🔥 Κεφ. ΙΑ΄ — Ο μύθος του Προμηθέα και του Επιμηθέα: η κατανομή των ιδιοτήτων στα θνητά γένη
Το απόσπασμα αφηγείται το πρώτο μέρος του διάσημου μύθου που ο Πρωταγόρας διηγείται στον Σωκράτη: οι θεοί αναθέτουν στον Επιμηθέα («αυτόν που σκέφτεται μετά») να μοιράσει ιδιότητες στα ζώα, αλλά εκείνος τις εξαντλεί όλες πριν φτάσει στον άνθρωπο, αφήνοντάς τον γυμνό και απροστάτευτο. Ο Προμηθέας («αυτός που σκέφτεται πριν») κλέβει τότε την έντεχνη σοφία μαζί με τη φωτιά από τον Ήφαιστο και την Αθηνά και τη χαρίζει στον άνθρωπο — χωρίς όμως την πολιτική τέχνη, που παρέμενε στον Δία.
Ἦν γάρ ποτε χρόνος, ὅτε θεοί μέν ἦσαν, θνητά δέ γένη οὐκ ἦν. Ἐπειδή δέ καί τούτοις χρόνος ἦλθεν εἱμαρμένος γενέσεως, τυποῦσιν αὐτά θεοί γῆς ἔνδον ἐκ γῆς καί πυρός μίξαντες καί τῶν ὅσα πυρί καί γῇ κεράννυται. Ἐπειδή δ' ἄγειν αὐτά πρός φῶς ἔμελλον, προσέταξαν Προμηθεῖ καί Ἐπιμηθεῖ κοσμῆσαί τε καί νεῖμαι δυνάμεις ἑκάστοις ὡς πρέπει. Προμηθέα δέ παραιτεῖται Ἐπιμηθεύς αὐτός νεῖμαι· «Νείμαντος δέ μου, ἔφη, ἐπίσκεψαι» καί οὕτω πείσας νέμει. Νέμων δέ τοῖς μέν ἰσχύν ἄνευ τάχους προσῆπτε, τούς δ' ἀσθενεστέρους τάχει ἐκόσμει· τούς δέ ὥπλιζε, τοῖς δ' ἄοπλον διδούς φύσιν ἄλλην τιν' αὐτοῖς ἐμηχανᾶτο δύναμιν εἰς σωτηρίαν. Ἃ μέν γάρ αὐτῶν σμικρότητι ἤμπισχε, πτηνόν φυγήν ἤ κατάγειον οἴκησιν ἔνεμεν· ἃ δέ ηὖξε μεγέθει, τῷδε αὐτῷ αὐτά ἔσωζε· καί τἆλλα οὕτως ἐπανισῶν ἔνεμε. Ταῦτα δέ ἐμηχανᾶτο εὐλάβειαν ἔχων μή τι γένος ἀϊστωθείη· ἐπειδή δέ αὐτοῖς ἀλληλοφθοριῶν διαφυγάς ἐπήρκεσε, πρός τάς ἐκ Διός ὥρας εὐμάρειαν ἐμηχανᾶτο ἀμφιεννύς αὐτά πυκναῖς τε θριξί καί στερεοῖς δέρμασιν, ἱκανοῖς μέν ἀμῦναι χειμῶνα, δυνατοῖς δέ καί καύματα, καί ἐς εὐνάς ἰοῦσιν ὅπως ὑπάρχοι τά αὐτά ταῦτα στρωμνή οἰκεία τε καί αὐτοφυής ἑκάστῳ· καί ὑποδῶν τά μέν ὁπλαῖς, τά δέ [θριξίν καί] δέρμασι στερεοῖς καί ἀναίμοις. Τοὐντεῦθεν τροφάς ἄλλοις ἄλλας ἐξεπόριζε, τοῖς μέν ἐκ γῆς βοτάνην, ἄλλοις δέ δένδρων καρπούς, τοῖς δέ ῥίζας· ἔστι δ' οἷς ἔδωκεν εἶναι τροφήν ζῴων ἄλλων βοράν· καί τοῖς μέν ὀλιγογονίαν προσῆψε, τοῖς δ' ἀναλισκομένοις ὑπό τούτων πολυγονίαν, σωτηρίαν τῷ γένει πορίζων.
