Πρόλογος 🏛️

α) Εισαγωγή στην αφήγηση 309a – 310a Κεφ. Α'

β) Α' και Β' σκηνή 310b – 316a Κεφ. Β' – Ζ'

Εισαγωγικό 📖

Ο πρόλογος του «Πρωταγόρα» είναι ασυνήθιστα μεγάλος και παρουσιάζει μια αυτοτέλεια σχετικά με τον υπόλοιπο διάλογο· μπορούμε να το διακρίνουμε σε δυο μέρη:

α) Στο πρώτο κεφάλαιο (309a – 310a). Ο Σωκράτης με την παράκληση κάποιου φίλου του αναλαμβάνει να αφηγηθεί - ο «Πρωταγόρας» είναι αφηγηματικός διάλογος -τη συνάντησή του με τον Πρωταγόρα και τη συνομιλία που είχε πριν από λίγο μαζί του.

β) Στην Α' Σκηνή (310a – 314c) Κεφ. Β' – Ε'

Ο Σωκράτης αρχίζοντας τη διήγησή του εξηγεί πώς αφορμή της συνάντησής του με τον Πρωταγόρα στάθηκε η σφοδρή επιθυμία του νεαρού αριστοκράτη Ιπποκράτη να μαθητέψει κοντά στο σοφιστή· αυτή του η επιθυμία έφερε τον Ιπποκράτη σε πολύ ακατάλληλη ώρα (βαθιά χαράματα) στο σπίτι του Σωκράτη για να του ζητήσει να τον συστήσει στον Πρωταγόρα.

Στη συνέχεια ο Σωκράτης ελέγχει τον Ιπποκράτη σχετικά με το σκοπό της φοίτησής του στον Πρωταγόρα και με τα ωφελήματα που θ' αποκομίσει απ' αυτή.

Αυτό είναι το κύριο μέρος του προλόγου.

Στη Β' Σκηνή (314c – 316a) Κεφ. Στ' και Ζ' που περιλαμβάνει:

1. Ένα επεισόδιο στα πρόθυρα του σπιτιού του Καλλία, όπου φιλοξενείται ο Πρωταγόρας, ανάμεσα στο θυρωρό και τους δυο επισκέπτες (Σωκράτη – Ιπποκράτη).

2. Μια περιγραφή του εσωτερικού του σπιτιού που ήταν γεμάτο από γνωστές προσωπικότητες της αθηναϊκής κοινωνίας· όλοι βρίσκονταν συγκεντρωμένοι γύρω από τους «μεγάλους δασκάλους» Πρωταγόρα, Ιππία, Πρόδικο.

Αυτά σχετικά με τη δομή. Ως προς το θέμα τώρα δεν έχουμε, όπως γενικά στους προλόγους, πλατωνικούς ή άλλους, μια απλή σειρά πληροφοριών (τόπο, χρόνο, πρόσωπα, ψυχολογική τους κατάσταση) που μας δίνονται στην έναρξη, ώστε να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη χωρίς απορίες, αλλά ένα αυτόνομο διάλογο σε χωριστό τόπο, αρκετά διαφοροποιημένο χρόνο, με διαφορετική σύνθεση προσώπων – ο Ιπποκράτης δε λέει λέξη μετά τον πρόλογο – και με άλλο θέμα συζητήσεως, με άλλα λόγια έχουμε ένα πραγματικό play before the play.

Τι εξυπηρετεί αυτό θα το δούμε στο επιλογικό σημείωμα, όταν θα αξιολογούμε την ενότητα.

Εισαγωγικό στην αφήγηση (309a – 310a) Κεφ. Α' 💭

Επιγραφή: Ο Σωκράτης συναντά ένα φίλο του που του ζητά να του περιγράψει τη συνέντευξη που είχε πριν από λίγο με το σοφιστή Πρωταγόρα.

ΣΧΟΛΙΑ

Εταίρος: πρόσωπο άγνωστο, φίλος πιθανώς του Σωκράτη.

Φαίνεται ότι ο Σωκράτης τον συνάντησε σε κάποιο γυμναστήριο της Αθήνας μαζί με άλλους φίλους του.

