1. Βασική Θεωρία
ΔΙΑΒΑΣΕ ΤΟ
Κάτι δεν κατάλαβες; Επίλεξε το κομμάτι και πάτα «Ρώτα τον Σωκράτη». Σου το εξηγεί αμέσως.

Το δεύτερο σοφιστικό μέρος (Κεφ. ΙΑ΄–ΙΣΤ΄) 🔥

3. Το δεύτερο σοφιστικό μέρος

320c – 328d

Κεφ. ΙΑ΄ – ΙΣΤ΄

Εισαγωγικό 📖

Τα επιχειρήματα του Σωκράτη φέρνουν σε πραγματικά δύσκολη θέση τον Πρωταγόρα, διότι, αν δεχόταν πως η πολιτική τέχνη είναι διδακτή, δε θα μπορούσε να δικαιολογήσει πώς οι Αθηναίοι δέχονται ως σύμβουλο στην εκκλησία του δήμου τον καθένα (που δεν έχει διδαχτεί την πολιτική τέχνη) ούτε ότι οι μεγάλοι πολιτικοί δεν μπόρεσαν να διδάξουν την τέχνη τους στα παιδιά τους· αν πάλι δεχόταν πως δεν είναι διδακτή, θα αναιρούσε τον εαυτό του ως δάσκαλο της πολιτικής αρετής όπως ακριβώς προηγουμένως είχε παρουσιαστεί.

Από τη δύσκολη αυτή θέση βγαίνει ο Πρωταγόρας με εκπληκτική δεξιοτεχνία όπως θα παρακολουθήσουμε στα επόμενα κεφάλαια με το μύθο και το λόγο που ερμηνεύει και συμπληρώνει το μύθο.

Την απάντηση του Πρωταγόρα μπορούμε να τη διακρίνουμε σε τρία μέρη:

α) στο μύθο (Κεφ. ΙΑ΄ και ΙΒ΄ έως το 322d) που αναφέρεται στην εξέλιξη του προϊστορικού ανθρώπου και τη γένεση του πολιτισμού. Σύμφωνα μ' αυτό η αιδώς και η δικαιοσύνη που είναι η βάση της πολιτικής τέχνης δόθηκαν από το Δία σ' όλους τους ανθρώπους. Έτσι εξηγείται γιατί οι Αθηναίοι επιτρέπουν στον καθένα να λαμβάνει μέρος στην πολιτική ζωή.

β) στο δεύτερο μέρος της απάντησής του (κεφ. ΙΒ΄ – ΙΓ΄) που περιέχει τα συμπεράσματα από το μύθο. Ο Πρωταγόρας αποδεικνύει το διδακτό της αρετής με δύο επιχειρήματα:

Ι. θεωρούμε τους ανθρώπους υπεύθυνους για τις αδικίες, όχι για τα άλλα τους ελαττώματα (φυσικά ή τυχαία).

ΙΙ. η επιβολή της τιμωρίας αποσκοπεί στο να προλάβει και να διδάξει το ορθό.

γ) στο λόγο (Κεφ. ΙΔ΄ – ΙΣΤ΄). Εδώ ο Πρωταγόρας παρουσιάζει μια εικόνα του εκπαιδευτικού συστήματος των Αθηνών και των άλλων ελληνικών πόλεων που φανερώνει πως όλο το περιβάλλον (οικογένεια – σχολείο – πολιτεία) ασκούν παιδευτική επίδραση στον άνθρωπο· αυτό το κάνει για ν' ανασκευάσει τη δεύτερη αντίρρηση του Σωκράτη, πως δηλαδή οι αγαθοί πολίτες δε διδάσκουν στα παιδιά τους την πολιτική αρετή.

Εξάλλου στην απορία του Σωκράτη ότι πολλοί γιοι καλών πατέρων γίνονται κακοί, ο Πρωταγόρας παρατηρεί ότι το αποτέλεσμα της διδασκαλίας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό και από τη φυσική προδιαγραφή του καθενός (το φυσικό ταλέντο του), όπως συμβαίνει και στις άλλες τέχνες (μουσική, αρχιτεκτονική κτλ.).

δ) Στην τελευταία παράγραφο του Κεφ. ΣΤ΄ (328c – d) ο Πρωταγόρας συνοψίζει επιλογικά τις απαντήσεις του.

Το δίλημμα του Πρωταγόρα: γιατί ο μύθος είναι η ιδανική διέξοδος 🎭

Ο Πρωταγόρας βρίσκεται μπροστά σε ένα πραγματικό δίλημμα με δύο επικίνδυνα κέρατα: αν πει ότι η πολιτική αρετή διδάσκεται σαν ειδική τέχνη, δεν εξηγεί γιατί οι Αθηναίοι δέχονται τη γνώμη του καθενός στα πολιτικά· αν πει ότι δεν διδάσκεται, καταρρίπτει το ίδιο του το επάγγελμα. Η λύση που βρίσκει —να πει ότι όλοι έχουν ήδη «μερίδιο» πολιτικής αρετής, αλλά αυτό μπορεί να καλλιεργηθεί περαιτέρω με διδασκαλία— του επιτρέπει να κρατήσει και τα δύο. Ο μύθος είναι το ιδανικό όχημα γι' αυτή τη λύση, γιατί μπορεί να «δείξει» εικονικά κάτι που θα ήταν πολύ δύσκολο να αποδειχτεί με αυστηρή λογική επιχειρηματολογία.

