Το πρώτο σοφιστικό μέρος (Κεφ. Η΄) 🗣️
Το κύριο μέρος του διαλόγου
1. Το πρώτο σοφιστικό μέρος
316a – 317e
Κεφ. Η΄
Εισαγωγικό 📖
Ο Πλάτων συμπληρώνοντας την εικόνα του προηγούμενου κεφαλαίου δίνει το λόγο στον Πρωταγόρα και τον αφήνει να μιλήσει «ελεύθερα». Εκείνος κολακευμένος από την προτίμηση και την εκλογή του νεαρού αριστοκράτη Ιπποκράτη, μιλά με καμάρι για το επάγγελμά του· αναφέρεται στην αρχαιότητα της σοφιστικής τέχνης, οικειοποιούμενος ολόκληρο το έργο της παραδοσιακής παιδείας και εξαίρει τον εαυτό του υπεράνω της παράδοσης· είναι ένας προοδευτικός νεωτεριστής.
Τέλος δέχεται πρόθυμα την πρόταση του Σωκράτη για «ανοικτή» συζήτηση, πράγμα που ανταποκρίνεται στην επιθυμία του να επιδειχτεί και να κερδίσει το προβάδισμα απέναντι στους δυο ομότεχνούς του.
Το «προϊόν» που πουλά ο Πρωταγόρας δεν είναι μια ειδική τέχνη, αλλά αυτό που ο ίδιος θα ονομάσει αργότερα «ευβουλία» — την ικανότητα να αποφασίζει κανείς σωστά τόσο για τα δικά του πράγματα όσο και για τα κοινά της πόλης. Στο κεφάλαιο αυτό ο Πρωταγόρας ακόμη δεν έχει δώσει αυτόν τον ακριβή ορισμό· προς το παρόν διαφημίζει τον εαυτό του γενικόλογα ως κληρονόμο και κορυφή όλης της παραδοσιακής παιδείας, κάτι που ο Σωκράτης θα τον αναγκάσει σύντομα να διευκρινίσει.
Κεφ. Η΄
Επιγραφή: Με πρωτοβουλία του Σωκράτη αρχίζει η συζήτηση Σωκράτη – Πρωταγόρα.
Σχόλια
… από μεγάλο και πλούσιο σπίτι … Δηλώνεται η αριστοκρατική του προέλευση και οι φιλοδοξίες του.
Ένας ξένος, αλήθεια, που πηγαίνει σε μεγάλες πόλεις … να συναναστρέφονται μόνο αυτόν … Το παιδευτικό πρόγραμμα του Πρωταγόρα δεν αποβλέπει στη διδασκαλία οποιασδήποτε ειδικής τέχνης ούτε σε «γενική μόρφωση». Θέλει να δημιουργήσει οπαδούς που να αποτελέσουν ένα πυρήνα για μια νέα κοινωνική τάξη. Η απώτερη του φιλοδοξία είναι το ξαναθεμελίωμα της κοινωνίας· είναι κοινωνικός αναμορφωτής και κατά τούτο είναι αντίπαλος του Σωκράτη.
γιατί δεν είναι μικροί οι φθόνοι που γεννούν αυτά τα πράγματα … Πάντα ο ρόλος του κοινωνικού αναμορφωτή είναι επικίνδυνος· απόδειξη ότι και ο Πρωταγόρας και ο Σωκράτης καταδικάστηκαν στην Αθήνα σε θάνατο. Ο πρώτος αποφεύγοντας το θάνατο πνίγηκε κατά το ταξίδι της φυγής του στη Σικελία, ο δεύτερος ήπιε το κώνειο το 399 π.Χ.
… η σοφιστική είναι τέχνη παλαιά … Ο σοφιστής προσπαθεί να παρουσιάσει τη σοφιστική ως «την τελειοποίηση κάθε ανθρώπινης σοφίας» χρησιμοποιώντας ως επιχειρήματα την αρχαιότητα και ονόματα επιφανών ανδρών.