έρχεσαι από το κυνήγημα της ομορφιάς του Αλκιβιάδη; «Έρωτας» ονομαζόταν η τρυφερή σχέση του δασκάλου προς τους νεαρούς μαθητές του. Ήταν κι αυτό ένα στοιχείο της γνωστής ειρωνείας του Σωκράτη να προσποιείται ότι ένιωθε αυτή την ακατανίκητη έλξη (έρωτα) προς τους ωραίους νέους. Έχοντας αυτό υπόψη του ο φίλος του Σωκράτη του απευθύνει αυτό το πείραγμα (αστείο).

Δεν είσαι συ θαυμαστής του Ομήρου … Ο Σωκράτης παραμερίζοντας το πείραγμα μεταπηδά στον Όμηρο, που θεωρεί το τέτοιο κυνήγημα ευχάριστο και έντιμο. Στην Ιλιάδα, ραψ. Ω στ. 347 – 348 και στην Οδύσσεια, ραψ. κ 278 – 279 ο Όμηρος αναφέρεται στον Ερμή που βρίσκεται σ' αυτή τη νεανική ηλικία· με τον Ερμή εδώ παρομοιάζεται ο Αλκιβιάδης. Λέγεται ότι οι γλύπτες για τις προτομές του Ερμή έπαιρναν ως πρότυπο τη μορφή του Αλκιβιάδη.

Άβδηρα: πόλη της Θράκης. Άλλοι ονομαστοί Αβδηρίτες άνδρες, εκτός από τον Πρωταγόρα, ήταν ο Εκαταίος και ο Δημόκριτος (ο γνωστός προσωκρατικός ατομικός φιλόσοφος).

Και πώς θαυμάσιε άνθρωπε, μπορεί το σοφότατο να μη φαίνεται ομορφότερο; Γίνεται εδώ ειρωνική σύγκριση της ομορφιάς του Αλκιβιάδη μ' εκείνη του Πρωταγόρα. Το ομορφότερο φυσικά είναι η «σοφία» του Πρωταγόρα. Το κυνήγι της ομορφιάς λοιπόν συνδέεται από την αρχή με τη διδαχή της αρετής που είναι έργο της παιδείας.

Επιλογικό 🎯

Το πρώτο αυτό κεφάλαιο με τη φυσικότητα και τη ζωντάνια του, την αττική χάρη, την πνευματώδη ειρωνεία, το εκλεπτυσμένο χιούμορ του μας ξυπνά το ενδιαφέρον για ό,τι θ' ακολουθήσει και μας εισάγει στο «κλίμα» της εποχής. Βλέπουμε πως η άφιξη στην Αθήνα του κορυφαίου σοφιστή γίνεται το μεγάλο γεγονός της κοινωνικής και πνευματικής ζωής.

Σκηνή Α' (310a – 314c) Κεφ. Β' Γ' Δ' Ε' ❓

ΚΕΦ. Β'

Επιγραφή: Ο Σωκράτης αφηγείται στον εταίρο πως ο νεαρός Ιπποκράτης πήγε στο σπίτι του βαθιά χαράματα και τον παρακάλεσε να τον συστήσει στον Πρωταγόρα.

ΣΧΟΛΙΑ

βαθιά χαράματα: Μ' αυτή τη φράση προσδιορίζεται με πιο πολλή ακρίβεια ο χρόνος που έγινε το γεγονός.

… χτυπούσε την πόρτα μου πολύ δυνατά – μπήκε μέσα βιαστικός – με μεγάλη φωνή … Αυτά δείχνουν την ανυπομονησία και τη λαχτάρα των νέων για τη σπουδή εκείνου του αντικειμένου που θα τους επέτρεπε να διακριθούν στην πολιτική ζωή και που το δίδασκαν οι σοφιστές: της πολιτικής τέχνης που είχε ως κύριο όργανο το λόγο (ρητορική).

… βρήκε ψηλαφιστά το σκίμποδα… Χαρακτηριστικά συμβολική η κίνηση του νέου ανθρώπου που πασπατεύει μέσα στο σκοτάδι για ν' αποκτήσει αίσθηση του γύρω κόσμου.

Οινόη: δήμος της Αττικής στα σύνορα με τη Βοιωτία.

… φτάνει να του δώσεις λεφτά … και σένα σοφό.: Σκόπιμη η υπογράμμιση της φιλαργυρίας των σοφιστών που πείθονταν μόνο με χρήματα.

Σ' όλο το χωρίο κυριαρχεί η αντίθεση ανάμεσα στη γεμάτη αταραξία ειρωνεία του φιλοσόφου και στον άκριτο ενθουσιασμό και θαυμασμό του νέου για τον Πρωταγόρα.

