🎭 Η κρίση του διαλόγου (334c – 338e) — Κεφ. ΚΒ΄ – ΚΕ΄

Εισαγωγικό

Στην ενότητα αυτή ο διάλογος περνά σοβαρή κρίση, διακόπτεται δηλαδή κι απειλείται με ναυάγιο. Την κρίση προκαλεί ο Σωκράτης, όταν ο συνομιλητής του από αδυναμία αρνείται να συμπορευτεί το δρόμο της διαλεκτικής και καταφεύγει στη ρητορική επίδειξη. Για το Σωκράτη όμως η διαλεκτική είναι το μόνο στέρεο έδαφος για την αποκάλυψη της αλήθειας: την απόδειξη της ενότητας της αρετής και τη θεμελίωσή της πάνω στη γνώση. Συνεπώς ή θα διαλεχθεί με τον Πρωταγόρα ή η συζήτηση θα διακοπεί.

Η αναμέτρηση ανάμεσα στη διαλεκτική μέθοδο και τη σοφιστική ρητορική οδήγησε σε αδιέξοδο. Με την επέμβαση των ακροατών το αδιέξοδο υπερβαίνεται και ο διάλογος σώζεται.

ΚΕΦ. ΚΒ΄

Επιγραφή: Ο Σωκράτης διαμαρτυρόμενος για τις μακρές απαντήσεις του Πρωταγόρα προφασίζεται κάποια απασχόληση για να φύγει διακόπτοντας τη συζήτηση.

ΣΧΟΛΙΑ

… τυχαίνει να είμαι ένας ξεχασιάρης … αν συνέβαινε να είμαι λίγο κουφός … Ο Σωκράτης ειρωνικά μειώνει τον εαυτό του προκειμένου να πετύχει τη συγκατάβαση του συνομιλητή του, ώστε να διεξαχθεί η διαλεκτική έρευνα. Στην Απολογία είχε πει: «αν κατά τύχη ήμουν ξένος …»

… με όσα εγώ νομίζω πως πρέπει … ή με όσα εσύ νομίζεις; Κι εδώ γίνεται φανερό πως κριτής του πρέποντος είναι ο κάθε άνθρωπος (πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος).

… ότι εσύ είσαι ικανός … και πολλά να λέγεις … και τόσα λίγα ώστε κανείς να μην πει λιγότερα από σένα: Οι σοφιστές περηφανεύονταν για το ότι μπορούσαν τα ίδια πράγματα να τα πουν με ατέλειωτα λόγια, αλλά και πολύ πολύ σύντομα.

… αν έτσι έκανα συζητήσεις, δε θα αναδεικνυόμουν καλύτερος από κανένα … στην Ελλάδα: Ο Πρωταγόρας νομίζει πως οι αγώνες των λόγων αποσκοπούν μόνο στην απόκτηση δόξας· η αποκάλυψη της αλήθειας του είναι κάτι αδιάφορο, όπως είδαμε και στο ΙΘ΄ Κεφ. 331c.

είσαι ικανός· εγώ είμαι ανήμπορος … Συνεχίζει την ειρωνική του μείωση ο Σωκράτης.

τρίβωνας: Πανωφόρι από χοντρό μάλλινο ύφασμα· συνήθως ήταν τριμμένο. Το φορούσαν οι Σπαρτιάτες και όσοι θαύμαζαν τον τρόπο ζωής τους· το φορούσαν κι οι φιλόσοφοι που 'χαν αυστηρές αρχές και κυρίως οι κυνικοί.

Κρίσων: Σύγχρονος του Σωκράτη· καταγόταν από την Ίμερα της Σικελίας και είχε νικήσει τρεις φορές στην Ολυμπία σε αγώνες σταδίου.

δολιχοδρόμος: Ήταν δρομέας που διέτρεχε δώδεκα φορές το στάδιο.

ημεροδρόμος: Ήταν αυτός που μπορούσε να τρέξει μεγάλη απόσταση σε μικρό χρόνο· είδος ταχυδρόμου για σπουδαία γεγονότα, όπως ο Φειδιππίδης.

… άλλο πράγμα είναι η συγκέντρωση ανθρώπων με συνομιλία και άλλο η δημηγορία: Η επιστημονική συζήτηση διαφέρει από τη δημηγορική.

