Το δεύτερο διαλεκτικό μέρος (328d – 334c) — Κεφ. ΙΖ΄ – ΚΑ΄ (Το πρόβλημα της ενότητας της αρετής) 🧩

Εισαγωγικό 📖

Ο Σωκράτης, ύστερα από τη μακρά ρητορική απόδειξη του διδακτού της αρετής από τον Πρωταγόρα με πολλή διπλωματικότητα και ειρωνικό θαυμασμό, τον παρασύρει στο δικό του πεδίο έρευνας· αρχίζει το διαλεκτικό έλεγχο με την ερώτηση: είναι μια η αρετή ή πολλές; Η ερώτηση αυτή συνδέεται άμεσα με το λόγο του Πρωταγόρα, διότι στη σκέψη του Σωκράτη η αρετή είναι διδακτή μόνο αν έχει ενότητα και κοινό θεμέλιο στη γνώση, αλλιώς δεν είναι.

Γι' αυτό και θα τον παρακολουθήσουμε ν' αγωνίζεται για ν' αποδείξει την ενότητα της αρετής, ενώ ο Πρωταγόρας ασυνήθιστος σ' αυτή τη λογική μεθοδική αναζήτηση, νιώθει πολύ άσχημα καθώς ελέγχεται και τελικά βρίσκει τρόπο να ξεφύγει με τη μακρολογία.

ΚΕΦ. ΙΖ΄ ❓

Επιγραφή: Ο Σωκράτης αρχίζει το διαλεκτικό έλεγχο θέτοντας την ερώτηση: Οι γνωστές αρετές είναι μέρη της αρετής ή μόνο διαφορετικά συνώνυμα για το ίδιο πράγμα;

ΣΧΟΛΙΑ

… αφού έκαμε τη μεγάλη και τέτοιας λογής επίδειξη του (επιδειξάμενος) …: Με τον όρο επίδειξη ο Πλάτων υπαινίσσεται το γεμάτο αλαζονεία λόγο των σοφιστών. Ο Πρωταγόρας με τη μακρολογία του έχει καταφέρει με εξαιρετική μαεστρία να βγει από τη δύσκολη θέση που τον έφεραν τα προηγούμενα επιχειρήματα του Σωκράτη και να κερδίσει, θα λέγαμε σήμερα, «τη μάχη των εντυπώσεων». Αυτό το «κλίμα» διδασκαλίας των σοφιστών, αποδίδεται με τα ειρωνικά σχόλια του Σωκράτη που τάχα έμεινε γοητευμένος απ' όσα είπε ο Πρωταγόρας, ευχαρίστησε τον Ιπποκράτη που τον έφερε στον Πρωταγόρα και τέλος πείσθηκε στο λόγο του. Η ραφιναρισμένη αυτή ειρωνική αντίδραση του Σωκράτη χαρακτηρίζει τη στάση του Πλάτωνα απέναντι στους σοφιστές.

Κάτι μικρό … μια που ξεκαθάρισε τούτα τα πολλά: Αυτό λέγεται ειρωνικά και διότι το «κάτι μικρό» θα γίνει ο πυρήνας της συζήτησης και διότι μ' αυτά τα λόγια και όσα ακολουθούν, ο Σωκράτης αποσκοπεί να τρέψει τον Πρωταγόρα προς τη δική του μέθοδο έρευνας υποβάλλοντάς τον στον έλεγχο της διαλεκτικής.

σαν τα βιβλία: Ο Πλάτων πιστεύει πως ο προφορικός λόγος υπερτερεί έναντι του γραπτού σχετικά με τη ζωντάνια και την παιδευτική επίδραση· ο γραπτός λόγος τυποποιεί και παγώνει τη σκέψη. Και αλλού λέγει χαρακτηριστικά. «Αυτό δα το κακό, Φαίδρε, έχει το γράψιμο και μοιάζει μα την αλήθεια με τη ζωγραφική. Κι αυτής δα τα έργα στέκονται μπροστά σου σαν να είναι ζωντανά, αν όμως τα ρωτήσεις σιωπούνε με πολλή σοβαροφάνεια. Το ίδιο λοιπόν κάνουν κι οι γραμμένοι λόγοι: πας δηλαδή να πιστέψεις πως αυτοί έχουνε νόηση και μιλάνε, αν όμως τους ρωτήσεις κάτι για κείνα που λένε, γιατί θέλεις να το καταλάβεις, δηλώνουν ένα μονάχα πράγμα, το ίδιο πάντοτε» Φαίδρος 275d.

