🗣️ Κεφ. Ε΄ — Ο σοφιστής ως έμπορος αγαθών για την ψυχή
Ο Σωκράτης αναπτύσσει εδώ μία από τις πιο γνωστές εικόνες του διαλόγου: παρομοιάζει τον σοφιστή με έμπορο ή μικρέμπορο που πουλά «τροφή για την ψυχή» (μαθήματα), όπως ο έμπορος τροφίμων πουλά φαγητό για το σώμα. Η διαφορά, τονίζει, είναι ότι το φαγητό μπορεί κανείς να το πάρει σε δοχείο και να το εξετάσει πριν το καταναλώσει, ενώ τη γνώση την παίρνει κατευθείαν μέσα στην ψυχή του — γι' αυτό ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος.
Καί ἐγώ εἶπον μετά τοῦτο· Τί οὖν; οἶσθα εἰς οἷόν τινα κίνδυνον ἔρχει ὑποθήσων τήν ψυχήν; Ἤ εἰ μέν τό σῶμα ἐπιτρέπειν σε ἔδει τῳ, διακινδυνεύοντα ἤ χρηστόν αὐτό γενέσθαι ἤ πονηρόν, πολλά ἄν περιεσκέψω εἴτ᾽ ἐπιτρεπτέον εἴτε οὔ, καί εἰς συμβουλήν τούς τε φίλους ἄν παρεκάλεις καί τούς οἰκείους, σκοπούμενος ἡμέρας συχνάς· ὅ δέ περί πλείονος τοῦ σώματος ἡγεῖ, τήν ψυχήν, καί ἐν ᾧ πάντ᾽ ἐστίν τά σά ἤ εὖ ἤ κακῶς πράττειν, χρηστοῦ ἤ πονηροῦ αὐτοῦ γενομένου, περί δέ τούτου οὔτε τῷ πατρί οὔτε τῷ ἀδελφῷ ἐπεκοινώσω οὔτε ἡμῶν τῶν ἑταίρων οὐδενί, εἴτ᾽ ἐπιτρεπτέον εἴτε καί οὔ τῷ ἀφικομένῳ τούτῳ ξένῳ τήν σήν ψυχήν, ἀλλ᾽ ἑσπέρας ἀκούσας, ὡς φής, ὄρθριος ἥκων περί μέν τούτου οὐδένα λόγον οὐδέ συμβουλήν ποιεῖ εἴτε χρή ἐπιτρέπειν σαυτόν αὐτῷ εἴτε μή, ἕτοιμος δ᾽ εἶ ἀναλίσκειν τά τε σαυτοῦ καί τά τῶν φίλων χρήματα, ὡς ἤδη διεγνωκώς, ὅτι πάντως συνεστέον Πρωταγόρᾳ, ὅν οὔτε γιγνώσκεις, ὡς φής, οὔτε διείλεξαι οὐδεπώποτε, σοφιστήν δ᾽ ὀνομάζεις, τόν δέ σοφιστήν, ὅ τί ποτ᾽ ἐστίν, φαίνει ἀγνοῶν, ᾧ μέλλεις σαυτόν ἐπιτρέπειν.
Προσέξτε τη διάκριση ἔμπορος (χονδρέμπορος, μεταφέρει αγαθά από αλλού) και κάπηλος (μικρέμπορος, μεταπωλητής με σκοπό το κέρδος, συχνά με υποτιμητική χροιά στα αρχαία κείμενα). Ο Σωκράτης χρησιμοποιεί σκόπιμα και τους δύο όρους για τον σοφιστή, ενισχύοντας την εικόνα του εμπορίου γνώσης ως κατ' αναλογία επικίνδυνου, αφού αφορά όχι το σώμα αλλά την ψυχή.