… την πρώτη φορά που ήρθε εδώ … Η πρώτη παραμονή του στην Αθήνα πρέπει να τοποθετηθεί γύρω στο 444 – 443 π.Χ. Τότε πήρε την εντολή από τον Περικλή να γράψει τη νομοθεσία των Θουρίων.

Καλλίας του Ιππονίκου: Καταγόταν από τη φημισμένη οικογένεια των Κηρύκων. Οι πρόγονοί του είχαν προσφέρει πολλές υπηρεσίες στην πολιτεία ως στρατηγοί και πρέσβεις. Ο πατέρας του νίκησε το 426 π.Χ. τους Βοιωτούς στην Τανάγρα, αλλά σκοτώθηκε δυο χρόνια αργότερα στη μάχη του Δηλίου (Βοιωτία). Άφησε ως κληρονομιά στο γιο του πάνω από 200 τάλαντα, που τα κατασπατάλησε φιλοξενώντας όλους τους σοφιστές που παρεπιδημούσαν στην Αθήνα.

Ο Πρωταγόρας μένει μέσα τον περισσότερο καιρό: Αντίθετα με το Σωκράτη που περνούσε τον καιρό του στα γυμναστήρια, στις παλαίστρες και στην αγορά. Γι' αυτό έλεγαν για τον Πρωταγόρα πως «έλεγε την αλήθεια στους μαθητές του μυστικά».

Με τη σύγκριση της σοφιστικής με τις άλλες ειδικές τέχνες (ιατρική, αγαλματοποιητική, ποιητική), γίνεται η διάκριση ανάμεσα στις ειδικές τέχνες και την παιδεία που αποβλέπει στη συνολική μόρφωση του ανθρώπου (ἐπὶ τέχνῃ – ἐπὶ παιδείᾳ).

γραμματιστής: Ο δάσκαλος που μάθαινε τα παιδιά ανάγνωση και γραφή.

κιθαριστής: Ο δάσκαλος που με όργανο τη λύρα έδινε στα παιδιά τα πρώτα στοιχεία της μουσικής.

παιδοτρίβης: ο δάσκαλος της σωματικής αγωγής.

ΚΕΦ. Γ'

Επιγραφή: Ο Σωκράτης ελέγχει τον Ιπποκράτη (διαλεκτική) για το σκοπό της φοίτησής του στον Πρωταγόρα. Συμφωνούν πως δε θα φοιτήσει στον Πρωταγόρα για επαγγελματική μόρφωση (ἐπὶ τέχνῃ) αλλά για γενική μόρφωση (ἐπὶ παιδείᾳ).

ΣΧΟΛΙΑ

… θέλοντας να τον σφιγμομετρήσω … Ο Σωκράτης θέλει να βεβαιωθεί περισσότερο για τη σταθερότητα της απόφασης του νέου και της εμμονής του σ' αυτή.

… σε τι άνθρωπο … και με σκοπό τι να γίνεις … Με το «τι» η σωκρατική ερώτηση ζητά ορισμό και σκοπό.

Ιπποκράτης: ο περιφημότερος γιατρός της αρχαιότητας (460 – 360 π.Χ.)

Ασκληπιάδης: Οι γιατροί ονομάζονταν Ασκληπιάδες από το Θεό Ασκληπιό που στους ναούς του (Κως, Ρόδος κ.α.) υπήρχαν ιατρικές σχολές.

Πολύκλειτος: γλύπτης σύγχρονος του Περικλή και του Φειδία.

… αν φτάνουν τα δικά μας … Εδώ τονίζεται η πλεονεξία του Πρωταγόρα όπως και στο Μένωνα.

Τι ιδιότητα ακούμε για τον Πρωταγόρα … Ο Σωκράτης επιμένει στη διευκρίνιση της ειδικότητας του Πρωταγόρα και δεν αρκείται μόνο στο όνομα (σοφιστής).

σοφιστής: Η λέξη αρχικά είχε καλή σημασία· δήλωνε το σοφό, τον άνθρωπο που ασχολείται σοβαρά με την επιστημονική έρευνα. Σοφιστές ονομάζονται στον Ηρόδοτο ο Σόλωνας και ο Πυθαγόρας καθώς και πολλοί ποιητές. Στο δεύτερο μισό όμως του 5ου αιώνα, καθώς η Αθήνα γέμισε από ξένους κυρίως πλανόδιους δασκάλους που ισχυρίζονταν ότι μετέδιδαν την ικανότητα του λόγου και της πράξης και που ονόμαζαν τον εαυτό τους σοφιστή, η σημασία της λέξης ξέπεσε και έφτασε να σημαίνει το δάσκαλο της στρεψοδικίας.

