Το πρώτο διαλεκτικό μέρος (Κεφ. Θ΄–Ι΄) ❓
2. ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ
317e – 320 c
Κεφάλαια Θ' – Ι'
Εισαγωγικό 📖
Στην ενότητα αυτή, αφού όλες οι προσωπικότητες που βρίσκονται στο σπίτι του Καλλία συγκεντρωθούν γύρω από τους δυο πρωταγωνιστές (Πρωταγόρα – Σωκράτη), εκφύεται μέσ' από τη διαλεκτική διαδικασία, που στοχεύει απλά στην ουσία, το κύριο θέμα του διαλόγου: το διδακτό της αρετής. Αυτό αποτελεί το έδαφος όπου θα αναμετρηθούν οι δυο αντίπαλοι. Το πρώτο βήμα της αναμέτρησης γίνεται με την ειρωνική θέση του Σωκράτη που υποστηρίζει ότι η αρετή δε διδάσκεται.
Έχει καταλήξει σ' αυτό το συμπέρασμα επειδή:
α) Οι Αθηναίοι επιτρέπουν στον καθένα να έχει γνώμη για τα πολιτικά πράγματα·
β) Οι μεγάλοι πολιτικοί άνδρες (Περικλής) δεν μπόρεσαν να μεταδώσουν στους γιους τους τη δική τους αρετή.
Τα επιχειρήματα του Σωκράτη βγαλμένα μεσ' από την εμπειρική παρατήρηση υποδηλώνουν ειρωνικά πως σ' αυτό το επίπεδο (της εμπειρίας) η αρετή δε διδάσκεται.
Το πρώτο επιχείρημα του Σωκράτη δεν είναι αφηρημένη θεωρία, αλλά παρατήρηση της καθημερινής δημοκρατικής πρακτικής: στην εκκλησία του δήμου, όταν συζητείται ένα τεχνικό ζήτημα (π.χ. ναυπηγική ή αρχιτεκτονική), οι Αθηναίοι καλούν να μιλήσουν μόνο οι ειδικοί· όταν όμως συζητείται πολιτικό ζήτημα, επιτρέπουν σε οποιονδήποτε πολίτη να πάρει τον λόγο. Αυτή η αντίθεση στην πρακτική της ίδιας της δημοκρατίας χρησιμεύει στον Σωκράτη ως ένδειξη ότι η κοινή γνώμη δεν αντιμετωπίζει την πολιτική αρετή σαν ειδική επιστήμη που διδάσκεται από κάποιους ειδικούς.
ΚΕΦ. Θ'
Επιγραφή: Ο Πρωταγόρας εξηγεί το επάγγελμά του: διδάσκει την πολιτική αρετή και κάμνει τους ανθρώπους καλούς πολίτες.
ΣΧΟΛΙΑ
Κι άμα καθήσαμε όλοι μαζί … Αφού ο Πλάτων με διάφορους τρόπους και πολλή τέχνη συγκέντρωσε όλα τα πρόσωπα του διαλόγου, αρχίζει το κύριο θέμα του.
Αν μεταφέρουμε τα δρώμενα στο χώρο του αρχαίου δράματος, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο χορός έχει βγει στην ορχήστρα και έχει πλαισιώσει τα κύρια πρόσωπα (Πρωταγόρα – Σωκράτη).
Τι είναι εκείνο που θα αποκομίσει από τη συναναστροφή μαζί σου: Στη συγκεκριμένη ερώτηση του Σωκράτη που ζητεί ορισμό του αντικειμένου του σκοπού, ο Πρωταγόρας απαντά αόριστα: θα γυρίζεις στο σπίτι σου καλύτερος. Οι σοφιστές όπως και οι αμαθείς χρησιμοποιούν στη συζήτηση γενικότητες· π.χ. όταν στο Γοργία ο Σωκράτης ρωτά το σοφιστή ποιο είναι το αντικείμενο της ρητορικής αυτός απαντά: «Περί λόγους». Έτσι ο Σωκράτης συνεχίζει τις ερωτήσεις του: σε τι θα γίνει καλύτερος, τι θα αφορά η επίδοσή του, κάνοντας ταυτόχρονα σύγκριση με τις ειδικές τέχνες (ζωγράφος – ζωγραφική, δάσκαλος του αυλού – αυλητική).