… όπως τα χάλκινα σκεύη …: Η αναφορά στους ρήτορες, που σαν τα βιβλία δεν μπορούν να απαντήσουν σε ερωτήσεις και σαν τα χάλκινα σκεύη ηχούν πολλή ώρα, στρέφεται ειρωνικά προς τον ίδιο το λόγο του Πρωταγόρα. Μια πάλι μαρτυρία της αντίθεσης προς το Σωκρατικό διάλογο.

… και αλλού πάλι είναι φορές …: 324e – 325a, 323a και d

ένα και μόνο είναι η αρετή … ονόματα του ίδιου ενός πράγματος;: Το ερώτημα του Σωκράτη, αν η αρετή είναι μια με πολλά ονόματα ή αν αποτελείται από πολλά διαφορετικά μέρη, γίνεται η αφετηρία της νέας διαλεκτικής συζήτησης.

ΚΕΦ. ΙΗ΄ και ΙΘ΄ 🧩

Επιγραφή: Ο Πρωταγόρας υποστηρίζει ότι η αρετή είναι μια και οι γνωστές αρετές είναι μέρη της που ξεχωρίζουν όπως τα μέρη του προσώπου· δε δέχεται όμως την ταυτότητα της οσιότητας με τη δικαιοσύνη όπως την αποδεικνύει ο Σωκράτης.

ΣΧΟΛΙΑ

… όπως είναι τα μέρη του προσώπου … ή όπως μόρια του χρυσού …: Η ερώτηση θέλει να διευκρινίσει, αν τα μέρη της αρετής διαφέρουν μεταξύ τους ποιοτικά ή μόνο ποσοτικά.

Η αναλογία με το πρόσωπο διαφοροποιεί τις αρετές (τη δικαιοσύνη, σωφροσύνη, σοφία, ανδρεία, οσιότητα) συγχρόνως όμως τονίζει την οργανική τους ενότητα.

… αφού πολλοί είναι ανδρείοι, αλλά άδικοι ή πάλι δίκαιοι, σοφοί όμως όχι: Ο Πρωταγόρας γίνεται εκφραστής της κοινής γνώμης, που διαφοροποιούσε και εξειδίκευε τις διάφορες μορφές της αρετής αντιθέτοντάς τις. Με το να αρνείται όμως την ενότητα της αρετής υποσκάπτει ο ίδιος την αρχή που έθεσε, ότι δηλαδή η αρετή είναι διδακτή, αφού την αποκόπτει από τη γνώση (σοφία, επιστήμη).

Σ' αντίθεση με τον Πρωταγόρα ο Σωκράτης θ' αγωνιστεί στη συνέχεια του διαλόγου ν' αποδείξει την ενότητα της αρετής και τη θεμελίωσή της πάνω στη γνώση.

άλλη ιδιότητα (στα αρχαία δύναμιν): Εδώ εννοεί την ενέργεια· όπως δηλαδή κάθε μόριο του προσώπου έχει ιδιαίτερη ενέργεια π.χ. το μάτι βλέπει, η μύτη οσφραίνεται, έτσι και κάθε μόριο της αρετής έχει ιδιαίτερη ενέργεια.

κανένα λοιπόν από τα μέρη της αρετής όντας άλλο …: Με το «λοιπόν» συγκεφαλαιώνει τις προηγούμενες ομολογίες του Πρωταγόρα ως πόρισμα· με άλλα λόγια κανένα μέρος της αρετής δε μοιάζει με το άλλο.

Εμπρός λοιπόν, είπα, εγώ, ας εξετάσουμε μαζί …: Από το σημείο αυτό ο Σωκράτης με το διαλεκτικό έλεγχο αγωνίζεται ν' αποδείξει την ενότητα της αρετής· αφού λοιπόν ο Πρωταγόρας, όπως είδαμε, ομολόγησε τη διαφορά των μερών της αρετής, είναι πολύ φυσικό να εξεταστεί η ποιότητά τους.

και η οσιότητα δε δέχεσθε πως υπάρχει;: Ο Σωκράτης συγκρίνοντας τις αρετές, τις παίρνει κατά ζεύγη με προτίμηση σ' αυτές που έχουν μεγαλύτερη συγγένεια· αρχίζει λοιπόν με το ζεύγος δικαιοσύνη – οσιότητα.

Υποβάλλει τις πιο κάτω ερωτήσεις:

1. Η δικαιοσύνη είναι δίκαιο ή άδικο; — δικαιοσύνη είναι δίκαιο.

Η οσιότητα είναι όσιο ή ανόσιο; — οσιότητα είναι όσιο.

2. Η οσιότητα είναι δίκαιο ή μη δίκαιο (άδικο) — οσιότητα είναι δίκαιο.