Και συ, είπα, για τους θεούς, δε θα ντρεπόσουν … Το ενδεχόμενο ότι πάει στον Πρωταγόρα για να γίνει επαγγελματίας σοφιστής φέρνει στο νέο ντροπή· στην πραγματικότητα όμως επιθυμεί ν' ακούσει τον Πρωταγόρα για καθαρά σκοπούς παιδείας.

ΚΕΦ. Δ' ❓

Επιγραφή: Ο Σωκράτης συνεχίζοντας την εξέτασή του φέρνει τον Ιπποκράτη σε απορία όσον αφορά τη σημασία του όρου «σοφιστής».

ΣΧΟΛΙΑ

Να, πας να εμπιστευθείς τη φροντίδα για την ψυχή σου … Δηλώνεται το «πρωτείο της ψυχής», η αξία θα λέγαμε της ηθικής ομορφιάς που ξεπερνά και το σωματικό κάλλος (Αλκιβιάδης) και το πνευματικό (Πρωταγόρας).

Νομίζω, είπε, πως ξέρω. Ο Ιπποκράτης νομίζει πως ξέρει, ενώ δεν ξέρει· βρίσκεται κατά το Σωκράτη στη χειρότερη θέση, αφού δε συνειδητοποιεί την άγνοιά του.

… παρά ότι ξέρει να κάνει άλλους ικανούς να μιλούν; Μεταξύ σοφιστικής και ρητορικής υπάρχει στενός δεσμός· η ρητορική τέχνη ήταν ένα από τα κύρια θέματα διδασκαλίας των σοφιστών. Με το πιο πάνω δίδεται ο πρώτος ορισμός της τέχνης του σοφιστή. Όμως ο ορισμός είναι ατελής· χρειάζεται να γίνει πιο καθοριστικός· γι' αυτό ο Σωκράτης ρωτά σε τι ο σοφιστής κάνει τον άλλο ικανό να μιλά. Το ερώτημα έρχεται από το Σωκράτη και μαζί μ' αυτό το αίτημα της αληθινής παιδείας, που φορέας της είναι ο Σωκράτης.

… δεν μπορώ να σου απαντήσω. Ο Ιπποκράτης φτάνει σε απορία. Την ομολογία της άγνοιάς του θα επιβεβαιώσει στη συνέχεια η αναγνώριση των επικίνδυνων επιπτώσεών της.

Στον υπερτονισμό αυτής της πλευράς των σοφιστών (μια πράξη αγοραπωλησίας), όσοι θέλουν να βλέπουν στο κίνημά τους τη φιλελεύθερη πρωτοπορία πιστεύουν ότι η σοφιστική συκοφαντείται από την αντίδραση και την πολεμική του Πλάτωνα. Όμως μέσα στο πλατωνικό κείμενο όσο και αν οι θέσεις του φιλοσόφου και του σοφιστή εναλλάσσονται, όπως και οι μαθητές τους, είναι τελείως διαφανής η διαφορά στάσης τους απέναντι στο αντικείμενο της διαμάχης τους, το νέο άνθρωπο. Για τον Πρωταγόρα ο Ιπποκράτης είναι ο «μαθητής» που θα του προσπορίσει χρήματα και θα επεκτείνει τη φήμη και την επιρροή του· για το Σωκράτη είναι ο σύντροφος, ο φίλος (ούτε κανένα από μας τους φίλους σου) που μαζί ενώνεται σε μια κοινότητα λόγου και πράξης.

Απέναντι λοιπόν στον έμπορο που πουλά χωρίς να ενδιαφέρεται για το καλό ή κακό αυτού που πουλά, στέκεται ο Σωκράτης, ο θεραπευτής της ψυχής, που ρωτά τι είναι καλό και τι κακό για την ψυχή και ελέγχει.

Είναι καταφανέστατη η διαφορά ανάμεσα στη σοφιστική και τη σωκρατική παιδεία.

εκείνο που περισσότερο αγαπάς: την ψυχή

κάπηλος: μικρέμπορος, μεταπωλητής

ΚΕΦ. Ε'

Επιγραφή: Ο Σωκράτης αποδεικνύει πως ο Ιπποκράτης διατρέχει μεγάλο κίνδυνο, εμπιστευόμενος τον εαυτό του (την ψυχή του) σ' ένα από τους «σοφιστές», χωρίς να ξέρει τι σημαίνει «σοφιστής».