… προστάτευαν τον εαυτό τους μ' ένα προκάλυμμα … Ο Πρωταγόρας δεν κρύβεται όπως οι άλλοι· λέει φανερά ότι είναι σοφιστής. Μ' αυτόν όμως τον τρόπο θέλει να οικειοποιηθεί όλο το έργο της παραδοσιακής παιδείας αλλά με την αξίωση του νεωτεριστή.
τελετουργίες: Τα θρησκευτικά «νόμιμα», οι θρησκευτικοί θεσμοί· μυστηριακές λατρευτικές εκδηλώσεις με συντηρητικό χαρακτήρα. Σ' αυτές έπαιρναν μέρος οι μύστες, που αποτελούσαν κλειστές θρησκευτικές κοινότητες.
χρησμωδίες: Συλλογές χρησμών με ποικίλο περιεχόμενο· αποδίδονταν στον Ορφέα και το Μουσαίο.
Ίκκος ο Ταραντίνος: αθλητής και περιφανής δάσκαλος του αθλητισμού.
Ηρόδικος ο Σηλυμβριανός: παιδοτρίβης και γιατρός από τη Σηλυμβρία του Πόντου.
Αγαθοκλής: δάσκαλος του Πινδάρου
Πυθοκλείδης ο Κείος: αυλητής και πολιτικός, δάσκαλος του Περικλή.
Εγώ όμως δε συμφωνώ με όλους αυτούς … Ο Πρωταγόρας μ' όλο που ανέφερε ολόσημα ονόματα, όμως ξεχωρίζει τον εαυτό του, τον βάζει πάνω απ' όλους.
… τίποτε δεν έπαθα … τραγική ειρωνεία, επειδή ύστερα από μερικά χρόνια ο Πρωταγόρας πνίγηκε, επειδή το καράβι που τον μετέφερε διωγμένο από την Αθήνα μετά την καταδίκη του ύστερα από «γραφή ασεβείας» βούλιαξε.
… να επιδειχτεί … και να περηφανευτεί … Ο Πρωταγόρας θέλει να κάμει επίδειξη της τέχνης του και να εντυπωσιάσει.
Σημείο που συχνά παραλείπεται: ο Πρωταγόρας διαφέρει από τους άλλους σοφιστές ακριβώς επειδή δεν χρησιμοποιεί «προκάλυμμα» (π.χ. να παρουσιάζεται ως αθλητής ή μουσικός, όπως έκαναν άλλοι). Δηλώνει ανοιχτά την ταυτότητά του ως σοφιστής, διεκδικώντας ταυτόχρονα ότι είναι ο κληρονόμος όλης της παραδοσιακής παιδείας. Αυτή η «ειλικρίνεια» είναι μέρος της ρητορικής του στρατηγικής, όχι ένδειξη μετριοφροσύνης.
Επιλογικό 🎯
Μ' όσα λέγονται εδώ έχει ετοιμαστεί «το συνέδριο των σοφών» κι ο «αγώνας» πρόκειται να αρχίσει.
Ο Πρωταγόρας υπείκοντας στη ματαιοδοξία της επίδειξης πέφτει στην πρώτη παγίδα του Σωκράτη: να δεχτεί δημόσια συζήτηση. Έτσι α) η «πτώση» του θα είναι κι αυτή δημόσια και β) θα περιλάβει και τους άλλους σοφιστές.
Επί πλέον ο δραματικός καλλιτέχνης Πλάτων τονίζει υποβλητικά τα πράγματα α) με την αντίθεση ανάμεσα στο τωρινό εγωιστικό ύφος του Πρωταγόρα και τη βαθμιαία ταπείνωσή του από το Σωκράτη και β) με την αντίθεση σοφιστικής και σωκρατικής παιδείας. Η πρώτη, γεμάτη αυταρέσκεια, αποσκοπεί στη δημιουργία εντυπώσεων, η δεύτερη εγείρει τον έλεγχο (αυτό έκανε προηγουμένως ο Σωκράτης στο νέο Ιπποκράτη) και παρακινεί την ψυχή σ' επαγρύπνηση.