ΚΕΦ. ΚΓ΄

Επιγραφή: Ο Αλκιβιάδης παρεμβαίνει υπερασπίζοντας το Σωκράτη μαζί με τον Κριτία και τον Πρόδικο που ελπίζουν πως η συζήτηση θα συνεχιστεί.

ΣΧΟΛΙΑ

… ο Σωκράτης εδώ … Με τη φράση αυτή εξαίρεται η ζωηρότητα της συζήτησης και ο ορμητικός χαρακτήρας του Αλκιβιάδη.

Αν λοιπόν και ο Πρωταγόρας ομολογεί … του φτάνει αυτό του Σωκράτη· αν πάλι το αμφισβητεί, ας συζητήσει μαζί του … Με τις δυο αυτές υποθέσεις του ο Αλκιβιάδης βάζει τον Πρωταγόρα σε δίλημμα.

… ο Κριτίας ήταν νομίζω που είπε: Ο Κριτίας επεμβαίνει για να συμβιβάσει τα πράγματα.

… πήρε το λόγο ο Πρόδικος: Ο Πρόδικος κάνει τις παρατηρήσεις του με μια επίδειξη πάνω στην «ορθότητα των ονομάτων» που ήταν το κύριο θέμα της διδασκαλίας του. Εδώ τον βλέπουμε να προσπαθεί να ξεχωρίσει τις εννοιολογικές διαφορές ανάμεσα σε συνώνυμες λέξεις όπως: αμερόληπτοι – ίσοι, επιδοκιμάζω – εγκωμιάζω, ευφροσύνη – ηδονή.

Περισσότερες πληροφορίες για την προσφορά και τη διδασκαλία του δίνονται στην Εισαγωγή σελ. 17 – 19.

… θα αισθανόμασταν μεγάλη ευφροσύνη … Κατά τον Αριστοτέλη ο Πρόδικος διέκρινε τις ηδονές σε χαρά, τέρψη κι ευφροσύνη.

ΚΕΦ. ΚΔ΄

Επιγραφή: Παρέμβαση του σοφιστή Ιππία που προτείνει αμοιβαίες υποχωρήσεις και το διορισμό ενός διαιτητή, ώστε να μη διακοπεί η συζήτηση.

ΣΧΟΛΙΑ

… πιστεύω ότι όλοι σας είστε συγγενείς, οικείοι και συμπολίτες από τη φύση, όχι από το νόμο: Την αντίθεση ανάμεσα στη φύση και το νόμο συχνά τη συναντούμε στους πλατωνικούς διαλόγους· την υποστηρίζουν διάφοροι σοφιστές ή εκπρόσωποί τους. Ο Ιππίας ήταν θερμός υποστηρικτής της φύσης· ο νόμος παρουσιάζεται από τους σοφιστές σαν κάτι το συμβατικό που ενώνει με φιλία τους ανθρώπους μεταξύ τους. Επίσης θεωρήθηκε ο νόμος δημιούργημα των τυράννων ή των πολλών και αδύνατων ανθρώπων που ήθελαν να προστατευτούν έναντι των φύσει ισχυρών. Στον Πλατωνικό Γοργία ο Καλλικλής λέγει χαρακτηριστικά: «Αλλά νομίζω ότι όσοι θεσπίζουν τους νόμους είναι οι αδύνατοι άνθρωποι, το μέγα πλήθος. Προς το συμφέρον τους λοιπόν νομοθετούν, ορίζουν το καλό και το κακό και απονέμουν τους επαίνους και τις κατηγορίες εκφοβίζοντας τους δυνατούς και όσους έχουν την ικανότητα να πλεονεκτούν» (483Β).

Όπως ο Πρόδικος βρήκε την ευκαιρία να παρεμβάλει στο λόγο τη διαίρεση των συνωνύμων, έτσι και ο Ιππίας την αντίθεση ανάμεσα στο φυσικό και θετό δίκαιο.

(Περισσότερα για τον Ιππία και τη διδασκαλία του αναφέρονται στην εισαγωγή, σσ. 15 – 17).

… το όμοιο με το όμοιο … Αυτό το έχει πάρει από αρχαία παροιμία. Στην Οδύσσεια, ραψ. ρ, στιχ. 218 – 220 λέει ο Οδυσσέας: «Να, τώρα δα ταιριάσατε κι οι δυο σας οι χαμένοι, ως σμίγει πάντοτε ο θεός τον όμοιο με τον όμοιο».