ΣΧΟΛΙΑ

Αν αλήθεια επρόκειτο να εμπιστευθείς σε κάποιο το σώμα σου … Εννοεί γιατρό που θα μπορούσε να βλάψει το σώμα· ο καθένας έπρεπε να είναι προσεκτικός στην εκλογή γιατρού, επειδή οι γιατροί δεν έδιναν εξετάσεις, ώστε να δοκιμαστούν οι ικανότητές τους.

Εκείνο όμως που θεωρείς πολυτιμότερο … Ο Πλάτων συχνά παραβάλλει την ψυχή προς το σώμα, συγκρίνοντας τη φροντίδα που καταβάλλομε γι' αυτό με την αμέλεια που δείχνομε για κείνη. Με την αναλογία ανάμεσα στις ειδικές τέχνες και την τέχνη της ψυχής, ο Πλάτων τονίζει την αξία, το «πρωτείο» της ψυχής. Γι' αυτό και ο κίνδυνος να παραδώσει κανένας την ψυχή του για θεραπεία είναι πολύ μεγάλος.

… για τούτο πράγμα ούτε … ούτε … είναι φανερό ότι δεν ξέρεις: Εδώ ο Σωκράτης συνοψίζει όλα τα σφάλματα του Ιπποκράτη που μαρτυρούν το νεανικό, άκριτο ενθουσιασμό του και την έλλειψη σύνεσης εκ μέρους του.

… ο σοφιστής συμβαίνει να είναι τίποτα έμπορος … τα είδη που τρέφουν την ψυχή; Ο Σωκράτης ορίζει το σοφιστή με μοναδική και επαρκή προϋπόθεση του έργου του το χρήμα. Και στο Σοφιστή η σοφιστική τέχνη ορίζεται σαν μια «ψυχεμπορική» (224cd) και «χρηματιστική» τέχνη (226a).

Σκηνή Β' (Κεφ. ΣΤ' και Ζ') 🏛️

ΚΕΦ. ΣΤ'

Επιγραφή: Ο Σωκράτης και ο Ιπποκράτης πάνε μαζί στο σπίτι του Καλλία· ένα φαιδρό επεισόδιο στα πρόθυρα.

ΣΧΟΛΙΑ

… στα πρόθυρα του σπιτιού … Υπόστεγος χώρος πριν την αυλή, που στολιζόταν με κίονες και είχε καθίσματα (εδώλια). Συναντάτο κυρίως στα πλουσιόσπιτα.

θυρωρός: Είχε το δωμάτιό του μέσα και στα πλάγια της πόρτας.

ευνούχος: Οι ευνούχοι ήταν δημιουργήματα της Ανατολής. Τους είχαν όσοι φιλοδοξούσαν να δείχνουν ασιατική «πολυτέλεια» και τους προτιμούσαν, επειδή τους θεωρούσαν πιστούς.

Α, είπε, κάτι σοφιστές· Με τα λόγια αυτά του δούλου δηλώνεται η περιφρόνηση που είχε ο λαός για τους σοφιστές.

Στον πρόλογο του Πρωταγόρα η πολεμική κατά της σοφιστικής δίνεται σε δυο επίπεδα:

• στο θεωρητικό φιλοσοφικό, με τον ορισμό που δίνει ο Σωκράτης στη σοφιστική και τους κινδύνους που εγκλείει σύμφωνα μ' αυτό η φοίτηση των νέων κοντά στους σοφιστές.
• στο καλλιτεχνικό – παραστατικό επίπεδο, με το κοκκίνισμα, την ντροπή που ένιωσε ο Ιπποκράτης, όταν οδηγήθηκε από το Σωκράτη στο συμπέρασμα ότι πάει στον Πρωταγόρα για να γίνει κι αυτός σοφιστής (Κεφ. Γ') και με τα περιφρονητικά λόγια του δούλου και το βρόντημα της πόρτας στους δυο επισκέπτες που τους εξέλαβε για σοφιστές.

Στη θανατική καταδίκη του Σωκράτη συνέβαλε όχι λίγο η ταύτισή του με τους σοφιστές, όπως μαρτυρούν χαρακτηριστικά οι Νεφέλες του Αριστοφάνη.