ΚΕΦ. ΙΑ΄ 🔥

Επιγραφή: Ο μύθος του Πρωταγόρα: ο μύθος του Προμηθέα και Επιμηθέα εξηγεί πώς πρώτα δόθηκε στον άνθρωπο η «έντεχνος σοφία» (τεχνικές γνώσεις – τεχνολογία) που τον βοηθά να ζήσει.

ΣΧΟΛΙΑ

Ήταν κάποτε … Φαίνεται ότι ο μύθος που ακολουθεί είναι προσωπική δημιουργία του Πρωταγόρα και ίσως (όπως υποστηρίζουν πολλοί μελετητές) να περιεχόταν στο έργο του «Περί της πρώτης καταστάσεως». Ο μύθος που φέρει τη σφραγίδα της πλατωνικής ποίησης εκφράζει τις απόψεις του Πρωταγόρα και πολύ πιθανό τις απόψεις της σοφιστικής παράδοσης ως προς τη γένεση και την ανάπτυξη του πολιτισμού και της πολιτείας· η άποψη των σοφιστών σχετικά με την εξέλιξη του ανθρώπινου πολιτισμού είναι αισιόδοξη και απηχεί το πνεύμα της εποχής τους (εποχή διαφωτισμού που τη χαρακτήριζαν δημοκρατικές και προοδευτικές αντιλήψεις).

… τα πλάθουν οι θεοί (τα θνητά γένη) στα έγκατα της γης από μίγμα γης και φωτιάς … και φωτιά: Σύμφωνα με τον Εμπεδοκλή που τη θεωρία του δέχεται κι ο Πρωταγόρας, ο κόσμος έγινε με βάση το χώμα, το νερό, τη φωτιά και τον αέρα.

… πλάθουν οι θεοί … Η παρουσία των θεών στον μύθο δεν αναιρεί τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα της σκέψης του Πρωταγόρα: ο ρόλος τους δεν είναι να κατευθύνουν την πορεία του ανθρώπου, αλλά να τον εφοδιάσουν με ορισμένα δώρα· από εκεί και πέρα εξαρτάται από τον ίδιο τον άνθρωπο αν θα αξιοποιήσει ή θα αφήσει ανεκμετάλλευτη αυτή την προίκα.

Ο Προμηθέας (πυρφόρος θεός) ταυτιζόταν στην αρχή με τον Ήφαιστο· ύστερα λεγόταν γιος του Ιαπετού. Αντιπροσωπεύει την έμφυτη τάση του ανθρώπου για τελειοποίηση· θεωρείται ευεργέτης της ανθρωπότητας, επειδή με το να κλέψει από τους θεούς και να χαρίσει στους ανθρώπους τη φωτιά τους βοήθησε να δημιουργήσουν τον πολιτισμό.

Επιμηθέας: νεότερος αδελφός του Προμηθέα· το όνομά του σημαίνει τον απερίσκεπτο.

Όλα αυτά τα σοφιζόταν, επειδή πολύ πρόσεχε μήπως κανένα γένος εξαφανιστεί: Όλες αυτές οι ιδιότητες – όπλα, (φυσικά δώρα θα τα λέγαμε σήμερα) αποσκοπούσαν στην εξασφάλιση της επιβίωσης του γένους.

του έμενε ακόμη ανεφοδίαστο το γένος των ανθρώπων … βλέπει τον άνθρωπο ο Προμηθέας γυμνό και ανυπόδητο, χωρίς στρωσίδι και όπλο: Αυτή την ελλειπτικότητα του ανθρώπου – το ανειδίκευτό του – τονίζει και η σύγχρονη ανθρωπολογία.

την τεχνική ικανότητα (ἔντεχνον σοφίαν στ' αρχαία), τις τεχνικές γνώσεις: πρόκειται για τις ποικίλες ειδικές τέχνες που εξυπηρετούν τον ανθρώπινο βίο. Η πρακτική σοφία του ανθρώπου υποκαθιστά την έλλειψη οργάνων προσαρμογής σ' ένα εξειδικευμένο περιβάλλον και τον καθιστά ικανό να «ευπορεί» μέσα σε κάθε περιβάλλον, αναπληρώνοντας έτσι τη φυσική του έλλειψη με τον πολιτισμό.

… του Ηφαίστου και της Αθηνάς … Πρόκειται για δυο θεότητες που προήγαγαν τον πολιτισμό και λατρεύονταν θερμά στην Αττική.

ΚΕΦ. ΙΒ΄

Επιγραφή: Ο Δίας για να σώσει το ανθρώπινο γένος από τον αφανισμό του δωρίζει την πολιτική αρετή (αιδώ και δικαιοσύνη) μοιράζοντάς την ανεξαίρετα σε όλους.