Καί ὅς ἀκούσας· Ἔοικεν, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ἐξ ὧν σύ λέγεις. – Ἆρ᾽ οὖν, ὦ Ἱππόκρατες, ὁ σοφιστής τυγχάνει ὤν ἔμπορος τις ἤ κάπηλος τῶν ἀγωγίμων, ἀφ᾽ ὧν ψυχή τρέφεται; φαίνεται γάρ ἔμοιγε τοιοῦτός τις. – Τρέφεται δέ, ὦ Σώκρατες, ψυχή τίνι; – Μαθήμασι δήπου, ἦν δ᾽ ἐγώ. Καί ὅπως γε μή, ὦ ἑταῖρε, ὁ σοφιστής ἐπαινῶν ἅ πωλεῖ ἐξαπατήσῃ ἡμᾶς, ὥσπερ οἱ περί τήν τοῦ σώματος τροφήν, ὁ ἔμπορός τε καί κάπηλος. Καί γάρ οὗτοί που ὧν ἄγουσιν ἀγωγίμων οὔτε αὐτοί ἴσασιν ὅ τι χρηστόν ἤ πονηρόν περί τό σῶμα, ἐπαινοῦσι δέ πάντα πωλοῦντες, οὔτε οἱ ὠνούμενοι παρ᾽ αὐτῶν, ἐάν μή τις τύχῃ γυμναστικός ἤ ἰατρός ὤν. Οὕτω δέ καί οἱ τά μαθήματα περιάγοντες κατά τάς πόλεις καί πωλοῦντες καί καπηλεύοντες τῷ ἀεί ἐπιθυμοῦντι ἐπαινοῦσι μέν πάντα ἅ πωλοῦσιν, τάχα δ᾽ ἄν τινες, ὦ ἄριστε, καί τούτων ἀγνοοῖεν ὧν πωλοῦσιν ὅ τι χρηστόν ἤ πονηρόν πρός τήν ψυχήν· ὡς δ᾽ αὕτως καί οἱ ὠνούμενοι παρ᾽ αὐτῶν, ἐάν μή τις τύχῃ περί τήν ψυχήν αὖ ἰατρικός ὤν. Εἰ μέν οὖν σύ τυγχάνεις ἐπιστήμων τούτων τί χρηστόν καί πονηρόν, ἀσφαλές σοι ὠνεῖσθαι μαθήματα καί παρά Πρωταγόρου καί παρ᾽ ἄλλου ὁτουοῦν· εἰ δέ μή, ὅρα, ὦ μακάριε, μή περί τοῖς φιλτάτοις κυβεύῃς τε καί κινδυνεύῃς. Καί γάρ δή καί πολύ μείζων κίνδυνος ἐν τῇ τῶν μαθημάτων ὠνῇ ἤ ἐν τῇ τῶν σιτίων. Σιτία μέν γάρ καί ποτά πριάμενον παρά τοῦ κάπηλου καί ἐμπόρου ἔξεστιν ἐν ἄλλοις ἀγγείοις ἀποφέρειν, καί πρίν δέξασθαι αὐτά εἰς τό σῶμα πιόντα ἤ φαγόντα, καταθέμενον οἴκαδε ἔξεστι συμβουλεύσασθαι, παρακαλέσαντα τόν ἐπαΐοντα, ὅ τι τε ἐδεστέον ἤ ποτέον καί ὅ τι μή, καί ὁπόσον καί ὁπότε· ὥστε ἐν τῇ ὠνῇ οὐ μέγας ὁ κίνδυνος. Μαθήματα δέ οὐκ ἔστιν ἐν ἄλλῳ ἀγγείῳ ἀπενεγκεῖν, ἀλλ᾽ ἀνάγκη, καταθέντα τήν τιμήν, τό μάθημα ἐν αὐτῇ τῇ ψυχῇ λαβόντα καί μαθόντα ἀπιέναι ἤ βεβλαμμένον ἤ ὠφελημένον. Ταῦτα οὖν σκοπώμεθα καί μετά τῶν πρεσβυτέρων ἡμῶν· ἡμεῖς γάρ ἔτι νέοι ὥστε τοσοῦτον πρᾶγμα διελέσθαι. Νῦν μέντοι, ὥσπερ ὡρμήσαμεν, ἴωμεν καί ἀκούσωμεν τοῦ ἀνδρός, ἔπειτα ἀκούσαντες καί ἄλλοις ἀνακοινωσώμεθα· καί γάρ οὐ μόνος Πρωταγόρας αὐτόθι ἐστίν, ἀλλά καί Ἱππίας ὁ Ἠλεῖος· οἶμαι δέ καί Πρόδικον τόν Κεῖον· καί ἄλλοι πολλοί καί σοφοί.