θα γίνει καλύτερος (βελτίων – άριστος – αγαθός). Μέσα στον όρο ηχεί η έννοια του αγαθού και της αρετής.
Ζεύξιππος: Πρόκειται για τον περίφημο ζωγράφο Ζεύξη, που τότε ακριβώς είναι σχεδόν στην ακμή του.
Ορθαγόρας ο Θηβαίος: Δάσκαλος του αυλού που πολύ τιμούσαν οι Θηβαίοι· αυτός δίδαξε την αυλητική τέχνη και στον Επαμεινώνδα.
… και εγώ με χαρά απαντώ … Ο Πρωταγόρας νιώθει χαρά, διότι η ερώτηση του Σωκράτη του δίνει την ευκαιρία να αντιδιαστείλει τον εαυτό του προς τους άλλους σοφιστές και να τον εξάρει σε σχέση μ' εκείνους που όπως λέγει, φέρνουν πίσω τους νέους στις ειδικές τέχνες (αυτές τις έχουν διδαχτεί στα σχολεία: γραμματική, γεωμετρία, μουσική κτλ.). Και πραγματικά η τέχνη που αναζητούν τώρα είναι κάτι που ξεπερνά τις ειδικές τέχνες.
… γύρισε το βλέμμα του στον Ιππία: Η πιο πάνω παρατήρηση αυτόν κυρίως αφορά που η πολυμάθειά του κατέβαινε στις τετριμμένες γνώσεις των σχολείων.
Κι αυτό που διδάσκω είναι η σωφροσύνη για τα δικά του … και με τις πράξεις και με τους λόγους του: Η αναλογική συλλογιστική πορεία του Σωκράτη οδηγεί τον Πρωταγόρα στην πρώτη περιφραστική διατύπωση του περιεχομένου (ευβουλία – σωφροσύνη), ενώ ο Σωκράτης ποιοτικά, ουσιαστικά την αποκαλεί πολιτική τέχνη = πολιτική αρετή = ανθρώπινη αρετή.
«Σε τούτο λοιπόν συμφωνεί ο Πρωταγόρας με το Σωκράτη – Πλάτωνα: ότι έργο της παιδείας είναι η ανθρώπινη αρετή. Δεν πρέπει να μας ξενίζει η ταύτιση της αρετής με την πολιτική, διότι για τους Έλληνες πριν απ' όλα ο άνθρωπος είναι «ον πολιτικόν», πολίτης που δέχεται το πρωτείο της πόλης όπου εντάσσεται ο ίδιος ως άτομο. Και ο «αγαθός» είναι πρώτ' απ' όλα πολίτης¹».
Σε ερωτήσεις εξετάσεων ζητείται συχνά η ακριβής αλυσίδα ταύτισης που θέτει ο Σωκράτης: ευβουλία (όπως τη λέει αρχικά ο Πρωταγόρας) = σωφροσύνη = πολιτική τέχνη = πολιτική αρετή = ανθρώπινη αρετή. Το λάθος που πρέπει να αποφεύγεται είναι να παρουσιάζεται η «πολιτική αρετή» ως στενά επαγγελματική ικανότητα (π.χ. ρητορική δεινότητα)· για τους Έλληνες του 5ου αιώνα, επειδή ο άνθρωπος νοείται πρωτίστως ως πολίτης, η πολιτική αρετή ταυτίζεται με την ίδια την ηθική ολοκλήρωση του ανθρώπου.
ΚΕΦ. Ι'
Επιγραφή: Ο Σωκράτης εκθέτει τους λόγους που τον κάνουν να πιστεύει ότι η πολιτική τέχνη δεν μπορεί να διδαχτεί.
ΣΧΟΛΙΑ
τοξότες: Ήταν δούλοι της πολιτείας που από το όπλο τους ονομάζονταν τοξότες κι από την καταγωγή τους Σκύθες.