Και επειδή ο άνθρωπος κρατεί από θεϊκή μοίρα … Η άποψη αυτή για τη συγγένεια ανθρώπου – θεού είναι πλατωνική.

… μόνος από τα ζώα πίστεψε θεούς … Μαζί με την έντεχνη σοφία ο άνθρωπος πήρε και το θρησκευτικό συναίσθημα, τη λατρεία· αυτά είναι έμφυτα στον άνθρωπο.

έπειτα γρήγορα κατόρθωσε να διαρθρώσει φωνή και λέξεις … Κατά τη νεότερη ανθρωπολογία (Gehlen) και η γλώσσα είναι μια αναπλήρωση της έκθεσης του ανθρώπου σ' ένα πλήθος ερεθισμών και αντιδράσεων. Με τη συμβολική της η γλώσσα υπερβαίνει το εδώ και το τώρα και δημιουργεί ένα ενδιάμεσο κόσμο ανάμεσα στη συμπεριφορά και την πραγματικότητα, που δίνει τη δυνατότητα της θεώρησης των πραγμάτων και της επικοινωνίας.

πολιτική τέχνη: Εννοεί την τέχνη της κυβέρνησης, της διοίκησης ενός κράτους και κατ' επέκταση τον πνευματικό πολιτισμό (πόλις – πολιτισμός). Με την πρακτική σοφία ο άνθρωπος δημιουργεί τον υλικό – τεχνικό πολιτισμό· ανθρωπολογικά λοιπόν δηλώνεται ένα δεύτερο στάδιο της εξελικτικής πορείας του ανθρώπου ή μάλλον μια μετάβαση προς την πολιτική τέχνη ως ένα αναγκαίο συμπλήρωμα της τεχνικής σοφίας που ιεραρχικά βέβαια είναι ανώτερη της. Τη μετάβαση αυτή οι ανθρωπολόγοι την εξηγούν ως αποτέλεσμα της ανάγκης, της πικρής εμπειρίας και του χρόνου.

τη δικαιοσύνη και την αιδώ (αἰδῶ τε καί δίκην): Η δίκη είναι γνωστή στην αρχαϊκή παράδοση ως μια θεά ή ως μια θεόδοτη τάξη· εδώ μετουσιώνεται σ' ένα ανθρώπινο αισθητήριο για δικαιοσύνη και ορθή κρίση. Η αιδώς εμπεριέχει ένα μίγμα ντροπής, σεβασμού και μετριοφροσύνης και αναφέρεται σ' ένα αυτοσυναίσθημα, που υπογραμμίζει τα όριά μας απέναντι στους άλλους. Η αιδώς και η δίκη δηλώνουν και οι δυο τους το σέβας, η πρώτη απέναντι στον άγραφο νόμο, η δεύτερη απέναντι στο γραπτό.

Με την αιδώ και τη δίκη από τη μια η πολιτεία οικοδομείται πάνω σε ηθικά και πνευματικά θεμέλια και από την άλλη εισάγεται το πρόβλημα των μορφών της αρετής που θ' απασχολήσει σε λίγο το διάλογο.

Η πιο εξεταζόμενη στιγμή του διαλόγου: γιατί δίνονται σε ΟΛΟΥΣ 🧩

Εδώ βρίσκεται το φιλοσοφικό κέντρο βάρους ολόκληρου του μύθου, και το σημείο που εμφανίζεται συχνότερα σε εξετάσεις. Ο Δίας ρωτά τον Ερμή αν πρέπει να μοιράσει την αιδώ και τη δικαιοσύνη όπως ακριβώς μοιράστηκαν οι ειδικές τέχνες — δηλαδή σε λίγους ειδικούς, ώστε ένας γιατρός να αρκεί για πολλούς ασθενείς. Ο Δίας αποφασίζει το αντίθετο: να δοθούν σε όλους ανεξαιρέτως, γιατί διαφορετικά δεν θα μπορούσε να υπάρξει καθόλου πόλις (αν μόνο λίγοι είχαν αίσθημα δικαίου, οι υπόλοιποι θα την κατέστρεφαν). Αυτή η καθολική διανομή είναι η μυθική θεμελίωση του συμπεράσματος ότι η πολιτική αρετή —σε αντίθεση με τις ειδικές τέχνες— αφορά, τουλάχιστον δυνητικά, κάθε πολίτη.

… ή να τη μοιράσω σε όλους; Η πολιτική αρετή κατανέμεται σε όλους σ' αντίθεση προς τις άλλες δημιουργικές τέχνες που έχουν τον ειδικό τους· εδώ πρέπει να προσέξουμε ότι ως τέχνη δεν κατανέμεται στους ανθρώπους φύσει (δεν είναι κάτι το έμφυτο), αλλά ως κάτι που μαθαίνεται από όλους· δεν είναι δηλαδή ένα βέβαιο κτήμα (δόθηκε σ' ένα μεταγενέστερο στάδιο), αλλά αποκτάται με προσπάθεια και διδασκαλία· κι αυτή η προσπάθεια και η διδασκαλία αντιστοιχεί με τη διαταγή του Δία στο μύθο.