Η δικαιοσύνη είναι όσιο ή μη όσιο (ανόσιο) — δικαιοσύνη είναι όσιο.

«Στον πιο πάνω συλλογισμό δε γίνεται διάκριση ανάμεσα στα δυο είδη της αντίθεσης: την εναντιότητα (δίκαιο – άδικο, όσιο – ανόσιο) και την αντίφαση (δίκαιο–μη δίκαιο, όσιο–μη όσιο), περίπτωση που τη συναντούμε συχνά στον Πλάτωνα (σύγχυση ανάμεσα στην εναντιότητα και την αντίφαση), επειδή οι λογικές αυτές έννοιες δεν είχαν διερευνηθεί ακόμα, πράγμα που έγινε αργότερα από τον Αριστοτέλη.

Επομένως ο Πρωταγόρας σωστά διαφωνεί λέγοντας ότι «πιστεύει ότι έχουν κάποια διαφορά» η δικαιοσύνη και η οσιότητα, δε βασίζει όμως την άποψή του στον ορθό λόγο αλλά στην εμπειρία και δε δίνει τη σημασία που πρέπει στη διαφορά αυτή.»

… αν το θέλεις ας δεχτούμε: Ο Πρωταγόρας δείχνει ψυχρή αδιαφορία προς την αντικειμενική αλήθεια. Αντίθετα ο Σωκράτης επιμένει στην εξακρίβωση των πεποιθήσεων του κάθε προσώπου, χωρίς υποθέσεις που επιτρέπουν εύκολα την υπεκφυγή.

Το λευκό, αλήθεια, μοιάζει από κάποια άποψη με το μαύρο …: Ο Πρωταγόρας εδώ ακολουθεί τη θεωρία του Ηράκλειτου για τη σχετικότητα των αντιθέτων: «τα ψυχρά θερμαίνονται, το θερμό ψύχεται, το υγρό ξεραίνεται, το στεγνό νοτίζεται». Και αλλού: «Και το ίδιο είναι το ζωντανό και το πεθαμένο, το ξύπνιο και το κοιμισμένο, το νέο και το γερασμένο, γιατί τούτα εδώ σαν μεταπέσουν είν' εκείνα κι εκείνα πάλι σαν μεταπέσουν είν' αυτά».

έχουν διαφορετική ιδιότητα: Τα είδη έχουν τις κοινές ιδιότητες του γένους, π.χ. το άσπρο και το μαύρο είναι και τα δυο χρώματα· δεν παύουν όμως να είναι διαφορετικά μεταξύ τους.

Και εγώ παραξενεύτηκα …: Ο Σωκράτης απορεί, διότι ο Πρωταγόρας πολύ σοφιστικά προσπαθεί να αποδείξει ότι το δίκαιο και το όσιο πολύ λίγο μοιάζουν, όπως δηλαδή το άσπρο και το μαύρο κτλ.

Όχι εντελώς έτσι, είπε, ούτε πάλι όμως όπως εσύ δείχνεις πως τα νομίζεις: Η απάντηση του Πρωταγόρα είναι αόριστη· δείχνει πως δεν έχει σαφή γνώμη για το αντικείμενο της συζήτησης. Η απάντηση περιέχει δυο αρνήσεις αλλά καμιά θέση· είναι ορθή στο ότι απορρίπτει την ταυτότητα οσιότητας – δικαιοσύνης, αλλά δεν καθορίζει τη σχέση τους, πόσο δηλαδή μοιάζουν μεταξύ τους.

ΚΕΦ. Κ΄ 🧠

Επιγραφή: Ο Σωκράτης αποδεικνύει την ταυτότητα σωφροσύνης και σοφίας και περνά στη σχέση σωφροσύνης και δικαιοσύνης.

ΣΧΟΛΙΑ

αφροσύνη … σοφία: Ο Σωκράτης με μεγάλη συντομία αποδεικνύει την ταυτότητα σωφροσύνης και σοφίας ως εξής:

Η αφροσύνη είναι αντίθετο της σοφίας αλλά και της σωφροσύνης· επειδή λοιπόν μόνο ένα αντίθετο υπάρχει σε κάθε έννοια, η σωφροσύνη και η σοφία πρέπει να ταυτίζονται. Και σ' αυτή την απόδειξη βρίσκουμε το ίδιο λογικό σφάλμα της μη διάκρισης των εναντίων από τις αντιφατικές έννοιες όπως και προηγουμένως, όταν ταυτίζονταν η δικαιοσύνη με την οσιότητα (λέγει π.χ. ο Σωκράτης: ενεργούν όχι σωστά – όχι σώφρονες – το να ενεργεί λοιπόν κανείς άφρονα).