Ἅτε δή οὖν οὐ πάνυ τι σοφός ὤν ὁ Ἐπιμηθεύς ἔλαθεν αὑτόν καταναλώσας τάς δυνάμεις εἰς τά ἄλογα· λοιπόν δή ἀκόσμητον ἔτι αὐτῷ ἦν τό ἀνθρώπων γένος, καί ἠπόρει ὅ τι χρήσαιτο.
Τα ονόματα των δύο αδελφών Τιτάνων είναι ετυμολογικά αντίθετα και κλειδί για την ερμηνεία του μύθου: Προμηθεύς < προ- + μανθάνω/μῆτις («αυτός που σκέφτεται/γνωρίζει εκ των προτέρων»), Ἐπιμηθεύς < ἐπι- + μανθάνω («αυτός που καταλαβαίνει εκ των υστέρων»). Η αντίθεση προνοητικότητας–απερισκεψίας δεν είναι απλώς ονοματολογικό παιχνίδι· εξηγεί γιατί ο άνθρωπος βρίσκεται αρχικά χωρίς φυσικά όπλα και χρειάζεται την τεχνική σοφία ως αντιστάθμισμα.
Ἀποροῦντι δέ αὐτῷ ἔρχεται Προμηθεύς ἐπισκεψόμενος τήν νομήν, καί ὁρᾷ τά μέν ἄλλα ζῷα ἐμμελῶς πάντων ἔχοντα, τόν δέ ἄνθρωπον γυμνόν τε καί ἀνυπόδητον καί ἄστρωτον καί ἄοπλον· ἤδη δέ καί ἡ εἱμαρμένη ἡμέρα παρῆν, ἐν ᾗ ἔδει καί ἄνθρωπον ἐξιέναι ἐκ γῆς εἰς φῶς. Ἀπορίᾳ οὖν ἐχόμενος ὁ Προμηθεύς ἥντινα σωτηρίαν τῷ ἀνθρώπῳ εὕροι, κλέπτει Ἡφαίστου καί Ἀθηνᾶς τήν ἔντεχνον σοφίαν σύν πυρί — ἀμήχανον γάρ ἦν ἄνευ πυρός αὐτήν κτητήν τῳ ἤ χρησίμην γενέσθαι — καί οὕτω δή δωρεῖται ἀνθρώπῳ. Τήν μέν οὖν περί τόν βίον σοφίαν ἄνθρωπος ταύτῃ ἔσχε, τήν δέ πολιτικήν οὐκ εἶχεν· ἦν γάρ παρά τῷ Διί. Τῷ δέ Προμηθεῖ εἰς μέν τήν ἀκρόπολιν τήν τοῦ Διός οἴκησιν οὐκέτι ἐνεχώρει εἰσελθεῖν· πρός δέ καί αἱ Διός φυλακαί φοβεραί ἦσαν· εἰς δέ τό τῆς Ἀθηνᾶς καί Ἡφαίστου οἴκημα τό κοινόν, ἐν ᾧ ἐφιλοτεχνείτην, λαθών εἰσέρχεται, καί κλέψας τήν τε ἔμπυρον τέχνην τήν τοῦ Ἡφαίστου καί τήν ἄλλην τήν τῆς Ἀθηνᾶς δίδωσιν ἀνθρώπῳ, καί ἐκ τούτου εὐπορία μέν ἀνθρώπῳ τοῦ βίου γίγνεται, Προμηθέα δέ δι' Ἐπιμηθέα ὕστερον, ἥπερ λέγεται, κλοπῆς δίκη μετῆλθεν.