Κατά τον Πρωταγόρα λοιπόν η ανθρώπινη φύση φέρνει μέσα της τη δύναμη (τις καταβολές) για να εξελιχθεί ηθικά.

Έτσι λοιπόν, Σωκράτη, … Από το σημείο αυτό ο Πρωταγόρας με κάποια λογική ερμηνεία των στοιχείων του μύθου προσπαθεί ν' ανατρέψει τα επιχειρήματα του Σωκράτη.

όταν όμως έρχονται να ζητήσουν γνώμη σε θέμα που αναφέρεται σε πολιτική ικανότητα … Απαντά στο ένα από τα επιχειρήματα του Σωκράτη. Δικαιολογημένα οι Αθηναίοι επιτρέπουν στον καθένα να έχει λόγο στην πολιτική, διότι θεωρούν πως όλοι έχουν τη δυνατότητα να μετέχουν στην «αιδώ και τη δικαιοσύνη» εξαιτίας της διανομής τους από το Δία σ' όλους τους ανθρώπους.

δικαιοσύνη και σωφροσύνη: Από εδώ αρχίζει ο Πρωταγόρας να χρησιμοποιεί εκφράσεις που αντικαθιστούν το ζεύγος «αιδώ και δίκη», πράγμα που θα εκμεταλλευτεί ο Σωκράτης, για να διατυπώσει αργότερα το δεύτερο βασικό ερώτημά του.

… ότι πράγματι όλοι οι άνθρωποι πιστεύουν … Το επιχείρημά του αντλεί από την κοινή δοξασία (δεν έχει λογική θεμελίωση).

… να μην υπάρχει κανείς που κατά κάποιο τρόπο να μη μετέχει σ' αυτή (τη δικαιοσύνη) … Αυτός ο μετριασμός (κατά κάποιο τρόπο) εξυπακούει ότι δε μετέχουν όλοι σ' αυτή κατά τον ίδιο βαθμό.

ΚΕΦ. ΙΓ΄ ⚖️

Επιγραφή: Η επιβολή ποινών εκ μέρους της πολιτείας σ' όσους παραβιάζουν τη δικαιοσύνη αποδεικνύει ότι η πολιτική αρετή είναι διδακτή.

ΣΧΟΛΙΑ

Ότι όμως δεν πιστεύουν ότι η αρετή έρχεται από τη φύση ούτε από τύχη αλλά διδάσκεται: Επανέρχεται σαφέστερα η διάκριση· η πολιτική αρετή προέρχεται από διδαχή και όχι από τη φύση ή την τύχη.

Γιατί για όσα κακά πιστεύουν οι άνθρωποι … Πρόκειται για το πρώτο επιχείρημα με το οποίο ο Πρωταγόρας αποδεικνύει το διδακτό της αρετής: εφ' όσον δηλαδή οι άνθρωποι θεωρούν υπεύθυνο τον καθένα για την αδικία (κι όχι για τα κακά ή ελαττώματα που του προήλθαν από τη φύση ή την τύχη) σημαίνει ότι το αντίθετο της αδικίας, τη δικαιοσύνη, μπορεί να την αποκτήσει ο άνθρωπος.

… από επιμέλεια, άσκηση και διδασκαλία … Οι τρεις μορφές της αγωγής που αλληλοσυμπληρώνονται για να επιτευχθεί ο σκοπός της παιδαγωγικής.

Γιατί κανείς δεν τιμωρεί όσους κάνουν το άδικο … Το δεύτερο επιχείρημα του Πρωταγόρα: η τιμωρία αποσκοπεί στο να διορθωθεί αυτός που αδικεί, να τον διδάξει δηλαδή να ενεργεί σωστά (δίκαια).

Τα δύο επιχειρήματα του Πρωταγόρα, σε δύο προτάσεις 🎯

Καλό είναι να μπορείτε να ανακαλείτε τα δύο επιχειρήματα του Πρωταγόρα υπέρ του διδακτού της αρετής με μεγάλη ακρίβεια, γιατί ζητούνται συχνά μεμονωμένα: (1) οι άνθρωποι θεωρούν κάποιον υπεύθυνο μόνο για την αδικία του, όχι για ελαττώματα που οφείλονται σε φύση ή τύχη — άρα η δικαιοσύνη (αντίθετο της αδικίας) είναι κάτι που αποκτάται, όχι έμφυτο ή τυχαίο. (2) η τιμωρία που επιβάλλει η πολιτεία δεν είναι απλή εκδίκηση για το παρελθόν, αλλά έχει προληπτικό-διδακτικό σκοπό (να διορθώσει τον παραβάτη και να αποτρέψει άλλους) — και αυτό έχει νόημα μόνο αν η αρετή διδάσκεται.

Οι παιδαγωγικές αρχές του Πρωταγόρα περιέχονται στο έργο του Περί αρετών, απ' όπου μόνο μερικές φράσεις μας σώθηκαν· μ' αυτές τις αρχές συμφωνεί και ο Πλάτων μόνο που προχωρεί πολύ βαθύτερα.

