοφίας

• Ανδρεία = Σοφία
• ↓ ηδύ = αγαθό
• ↓ ορθή εκλογή ηδονής = μετρητική τέχνη (επιστήμη)
• ↓ το ηττάσθαι των ηδονών = αμάθεια (άγνοια της αξίας των πραγμάτων)
• ↓ ουδείς εκών κακός
• ↓ φόβος = προσδοκία κακού
• ↓ οι δειλοί φοβούνται τα αγαθά από άγνοια
• ↓ ανδρεία = γνώση των φοβερών και των μη φοβερών
• ↑ (επιστροφή στην αρχική θέση) Ανδρεία = Σοφία