… ενώ ο νόμος, τύραννος όντας των ανθρώπων, σε πολλά παραβιάζει τη φύση: Εδώ ο Ιππίας υποστηρίζοντας το φυσικό δίκαιο έχει υπόψη του τους στίχους του Πινδάρου:

«Ο νόμος είναι βασιλιάς του κόσμου
ανθρώπων και θεών·
κινεί και δικαιολογεί κάθε βία
με το δυνατό του χέρι· το συμπεραίνω
από τα έργα του Ηρακλή …»

… το πρυτανείο της σοφίας … Το πρυτανείο θεωρείτο κέντρο της πόλης· εδώ καιγόταν συνεχώς «το άσβεστον πυρ», φιλοξενούντο οι ξένοι και σιτίζοντο οι εξέχοντες άνδρες της πόλης. Η Αθήνα αυτή την εποχή ονομαζόταν έτσι, επειδή θεωρείτο πνευματικό κέντρο της Ελλάδας. Ο Περικλής ονομάζει στον «Επιτάφιο» την Αθήνα «Ελλάδος παίδευσιν» και ο Πίνδαρος «Ελλάδος έρεισμα». Γι' αυτούς τους επαίνους περηφανεύονταν πολύ οι Αθηναίοι.

διαιτητές: Οι διαιτητές ήταν ή δημόσιοι ή ιδιωτικοί. Κατά τον Αριστοτέλη έκριναν με επιείκεια μάλλον παρά κατά το νόμο.

… να λύνει και να χαλαρώνει τα ηνία των λόγων … Μεταφορά από τα άρματα.

… λύνοντας όλα τα σχοινιά … να φεύγει στο πέλαγος των λόγων …

Ωραία εικόνα παρμένη από τη ναυτική ζωή. Όπως δηλαδή όσοι πλέουν σ' ανοικτό πέλαγος δε βλέπουν τη στεριά, έτσι και όσοι βυθίζονται στο πέλαγος των λόγων χάνουν το αντικείμενο του λόγου.

ΚΕΦ. ΚΕ΄

Επιγραφή: Ο Σωκράτης απορρίπτει την πρόταση του Ιππία για το διορισμό διαιτητή αναθέτοντας σ' όλους τη διαιτησία και προτείνει στον Πρωταγόρα να υποβάλλει εκείνος τις ερωτήσεις, αν θέλει.

ΣΧΟΛΙΑ

Εγώ νομίζω στ' αλήθεια ότι είναι αδύνατο … Αυτό ο Σωκράτης το λέει ειρωνικά, αφού ξέρουμε ότι θεωρεί τους σοφιστές κάπηλους της σοφίας.

… όλοι θα του ζητήσομε (του Πρωταγόρα) ό,τι ζητάτε από μένα, να μη χαλάσει τη συγκέντρωσή μας: Μπορούμε να διαπιστώσουμε με πόση τέχνη ο Σωκράτης παρασύρει τον Πρωταγόρα στη συζήτηση, χωρίς ο ίδιος να χάνει το γόητρό του μπροστά στους μαθητές του.

Συμφώνησαν όλοι πως έτσι πρέπει να κάμομε: Οι ακροατές παρασύρονται από τα λόγια του ομιλητή· ενώ προηγουμένως είχαν επαινέσει τον Ιππία, τώρα συμφωνούν με το Σωκράτη που απορρίπτει την πρόταση του Ιππία. Παρουσιάζονται δηλαδή χωρίς προσωπική κρίση.

Επιλογικό

Στην ενότητα αυτή που βρίσκεται περίπου στο μέσο της αγωνιστικής αναμέτρησης Σωκράτη – Πρωταγόρα αποκορυφώνεται η δραματική ένταση του έργου, καθώς δραστηριοποιείται ο χορός των ακροατών για να διασώσει το διάλογο. Από την άποψη της δραματικότητας η ενότητα αυτή μόνο με τον Πρόλογο μπορεί να συγκριθεί. Τη διακρίνει ακόμη μια ποικιλία που τη συναπαρτίζουν η διαφορετική στάση που παίρνει το κάθε πρόσωπο και το ήθος του καθενός που επεμβαίνει. Αξιοπρόσεκτη επίσης η λεπτή τέχνη του Σωκράτη με την οποία πειθαναγκάζει τον Πρωταγόρα να επανέλθει στη διαλεκτική συζήτηση.