Αποτελούσαν την αστυνομική δύναμη της πόλης που είχε έργο να τηρεί την τάξη στην εκκλησία του δήμου, τα δικαστήρια και σ' όλους τους δημόσιους χώρους. Η δύναμη αυτή έφτανε τους 1200 άνδρες.
πρυτάνεις: Από τους πεντακόσιους βουλευτές που αποτελούσαν τη βουλή οι πενήντα κάθε φυλής πρυτάνευαν, διοικούσαν δηλαδή την πόλη (πρυτάνεις) για 35 – 36 μέρες· απ' αυτούς κάθε βδομάδα εκλέγονταν δέκα πρόεδροι, και κάθε μέρα ένας επιστάτης που είχε το δικαίωμα να διώχνει από το βήμα όποιον παρενοχλούσε τη συζήτηση στην εκκλησία του δήμου. Τον 5ο αι. π.Χ. ο επιστάτης των πρυτάνεων ήταν πρόεδρος και της βουλής και της εκκλησίας του δήμου.
… και βόσκουν σαν τα ζώα που τ' αφήνουν ελεύθερα, ίσως και συναντήσουν μόνοι τους κάπου τυχαία την αρετή … Η μεταφορά είναι παρμένη από τα ζώα, τα αφιερωμένα σε κάποιο θεό που βόσκουν ελεύθερα χωρίς βοσκό.
… μήπως δα τον χαλάσει ο Αλκιβιάδης … Το «δα» προσθέτει ένα τόνο ειρωνείας, για να μην προσβάλει ο Σωκράτης τα αισθήματα του Αλκιβιάδη που παρευρίσκεται στη συζήτηση αυτή.
Αρίφρων: αδελφός του Περικλή.
Εγώ λοιπόν, Πρωταγόρα, έχοντας αυτά υπόψη μου … Εδώ ο Σωκράτης ολοκληρώνει το συλλογισμό του συμπερασματικά, σύμφωνα με τα προηγούμενα παραδείγματα.
Τα επιχειρήματα που προβάλλει ο Σωκράτης για το ότι η αρετή δεν είναι διδακτή προέρχονται από την πείρα του κι ενισχύονται με παραδείγματα από την καθημερινή ζωή.
λυγίζω (στα αρχαία κάμπτομαι): μεταφορά από τις ιπποδρομίες· εδώ ο Σωκράτης με κάποια λεπτή ειρωνεία δείχνει σεβασμό στις γνώσεις του σοφιστή (ειρωνική φιλοφρόνηση).
… εσένα σε δίδαξε πολλά η πείρα … έχεις ανακαλύψει: Οι γνώσεις του Πρωταγόρα είναι κατά το Σωκράτη τριών ειδών:
- όσες έχει αποκτήσει από δική του αντίληψη·
- όσες έχει μάθει από άλλους·
- όσες ο ίδιος έχει επινοήσει.
Δηλαδή στο σχηματισμό του πνευματικού κόσμου του Πρωταγόρα συντέλεσαν: η εμπειρία, η παιδεία και η προσωπική συμβολή του.
Να δώσω την απόδειξη με μύθο ή με επιχειρήματα (στα αρχαία: μῦθον λέγων ἢ λόγῳ διεξέλθω): Εδώ ο Πλάτων κάνει λόγο για τις βασικές μεθόδους που χρησιμοποιούσαν οι σοφιστές στη διδασκαλία τους: το μύθο και την επιδεικτική μακρολογία (δάσκαλοι της ρητορικής). Στον Πρωταγόρα ο Πλάτων ελέγχει και τις τρεις σοφιστικές μεθόδους διδασκαλίας (μύθο–λόγο–υπομνηματισμό ποιητικών κειμένων) και αποδεικνύει πως δεν μπορεί καμιά απ' αυτές να οδηγήσει στην αλήθεια· η μόνη ενδεδειγμένη γι' αυτό μέθοδος είναι η διαλεκτική, που την εκπροσωπεί και τη μεταχειρίζεται ο Σωκράτης χωρίς να σημαίνει πως δεν μπορεί να μεταχειριστεί και τις σοφιστικές μεθόδους, αφού στο κεφάλαιο αυτό τον έχουμε παρακολουθήσει να κάνει χρήση του λόγου όπως ακριβώς και οι σοφιστές (συνεχής λόγος με επιχειρήματα).