Επίσης, ενώ οι έννοιες που χρησιμοποιεί (ωραίο–άσχημο, οξύ–βαρύ) είναι εναντίες εκλαμβάνονται ως αντιφατικές.

Η σύγχυση οφείλεται και στη σημασία της λέξης σωφροσύνης που διαχωρίζεται α) στο σωστό τρόπο σκέψης και β) στην πρακτική εφαρμογή της.

«Στην πραγματικότητα δεν ταυτίζονται εντελώς οι δυο έννοιες. Είναι δυο μορφές της σοφίας στο πλατύτερο νόημά της. Η μια, η σωφροσύνη, εκφράζει την ηθική μορφή της, αντίθετό της η ακολασία. Η άλλη, η σοφία, η θεωρητική, είναι η γνωστική της μορφή, αντίθετό της η αμάθεια, η άγνοια.»

Η ταύτισή τους στην αντίληψη του Σωκράτη που θεωρούσε την αρετή γνώση και την κακία (ακολασία) αμάθεια είναι πολύ φυσική.

και οι δυο αυτές θέσεις δε συναρμονίζονται: μεταφορά από τη μουσική

… ας εξετάσουμε από κοντά και τα άλλα: Εάν η δικαιοσύνη = οσιότητα και η σωφροσύνη = σοφία, απομένει να ταυτιστεί ή η δικαιοσύνη ή η οσιότητα με τη σωφροσύνη ή τη σοφία για να ταυτιστούν αυτές οι τέσσερις αρετές. Ο Σωκράτης αρχίζει ν' αποδεικνύει ότι η δικαιοσύνη = σωφροσύνη.

… το δέχονται πολλοί άνθρωποι: Ο Θρασύμαχος στην Πολιτεία 348b και ο Πώλος στο Γοργία 469b.

Γιατί εγώ τη θέση προ πάντων εξετάζω … και εκείνος που απαντά: Ο Σωκράτης εξετάζει τη θέση όπως ο ορθός λόγος την υπαγορεύει έτσι με τη διαδικασία της διαλεκτικής και ο ίδιος που ρωτά εξετάζεται (ελέγχεται) από τον ορθό λόγο και εκείνος που απαντά.

ΚΕΦ. ΚΑ΄ ❓

Επιγραφή: Ο Πρωταγόρας ξεφεύγοντας τις ερωτήσεις του Σωκράτη υποστηρίζει τη σχετικότητα των αγαθών.

ΣΧΟΛΙΑ

… από την αρχή …: Επειδή η έρευνά τους διακόπηκε από το προηγούμενο κεφάλαιο.

Έστω, είπε, μου φαίνονται: Ενώ λίγο προηγουμένως είχε πει ότι «θα ντρεπόταν να δεχτεί κάτι τέτοιο», τώρα συντάσσεται με την κοινά παραδεδεγμένη άποψη.

… παίρνουν καλή απόφαση διότι αδικούν = επιτυγχάνουν αδικώντας: Αυτήν την κοινή αντίληψη ότι η επιτυχία διά της αδικίας (που στηρίζεται στην πλεονεκτική βία) είναι ορθή απόφαση και πράξη (εὖ πράττειν) ο Σωκράτης προτίθεται να την ανατρέψει αποδεικνύοντας ότι εκείνος που αδικεί, στην πραγματικότητα αποτυγχάνει, επειδή θυσιάζει τα αγαθά της ψυχής σε κάτι κατώτερο.

… τούτα είναι αγαθά όσα είναι ωφέλιμα στους ανθρώπους;: Ο Σωκράτης ταυτίζει το ωφέλιμο με το αγαθό. «Μπορείς να διισχυρισθείς ότι είναι διαφορετικό πράγμα το αγαθόν από το ωφέλιμον; – όχι εγώ τουλάχιστον είπε – Λοιπόν το ωφέλιμον είναι αγαθόν εις όποιον είναι ωφέλιμον; – Το νομίζω είπε». (Ξενοφώντος Απομνημονεύματα, IV 6,8).