ΚΕΦ. Ζ'

Επιγραφή: Εντυπωσιακή συγκέντρωση προσωπικοτήτων στο αρχοντόσπιτο του Καλλία, γύρω από τους σοφιστές Πρωταγόρα, Ιππία και Πρόδικο.

ΣΧΟΛΙΑ

υπόστεγο: Ήταν το περιστύλιο που περιέβαλλε την εσωτερική τετράγωνη αυλή του σπιτιού κι αποτελούσε υπόστεγη στοά.

Πάραλος: γιος του Περικλή από την πρώτη του γυναίκα

Χαρμίδης του Γλαύκωνα: θείος του Πλάτωνα από τη μητέρα του. Ήταν μαθητής του Σωκράτη, εδώ αναφέρεται και σαν μαθητής του Πρωταγόρα. Ο Πλάτων έχει γράψει ομώνυμο διάλογο.

Αντίμοιρος ο Μενδαίος: Καταγόταν από τη Μένδη που ήταν αποικία των Ερετριέων στη Χερσόνησο της Παλλήνης (Μακεδονία).

… οι περισσότεροί τους φαίνονταν ξένοι· Ήταν νέοι που ήθελαν να διδαχτούν από τους σοφιστές και τους ακολουθούσαν στα ταξίδια τους.

Ορφέας: Καταγόταν από τη Θράκη και ήταν γιος του βασιλιά Οίαγρου. Με το τραγούδι και τη λύρα του εξημέρωνε και τα άγρια θηρία. Όταν κατέβηκε στον Άδη για να βρει τη γυναίκα του Ευρυδίκη, κατάπραυνε με το τραγούδι του τον Πλούτωνα και την Περσεφόνη. Εδώ η γοητεία του Πρωταγόρα ειρωνικά παραβάλλεται με τη γοητεία του Ορφέα· αυτή η γοητεία εμπεριέχει και τον κίνδυνο της πλάνης.

«χορός»: Είναι ο όμιλος των μαθητών του Πρωταγόρα. Οι διάλογοι του Πλάτωνα είναι φιλοσοφικά δράματα και επομένως μπορούν να έχουν χορό, που δε μετέχει βέβαια στα δρώμενα (διάλογο), αλλά τα παρακολουθεί με σεβασμό.

«πήρε ύστερα το μάτι μου εκείνο»: Η φράση είναι παρμένη από τη νέκυια (Οδύσσεια, ραψ.λ, στιχ. 601). Εδώ ο Πλάτων διακωμωδώντας τους σοφιστές τους παρομοιάζει μ' αυτούς που βρίσκονται στον Άδη, τους θεωρεί πιο πολύ σκιές παρά πραγματικά όντα. Τον Ιππία εδώ τον παρομοιάζει κατά κωμικό τρόπο με τον Ηρακλή και για τις πολλές του γνώσεις – όπως ο Ηρακλής είχε πολλούς άθλους – και για το ετοιμοπόλεμό του.

Ερυξίμαχος: γιατρός με φιλοσοφικές σπουδές. Στο Συμπόσιο (177a κ.ε.) παίζει σημαντικό ρόλο ώστε η ομήγυρη να στραφεί προς το εγκώμιο του έρωτα. Ο ίδιος παρουσιάζει ένα εγκωμιαστικό λόγο για το θεό (Συμπόσιο 185e κ.ε.).

Φαίδρος: γνωστός από τον ομώνυμο διάλογο του Πλάτωνα. «Μα ναι είδα ακόμη και τον Τάνταλο πικρά να τυραγνιέται» Οδύσσεια, ραψ. λ, στιχ. 588.

Ο Πρόδικος παραβάλλεται προς τον Τάνταλο, επειδή είναι φιλάσθενος και έτσι παρωδείται το «πικρά να τυραγνιέται».

Παυσανίας: γνωστό πρόσωπο της κοινωνίας των Αθηνών

Αγάθων: τραγικός ποιητής· στο σπίτι του διαδραματίζεται το Συμπόσιο του Πλάτωνα με την ευκαιρία της νίκης του σε δραματικό αγώνα.

πάνσοφος – θεϊκός: το πρώτο ειρωνική υπερβολή του Πλάτωνα για τους σοφιστές· το δεύτερο λεγόταν για τους φιλοσόφους.

Κριτίας: γιος του Καλλαίσχρου, συγγενής του Πλάτωνα. Ήταν ο πιο φανατικός από τους 30 τυράννους.