Ο μύθος δεν είναι επινόηση των σοφιστών· ήδη στον Όμηρο προβάλλεται και για διδακτικούς σκοπούς (π.χ. Ιλιάδα, ραψ. Ι, στιχ. 529 – 600 μύθος του Μελέαγρου, ραψ. Ω, στ. 602 – 17 μύθος της Νιόβης). Οι σοφιστές τον δανείστηκαν από την παράδοση, αλλά τόνισαν ιδιαίτερα το παιδαγωγικό του μέρος, απαλλάσσοντάς τον από τα προλογικά στοιχεία και προσεγγίζοντάς τον προς το λόγο.
Και στην περίπτωση αυτή ο μύθος του Πρωταγόρα θα συμπληρωθεί με τον αντίστοιχο λόγο (λογική ερμηνεία των στοιχείων του μύθου).
Η αναφορά «με μύθο ή με επιχειρήματα» προαναγγέλλει κάτι σημαντικό για την πορεία ολόκληρου του διαλόγου: ο Πλάτων θα θέσει υπό εξέταση και τις τρεις βασικές διδακτικές μεθόδους της σοφιστικής παράδοσης — τον μύθο, τη ρητορική μακρολογία (λόγο) και τον υπομνηματισμό ποιητικών κειμένων — δείχνοντας τα όριά τους. Μόνο η διαλεκτική μέθοδος του Σωκράτη (σύντομες ερωτήσεις-απαντήσεις με στόχο τον έλεγχο) θεωρείται ικανή να οδηγήσει σε θεμελιωμένη γνώση. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Σωκράτης αρνείται εντελώς τη χρήση μύθου ή λόγου· τις χρησιμοποιεί κι αυτός, αλλά πάντα υποτάσσοντάς τες στον έλεγχο.
Αξιολόγηση της Ενότητας 🎯
Ο Σωκράτης υποστηρίζοντας παρά τις πεποιθήσεις του (είναι γνωστό ότι πίστευε πως η αρετή είναι γνώση, άρα διδακτή) ότι η αρετή δε διδάσκεται, αμφισβητεί το θεμέλιο της ίδιας της σοφιστικής αγωγής ως μετάδοσης εμπειρικών και αθεμελίωτων γνώσεων, αφού μόνο η διαλεκτική θεμελιώνει τη γνώση.
Ούτε μπορεί ο Πρωταγόρας ή οποιοσδήποτε άλλος να διδάξει την πολιτική αρετή ως μια ειδική επιστήμη όπως η γεωμετρία ή η ιατρική. Η πολιτική αρετή, όπως τονίστηκε και στην εισαγωγή, είναι μια δεξιοτεχνία που την αποκτά κανένας στην πράξη με το χειρισμό των ανθρώπων και των καταστάσεων, δεν υπάρχει θεωρία αυτού του πράγματος για να τη διδάξουμε.
«Εξάλλου είναι ενδεχόμενο η ειρωνική αυτή θέση του Σωκράτη να κρύβει το σοβαρό υπαινιγμό πως στην άσκηση της αρετής υπάρχουν ανθρώπινα όρια, που δεν πρέπει να τα αγνοήσουμε, αφού κι ο Σωκράτης δεν ισχυρίζεται ποτέ ότι διδάσκει, αλλά ότι ελέγχει και εγείρει στη ζήτηση της αρετής. Παράλληλα μεσ' από την αμφισβήτηση του διδακτού της αρετής εκφράζεται και το γενικότερο πνεύμα της αμφιβολίας και της κρίσης που περνά η αθηναϊκή κοινωνία, αφού δεν μπορεί να στηριχτεί πια στη βεβαιότητα της παράδοσης, την οποία η σοφιστική διαφώτιση είχε αμφισβητήσει. Η ίδια αμφιβολία για το διδακτό της αρετής υπάρχει και στο «Μένωνα», όπου όμως η διαλεκτική έρευνα καταλήγει στο ότι η αρετή «θεία μοίρα» έρχεται στον άνθρωπο, ως ένα δηλαδή θείο δώρο¹».