… σου απέδειξα, Σωκράτη, ικανοποιητικά … Αυτό λέγεται από το σοφιστή με κάποια αυταρέσκεια.

ΚΕΦ. ΙΔ΄

Επιγραφή: Η αναγκαιότητα της διδασκαλίας της πολιτικής αρετής

ΣΧΟΛΙΑ

Γι' αυτό το ζήτημα, Σωκράτη, δε θα σου πω μύθο, αλλά λόγο. Στο τρίτο αυτό μέρος της ομιλίας του ο Πρωταγόρας (ύστερα από το μύθο και το επιμύθιο) περνάει από το μύθο στο λόγο, στη λογική δηλ. με επιχειρήματα ανάπτυξης της θέσης του που παρουσίασε με το μύθο.

Μύθος και λόγος: δύο συμπληρωματικές, όχι ανταγωνιστικές, μορφές λόγου 💭

Η στροφή του Πρωταγόρα «δε θα σου πω μύθο, αλλά λόγο» δεν σημαίνει ότι απαρνείται όσα είπε με τον μύθο· αντίθετα, ο λόγος έρχεται να επιβεβαιώσει και να τεκμηριώσει με άλλο τρόπο το ίδιο συμπέρασμα. Ο μύθος έδειξε εικονικά γιατί η πολιτική αρετή μοιράστηκε σε όλους· ο λόγος τώρα θα δείξει, με παρατήρηση της πραγματικής αθηναϊκής αγωγής (οικογένεια, σχολείο, πολιτεία), ότι όλος ο κοινωνικός μηχανισμός αντιμετωπίζει την αρετή ως κάτι διδακτό. Αυτή η διπλή θεμελίωση —εικόνα και επιχείρημα— είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα της σοφιστικής ρητορικής πειθούς.

υπάρχει ένα κάτι ή δεν υπάρχει … σχήμα κατ' απόφαση και κατάφαση (το ίδιο λέγεται και θετικά και αρνητικά).

… αλλά η δικαιοσύνη και η σωφροσύνη και ευσέβεια, με μια λέξη, το ονομάζω αυτό αρετή του ανθρώπου: Έτσι ο Πρωταγόρας μιλώντας για τις αρετές στο επίπεδο του λόγου (και όχι ενσυνείδητα) υπαινίσσεται την ενότητά τους.

… κι όποιον δεν υπακούει με τις τιμωρίες και τις διδασκαλίες … ότι είναι αγιάτρευτος: Η αυστηρότητα των ποινών δείχνει την αναγκαιότητα της αρετής.

… και με μια λέξη καταστροφή της οικογένειάς τους: Παράβαλε με τις τιμωρίες που επιβλήθηκαν στον Αντιφώντα από τη Ραμνούντα της Αττικής, επειδή πήρε μέρος στην ολιγαρχική κυβέρνηση των τετρακοσίων (411 π.Χ.). Καταδικάστηκε σε θάνατο ως προδότης, η περιουσία του δημεύτηκε, το σπίτι του γκρεμίστηκε από τα θεμέλια, απαγορεύτηκε να ταφεί αυτός και οι απόγονοί του σε αθηναϊκό νεκροταφείο και η γενιά του έχασε τα πολιτικά της δικαιώματα.

Πρέπει να πιστεύουμε, Σωκράτη, ότι τα διδάσκουν: δηλαδή θα ήταν παράλογο να πιστεύουμε το αντίθετο.

ΚΕΦ. ΙΕ΄

Επιγραφή: Το ενδιαφέρον οικογένειας και πολιτείας για την ηθική διαπαιδαγώγηση των νέων δείχνει ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί. Το εκπαιδευτικό σύστημα της Αθήνας και των άλλων ελληνικών πόλεων.

ΣΧΟΛΙΑ

… και όσο ζουν, διδάσκουν και νουθετούν τα παιδιά τους: Αυτό δείχνει ότι η παιδεία (μόρφωση) δεν τελειώνει, όταν ο άνθρωπος αφήσει το σχολείο, αλλά συνεχίζει δι' όλης της ζωής (διά βίου παιδεία).

τροφός: Συνήθως ήταν δούλη ή ελεύθερη έμμισθη που αναλάμβανε μαζί με τη μητέρα τη φροντίδα του παιδιού ως τα εφτά του χρόνια.

παιδαγωγός: Συνήθως ξένος δούλος, μορφωμένος, στον οποίο ανέθεταν τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών από τα 7–18 τους χρόνια.

Το στέλνουν ύστερα στους δασκάλους … Τα σχολεία στην αρχαία Ελλάδα ήταν ιδιωτικά, αλλά επιτηρούνταν από την πολιτεία. Τα λέγανε διδασκαλεία.

Ευκοσμία: η καλή συμπεριφορά και διαγωγή, η ευπρέπεια (ευ–κόσμος = τάξη)

… ποιήματα καλών ποιητών … Κυρίως των επικών Ομήρου και Ησιόδου, αλλά και των λυρικών διδακτικών όπως του Θέογνι, του Σόλωνα κτλ.