Επιλογικό 🎯

Η αξία του προλόγου δεν εξαντλείται ούτε στη λάμψη του καλλιτεχνικού ταλέντου του νέου Πλάτωνα ούτε στην εισαγωγική του λειτουργία. Στον πυρήνα του πρόκειται για ένα αξιοθαύμαστο παιδαγωγικό γεγονός: μέσα στο κύριο μέρος του (κεφ. Β' – Ε') πραγματοποιείται μια συνειδητή πράξη αγωγής, όπου ο ωριμότερος Σωκράτης διαπλάθει τον νεότερο Ιπποκράτη. Οι επιθυμίες και τα συναισθήματα του νέου, που στην αρχή είναι ένα άμορφο πλήθος ορμών, δαμάζονται χάρη στην επιδέξια καθοδήγηση ενός αληθινού δασκάλου και οδηγούνται σε μια ψυχική «μορφή». Αφού λοιπόν ολόκληρος ο «Πρωταγόρας» είναι μια δραματική σύγκρουση της σοφιστικής με τη σωκρατική παιδεία, το γεγονός ότι προλογίζεται από ένα δείγμα σωκρατικής αγωγής τον συνδέει οργανικά και άμεσα με το κύριο μέρος του διαλόγου.

Πριν ακόμη ξημερώσει, ο νεαρός αριστοκράτης φτάνει βιαστικός στο σπίτι του Σωκράτη, γεμάτος βιασύνη, ανεξέλεγκτη ορμή και ενθουσιασμό που δεν δέχεται φραγμό· μέσα στο σκοτάδι, ψάχνοντας με τα χέρια, ζητά να τον πάει ο Σωκράτης αμέσως στον Πρωταγόρα.

Ο Σωκράτης, ως αληθινός δάσκαλος, αρχικά ενδίδει στην πίεση και τον παίρνει μαζί του στην αυλή· εκεί, ενώ το φως της μέρας αρχίζει να χαράζει, με την ειρωνική του ερωταπόκριση τον φέρνει στο σημείο να αναγνωρίσει ότι αγνοεί το βασικό: τι είναι τελικά ο σοφιστής. Και η άγνοια αυτή δεν είναι ακίνδυνη· χάρη στον ορισμό που δίνει ο Σωκράτης για τον σοφιστή, οι κίνδυνοι του εγχειρήματος ζωντανεύουν μπροστά στα μάτια του νέου: αγοράζοντας μαθήματα, βάζει σε κίνδυνο την ίδια του την ψυχή.

Όταν ο διάλογός τους φτάνει στο τέλος, μαθητής και δάσκαλος έχουν ταυτιστεί απόλυτα: θα πορευτούν μαζί προς τον Πρωταγόρα, θα τον ακούσουν και θα ζητήσουν και τη γνώμη άλλων· η μοναχική πρωτοβουλία με την οποία ξεκίνησε ο νέος έχει δώσει τη θέση της σε μια κοινή ορμή και δράση των δύο.

Με τη δραματική ζωντάνια λοιπόν ενός σκηνικού που αλλάζει διαρκώς (το σπίτι του Σωκράτη, ο περίπατος στην αυλή του, το επεισόδιο με τον θυρωρό στην είσοδο του σπιτιού του Καλλία και η πολυπρόσωπη λαμπρότητα του εσωτερικού του), με την ειρωνεία και τη σάτιρα, με το πέρασμα από το σκοτάδι στο φως, με κινήσεις των προσώπων που αποδίδουν πειστικά την ψυχολογία τους, ο Πλάτων ως καλλιτέχνης μας παραδίδει ένα ολοκληρωμένο έργο τέχνης.

Ο Πρωταγόρας, χωρίς να λέει λέξη στον πρόλογο, δεν παύει να ορθώνεται μπροστά μας: πρόκειται για μια από τις πληρέστερες προετοιμασίες προσώπου που γνωρίζει η αρχαία λογοτεχνία. Λειτουργεί σαν σφίγγα, που υπόσχεται μεν την επιτυχία, αλλά την ίδια στιγμή απειλεί.

Τα αινίγματα αυτής της σφίγγας δεν θα τα λύσει ο βιαστικός Ιπποκράτης, που δεν υποψιάζεται καν τον κίνδυνο· η αναμέτρηση μαζί της αποτελεί ταυτόχρονα μοίρα και προνόμιο του φιλοσόφου.