Ο Πρωταγόρας μου φαινόταν τώρα ότι είχε πια γίνει τραχύς, βρισκόταν σε ανησυχία και τον είχε κατακουράσει ο ρόλος να δίνει απαντήσεις: Μ' αυτό το κλιμακωτό σχήμα ο συγγραφέας μας κάμνει πιο έκδηλη την εσωτερική ταραχή του Πρωταγόρα που στο πεδίο της διαλεκτικής στην επόμενη ερώτηση απαντά μ' ένα μακρό λόγο προβάλλοντας τη σχετικότητα του αγαθού: ξέρω όμως πολλά ανωφελή … Ο σχετικισμός του Πρωταγόρα απηχεί την κοινή γνώμη (όταν τελειώσει όλοι τον επευφημούν) αλλά και την προσωπική του θεωρία: «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος». Αντίθετα ο Σωκράτης πιστεύει πως υπάρχουν σταθερές αρχές, που συντελούν ώστε μια πράξη να είναι καλή οπωσδήποτε και οποτεδήποτε.

Επιλογικό 🎯

Με τον κριτικό έλεγχο στον οποίο ο Σωκράτης υποβάλλει τον Πρωταγόρα συνάγονται στην αρχή τα εξής συμπεράσματα:

α) Ενώ η αρετή ως σύνολο είναι μια, οι κοινές αρετές διαφέρουν η μια από την άλλη και από το σύνολο, όπως τα μέρη του προσώπου.

β) Μπορεί να κατέχει κάποιος ένα μέρος της αρετής χωρίς να κατέχει το όλο.

γ) Υπάρχουν πέντε αρετές: η δικαιοσύνη, η σωφροσύνη, η οσιότητα, η ανδρεία και η σοφία που είναι η πιο σπουδαία απ' όλες.

δ) Οι αρετές διαφέρουν η μια από την άλλη όχι μόνο καθεαυτές αλλά και κατά τις ιδιότητές τους.

Ύστερ' απ' αυτές τις διαπιστώσεις με συλλογισμούς που, όπως είδαμε στην προηγούμενη επεξεργασία δεν είναι απαλλαγμένοι λογικών λαθών, ο Σωκράτης επιβάλλει σχεδόν στον Πρωταγόρα, που δεν είναι σε θέση να τον αντικρούσει, την ταυτότητα των αρετών: δικαιοσύνη = οσιότητα, σωφροσύνη = σοφία, δικαιοσύνη = σωφροσύνη. «Βέβαια σ' αυτή του την έρευνα ο Σωκράτης δεν ξεκινά από καμιά αρχή ούτε έχει την αξίωση ότι γνωρίζει. Ζητά μαζί με το συνομιλητή του τον καθορισμό της σχέσης μεταξύ των εννοιών των αρετών, σύμφωνα με την αρχή της αποφυγής της αντίφασης. Αυτή του η συλλογιστική τέχνη δεν είναι ούτε τυχαία, ούτε αυθαίρετη, ούτε εξαντλείται σ' ένα λογικό παιγνίδι όπως π.χ. οι δισσοί λόγοι ή οι τετραλογίες του Αντιφώντα. Ξεπηγάζει από το πάθος του Σωκράτη για την επίγνωση και την άσκηση της αρετής όπως την πραγματοποίησε ο ίδιος στις δύσκολες και κρίσιμες ώρες της ζωής του (στην άρνησή του να υπακούει στις εντολές των τριάκοντα, στην αντίθεσή του στην απόφαση για εκτέλεση των νικητών στρατηγών στις Αργινούσες κτλ.) Αντίθετα ο Πρωταγόρας δεν απαντά πρόθυμα, συχνά ζητά να ξεφύγει από τον έλεγχο, να διδάξει ή να κάμει ρητορική επίδειξη της σοφίας του, που δεν αντέχει όμως στην κριτική του διαλόγου, στην οποία τον εξαναγκάζει ο Σωκράτης».

Σχηματική παράσταση της συλλογιστικής πορείας του Σωκράτη

Το σχήμα δείχνει:

• α) την ταυτότητα των τεσσάρων αρετών (οσιότητας, δικαιοσύνης, σωφροσύνης, σοφίας) στην οποία θα κατέληγε ο Σωκράτης ταυτίζοντας τη δικαιοσύνη με τη σωφροσύνη, αν ο Πρωταγόρας δε διέκοπτε το διάλογο.
• β) ότι η ταυτότητα των αρετών εδράζεται στο βασικό αξίωμα του Σωκράτη: η αρετή είναι γνώση.

Η συλλογιστική πορεία που απεικονίζεται:

Στο κέντρο του σχήματος βρίσκεται η φράση «Η ΑΡΕΤΗ είναι ΓΝΩΣΗ», από την οποία εκκινούν βέλη προς τη «ΣΟΦΙΑ», ενώ γύρω από τον κύκλο σημειώνονται οι ταυτίσεις οσιότητα = δικαιοσύνη και σοφία = σωφροσύνη, με βέλη που καταλήγουν επίσης στο κεντρικό σημείο της σοφίας.