… για να ξυπνήσουν στο παιδί το ζήλο να τους μιμείται και να επιθυμεί τέτοιος να γίνει: Βλέπουμε πως η διδασκαλία της ποίησης δεν αποσκοπούσε μόνο στην τέρψη και την αισθητική απόλαυση, αλλά προπαντός στην ανάπτυξη του φρονήματος και του ηθικού συναισθήματος.

κοντά σ' αυτά μόλις μάθουν να παίζουν την κιθάρα … Η μουσική μαζί με την ποίηση παίζουν μεγάλο ρόλο στη διάπλαση του χαρακτήρα και την καλλιέργεια του ανθρώπου.

… να είναι χρήσιμοι και στο λόγο και στην πράξη: Αυτός είναι ο τελικός στόχος της αγωγής για τον Πρωταγόρα· ο Πρωταγόρας υποστηρίζει ένα είδος κοινωνικού πραγματισμού (χρησιμοθηρική αγωγή).

Γιατί όλη η ζωή του ανθρώπου χρειάζεται και ευρυθμία και προσαρμοστικότητα: Κατά τον Πλάτωνα αυτή είναι μια βασική αρχή της κοινοτικής συμβίωσης (πρβ. Πλατ. Πολιτεία 376e, 400d, 401d, 410d).

στον παιδοτρίβη: ο δάσκαλος της γυμναστικής

Τα στέλνουν ακόμη … επειδή το σώμα τους είναι καχεκτικό: Κατά τον Πλάτωνα ο κύριος στόχος της γυμναστικής δεν είναι να καλλιεργήσει το σώμα, αλλά να μορφώσει την ψυχή ως κυρίαρχο στοιχείο έναντι του σώματος.

… δειλοί και στον πόλεμο … Υπαινιγμός ότι και η ανδρεία είναι μόριο της αρετής.

… τότε η πόλη τους υποχρεώνει να μάθουν τους νόμους … Μετά την οικογένεια και το σχολείο η πόλη με τους νόμους της (η πολιτική κοινότητα) είναι το τρίτο μέσο αγωγής. Σήμερα δεν αποδίδουμε στο νόμο παιδαγωγική σημασία. Εδώ αποτελεί διατύπωση του γενικού πνεύματος της εποχής περί του Κράτους – Δικαίου.

και όπως ακριβώς οι δάσκαλοι … Η παρομοίωση τονίζει παραστατικά το υποχρεωτικό των νόμων ως προτύπων, αλλά και ως ορίων σχετικά με τις πράξεις των πολιτών.

… σύμφωνα μ' αυτούς (τους νόμους) να κυβερνούμε και να κυβερνιόμαστε (στα αρχαία: ἄρχειν τε καί ἄρχεσθαι): Το κορυφαίο επίτευγμα όλης αυτής της προσπάθειας είναι ακριβώς αυτή η άσκηση της πολιτικής αρετής που συνεπάγεται και την αντίστοιχη ευθύνη.

ευθύνες: Ονομαζόταν έτσι η λογοδοσία των αρχόντων μετά το τέλος της εξουσίας τους και κατά προέκταση οι κυρώσεις που επιβάλλονταν σε όσους αποδεικνύονταν ανάξιοι ή είχαν κάμει κακή χρήση της εξουσίας τους. Οι τριάντα λογιστές στους οποίους λογοδοτούσαν ονομάζονταν εύθυνοι.

ΚΕΦ. ΙΣΤ΄

Επιγραφή: Η αποτελεσματικότητα της αγωγής εξαρτάται όχι μόνο από τη διδασκαλία αλλά και από τη φυσική προδιάθεση του καθενός. Η έλλειψη φυσικής προδιάθεσης βάζει ανάλογο φραγμό στις επιδόσεις όλων των τεχνών.

ΣΧΟΛΙΑ

Γιατί λοιπόν … Διατυπώνει ο Πρωταγόρας μ' αυτό τον τρόπο το τελευταίο επιχείρημα του Σωκράτη (Κεφ. Ι 320e).

Αν δεν ήταν δυνατό να υπάρχει πόλη, αν δεν ήμασταν όλοι αυλητές … Στη θέση της πολιτικής τέχνης υποθετικά τοποθετείται η αυλητική.

… αλλά όποιου το παιδί έτυχε από τη φύση του πολύ προικισμένο για την αύληση … Εδώ ο Πρωταγόρας εισάγει ένα νέο παράγοντα, τη φυσική προδιάθεση.

… όποιος σου φαίνεται αδικότατος … σαν αυτούς που μας παρουσίασε πέρσι στα Λήναια ο Φερεκράτης: Εδώ γίνεται μια συγκριτική αντιπαράθεση του αδικότατου πολίτη που είναι σίγουρα «δίκαιος», αν τον αντιπαραβάλουμε με ανθρώπους χωρίς παιδεία, δικαστήρια κτλ. Με άλλα λόγια η δικαιοσύνη (αρετή) παρουσιάζεται σαν κάτι το σχετικό και το ανάλογο με την κοινωνική παράδοση και όχι σαν κάτι γενικά παραδεκτό και στηριγμένο πάνω σε απαρασάλευτες αρχές.

Φερεκράτης: Ποιητής της αρχαίας κωμωδίας, πιο μεγάλος στην ηλικία από τον Αριστοφάνη. Στην κωμωδία του Άγριοι κοροϊδευε την τάση που υπήρχε στην εποχή του για επάνοδο στη φυσική ζωή. Οι μισάνθρωποί του ήταν Αθηναίοι που μίσησαν την κοινωνία και την πολιτεία τους εξαιτίας της αδικίας και της πονηριάς· κατέφευγαν λοιπόν στους αγρίους ζητώντας μια φυσική ζωή.

Λήναια: Γιορτή που αποτελούσε μέρος των Διονυσίων· γίνονταν τότε λυρικοί αγώνες και δίνονταν παραστάσεις τραγωδιών και κωμωδιών.

Ευρυβάτης και Φρυνώνδας: Γνωστοί τύποι, φαίνεται, διεστραμμένων που θα αποκτούσαν αξία ακόμη και αυτοί μπροστά στους αγρίους.

Επιλογικά στην Ενότητα 🎯

Αξιολόγηση της απάντησης του Πρωταγόρα

Μόλο που ο Πλάτων στον «Πρωταγόρα» ασκεί κριτική της σοφιστικής αγωγής, στη διεξοδική αυτή απάντηση του Πρωταγόρα στο Σωκράτη διαγράφει με μεγάλη τέχνη τη μορφή ενός αντιπάλου τον οποίο τιμά. Πάρα πολλές από τις θέσεις που υποστηρίζει ο Πρωταγόρας είναι ορθές και συγκεκριμένα:

α) Η πεποίθησή του ότι η αρετή είναι διδακτή· αυτό πιστεύει βασικά και ο Σωκράτης (για άλλους λόγους τον βλέπουμε προς το παρόν να υποστηρίζει το αντίθετο). Γενικά η πίστη στο μορφώσιμο του ανθρώπου αποτελεί γνώμη κοινή και σύμφωνη με το δημοκρατικό πνεύμα.

β) Στο στόμα του Πρωταγόρα βρίσκουμε μια πολύ ευγενή δήλωση σχετικά με την προληπτική φύση της τιμωρίας· σ' αντίθεση με την παλιά αιτιολογική αντίληψη της ποινής ως ανταπόδοσης στο αδίκημα, υποστηρίζει μια νέα θεωρία, δηλαδή τη χρησιμοποίηση της ποινής για ηθική βελτίωση αυτού που έκαμε το σφάλμα και για παραδειγματισμό των άλλων· η άποψη αυτή του Πρωταγόρα τον τοποθετεί ανάμεσα στους ιδρυτές του ποινικού δικαίου.

γ) Στην εξήγηση του φαινομένου ότι καλοί πατέρες έχουν κακούς γιους· είναι γενική πεποίθηση των σοφιστών ότι στην απόκτηση της αρετής συμβάλλουν τρεις παράγοντες: η διδαχή, η φυσική προδιάθεση και ο εθισμός.

δ) Με τη διανομή της αιδούς και της δικαιοσύνης σ' όλους τους ανθρώπους ο Πρωταγόρας θεμελιώνει την πολιτεία πάνω σε πνευματικές και ηθικές βάσεις, επισημαίνοντας (i) ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι διαθέτοντας τις ηθικές προϋποθέσεις να είναι πολίτες (ii) ότι με την πολιτική αυτή καταβολή, τη δύναμη εγκλειόμενη μέσα στον καθένα πολιτική αρετή, το άτομο υπερβαίνει τον ιδιωτισμό του και διανοίγεται προς τον άνθρωπο – πολίτη ή καλύτερα προς τον άνθρωπο – μέτρο που ενώνει τους πολλούς σε κοινούς σκοπούς.

Τέλος θα μπορούσαμε να επισημάνουμε την αισιοδοξία που διακρίνει το μύθο του Πρωταγόρα: ο άνθρωπος προχωρεί προς τα εμπρός με τις δημιουργικές δυνάμεις του και ποτέ προς τα πίσω, όπως η παράδοση υποστήριζε (Ο μύθος των γενών του Ησιόδου: Έργα και Ημέρες στ. 109–201).

Με όλα όμως τα θετικά στοιχεία της, η απάντηση του Πρωταγόρα φανερώνει σε μεγάλο βαθμό το πνεύμα και τις αδυναμίες της σοφιστικής.

Προκειμένου ν' αποδείξει το διδακτό της αρετής ο Πρωταγόρας καταφεύγει στο σόφισμα της λήψεως του αιτουμένου, δηλαδή στηρίζεται στη διαπίστωση ότι οι άνθρωποι εν γένει θεωρούν την αρετή κάτι που κατακτιέται, καθώς και στο ότι κάθε γονιός διαπαιδαγωγεί το παιδί του στην αρετή, προσπαθώντας να τα προσαρμόσουν στα κοινωνικώς κρατούντα (ήθη, έθιμα, νόμους, παράδοση). Επομένως η αρετή όπως την εννοεί ο Πρωταγόρας, είναι το προϊόν της άκριτης και αθεμελίωτης γνώμης των πολλών που αλλάζει ανάλογα με τον τόπο και την κοινωνική παράδοση (κοινωνιολογικός σχετικισμός). Στη συνέχεια ο Πρωταγόρας υποστηρίζει ότι διδάσκουν στα παιδιά τους την αρετή για να μην αποβληθούν από την πόλη (επειδή είναι χρήσιμη και απαραίτητη στην ύπαρξη της πόλης) και ότι η αρετή «συμφέρει» στον καθένα: τη βλέπει δηλαδή χρησιμοθηρικά, με την προοπτική του πραγματισμού ως μια ικανότητα που εξασφαλίζει στον άνθρωπο την επιτυχία όπως περίπου και οι δημιουργικές τέχνες (πολιτική τέχνη). Τέλος με το επιχείρημα της φυσικής προδιάθεσης (ταλέντου) εξηγεί την κοινή συμμετοχή αλλά και τη διαφορά στην επίδοση. Με την «ηθική φυσιοκρατία του», ο Πρωταγόρας μόλο που φωτίζει μιαν άποψη του θέματος, δε φτάνει το επίπεδο στο οποίο κινείται ο Σωκράτης· διότι (α) ο Σωκράτης τονίζει πρώτος την ηθική ποιότητα στην αρετή και όχι την προϋπόθεση (ικανότητα) της επιτυχίας (β) παραμερίζοντας το χρησιμοθηρισμό και σχετικισμό της σοφιστικής, αναζητά καθολικές αρχές που βασίζονται στην ενσυνείδητη γνώση (θεμελιωμένη στο λόγο και τον έλεγχο της διαλεκτικής), που ταυτόχρονα γίνεται επίγνωση αξίας και επομένως άσκηση της αρετής στην πράξη.

Ο Πρωταγόρας με το σχετικισμό του, χωρίς να το θέλει, θέτει σε αμφισβήτηση και το δικό του ρόλο ως δασκάλου της αρετής. Διότι, αν όλοι είναι δάσκαλοι της αρετής, τι χρειάζονται οι δάσκαλοι σαν κι αυτόν; Και ποια αρετή θα διδάξουν περιοδεύοντας από πόλη σε πόλη, όπου τα ήθη και οι νόμοι είναι διαφορετικοί; Βλέπουμε λοιπόν πόσο διαφορετικά αντιλαμβάνονταν τη διδαχή της αρετής ο Πρωταγόρας (σοφιστική παιδεία) και ο Σωκράτης (σωκρατική παιδεία).

Το τελικό λοιπόν συμπέρασμα είναι διπλό. Όσα υποστηρίζει ο Πρωταγόρας είναι, στο μεγαλύτερο μέρος τους, αληθινά· δεν απαντούν όμως στο ερώτημα που έχει θέσει ο Σωκράτης, δηλαδή στο αν ο σοφιστής είναι σε θέση να διδάξει την αρετή με τον τρόπο που διδάσκεται μια επιμέρους τέχνη, όπως η μουσική ή η γεωμετρία. Όλη η ανάπτυξη του Πρωταγόρα, με άλλα λόγια, μαρτυρεί πλήρη απουσία του ελέγχου: του διαλεκτικού εξονυχισμού που θα δοκίμαζε τις έννοιες αντί να τις δέχεται από την κοινή γνώμη.

Σχηματική απόδοση του μύθου του Πρωταγόρα

Το πιο κάτω σχέδιο δείχνει: α) τα τρία στάδια της εξέλιξης του ανθρώπου και τη γένεση του πολιτισμού β) ότι η διδαχή της αρετής όπως την εννοεί ο Πρωταγόρας στηρίζεται και απορρέει από τα κοινωνικώς κρατούντα (κοινή γνώμη, ήθη, έθιμα, νόμους), άρα είναι κάτι το σχετικό.

  • Επιμηθεϊκό στάδιο: άνθρωπος γυμνός, ανυπόδητος, άοπλος.
  • ↓ ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ
  • Έντεχνη σοφία: Ο άνθρωπος δαμάζει τη φύση, επιβιώνει ως άτομο· «ήττων λόγος»
  • ↓ Ανάγκη ένταξης της έντεχνης σοφίας στην Πολιτική τέχνη.
  • Από αυτό το στάδιο προκύπτουν δύο δωρεές: ΔΙΑΣ (αριστερά) και ΑΙΔΩΣ ΚΑΙ ΔΙΚΗ (δεξιά)
  • ↓ ΝΟΜΟΣ – ΠΟΛΙΤΕΙΑ – ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Καθολικός άνθρωπος· «κρείττων λόγος»
  • ↓ Διδασκαλία αρετής απ' όλους – τιμωρία – αποβολή από την κοινωνία. Κοινωνιολογικό επίπεδο – Σχετικισμός.